مەن بۇل شاعىن جازبامدى قازاقتىڭ قارا سٶزٸن قامىرشا يلەپ, دٸلگٸر ويىن قويداي جۋساتقان راحىمجان وتارباەۆتىڭ جازۋشىلىعى جايىندا ەمەس, ول كٸسٸنٸ كٶزٸ تٸرٸسٸندە پۇشايمان قىلعان پاتەرناليستٸك سانامىز حاقىندا از-كەم ەڭگٸمە ٶربٸتسەم دەيمٸن. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, وسىدان ٷش جىل بۇرىن جازۋشىنىڭ «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسى» اتتى كٸتابى ٶرتەلٸپ, ول ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ قىزۋ تاقىرىبىنا اينالعان بولاتىن. بۇل بەيباستاقتىققا: «دٷنيە شۋلاپ كەتتٸ. اۋزىن اشسا كٶمەيٸنەن وت جارقىلداپ جاتقاندار از ەمەس. بەرٸن قىلعا تٸزٸپ قايتەيٸن. كٷلدٸم, شامداندىم. سوسىن جاۋاپ بەرەيٸن دەپ ويلادىم. ...اتى-جٶنٸ جوق بٸرەۋلەر كٸتابىمدى ٶرتەپ جاتىر. ٶرتەمەك تۇرماق ەلدەن شىعارىپ جٸبەرسٸن. پٸكٸرٸمنەن قايتۋ جوق.
كٶزٸمٸز تار ەكەن. كٶڭٸلٸمٸز مەشەۋ ەكەن. ەۋليەدەي ەبٸش اعانىڭ (كەكٸلباەۆ) تٸرلٸگٸندەگٸ بٸر وسالدىعىن كەشٸرە الماي تاپ وسىلاي شۋلاپ ەك. اعا قۇسادان قازا بولعان. ەي, ەل ەمەس ەكەنبٸز عوي» دەپ جاۋاپ قاتقان ەدٸ جارىقتىقتىڭ ٶزٸ...
بۇرناعى ورىس جازۋشىلارىنىڭ اراسىندا ايتىلعان مىناداي بٸر ەسكٸ سٶز حاتقا تٷسٸپ قالعان ەكەن. بٸردە اق پاتشانىڭ شاراپاتىنا يە بولىپ, ونىسىن ٶز جولداستارىمەن اتاپ وتىرعان ورىستىڭ ورتاقول جازۋشىسى: «مٸنەكەي, اققا قۇداي جاق دەگەن. ەڭبەگٸمٸز ەش كەتكەن جوق. مۇنىمىزدى اسىل تەكتٸ اق پاتشامىزدىڭ ٶزٸ دە بٸلٸپ, باعالاپ وتىر», – دەپ مەيماناسى تاسىپ تٸلەك ايتسا كەرەك. ارعى جاعى ايتپاساق تا بەلگٸلٸ عوي, دۋ شاپالاق پەن ىستىق لەبٸزدەرگە كٶمٸلٸپتٸ. ەڭگٸمەنٸڭ ەبدەن قىزعان مەزەتٸ ەكەن دەيدٸ. سوندا وسى مەجٸلٸستٸڭ ورتاسىندا وتىرعان ەستييارلاۋ بٸرەۋٸ: «مۇنىڭ بەرٸ ەلگٸ دوستوەۆسكيي مەن چەحوۆ شالدىڭ ارقاسى ەمەس پە», – دەپتٸ تٶبەدەن ۇرعانداي تەرٸس سٶيلەپ. – ەڭ ەۋەلٸ سەن اق پاتشاعا ەمەس, اناۋ ەكٸ دانىشپانعا باسىڭدى يٸپ العىس ايتۋعا تيٸسسٸڭ», – دەيدٸ تٸلەگٸن تەمامداپ جاتىپ.
سوندا وسىناۋ سٶزگە شامىرقانىپ, تامىرى بٸلەۋلەنٸپ, كٶزٸ شاتىناپ كەتكەن ەلگٸ ماراپات يەسٸ: «بۇل سەنٸڭ قاي مازاعىڭ, ەلدە ٶزٸڭنٸڭ ٸشكٸ باقاستىعىڭ با? ول ەكەۋٸنٸڭ بۇل جەردە نەندەي قاتىسى بار?» دەپ قالشىلداپ كەتكەندە: «جازعان-اۋ, بٸر سەتكە تٷسٸنسەڭ نەتتٸ, ورىس قوعامى سول ەكەۋٸن مۇقاتۋ ٷشٸن سٸز بەن بٸزدٸ ەدەيٸ كٶتەرمەلەپ, ومىراۋىمىزعا سٶلكەباي تاعىپ وتىرعان جوق پا», – دەپ جاۋاپ قاتقان ەكەن. قازٸر ٶتكەن شاق جەدٸگەرٸنە اينالعان بۇل مىسال ٶزٸمٸزدٸڭ دە كٶپ ٶمٸرٸمٸزگە ۇقساس. ەسٸرەسە, تالانتتى ادامداردىڭ ٶمٸرٸنە قاتىستى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز (تٶبەدەگٸ جاعىمسىز جايلار, سوسىن... جاقسىنىڭ جانىنا جاراقات سالۋ وقيعالارى وسى مىسالدىڭ بۇلتارتپاس دەلەلٸ عوي). اسىلدىڭ باسىن قورلاپ, سٷيەگٸن جاسىتۋ نەمەسە ەكٸ الىپتىڭ اراسىنا ەدەيٸ الا مىسىق جٷگٸرتٸپ, سودان لاپ ەتكەن وتقا الاقان جىلتۋ قاشاندا قورتىقتاردىڭ ٸسٸ. بۇل بەكەنە بويلى «شيبٶرٸلەردٸڭ» ٷنەمٸ اينالىسىپ وتىراتىن كەسٸبٸ دەسەك تە بولادى. ەڭ قىزىعى, بۇل فەنومەن عىلىمدا «داننينگ-كريۋگەر» ەففەكتٸسٸ دەپ اتالادى ەكەن. ەندٸ اتالعان ەففەكتٸنٸڭ قالاي عانا ٶمٸرگە كەلگەنٸ حاقىندا بٸرەر سٶز ساباقتاي كەتەيٸك.
1995 جىلدىڭ جادىراعان جازى ەكەن دەيدٸ. بٸر ادام تاپا-تالتٷستە پيتتسبۋرگتٸڭ ەكٸ بانكٸن استىن ٷستٸنە شىعارىپ توناپ كەتكەن. ەڭ قىزىعى, ەلگٸ قىلمىسكەردٸڭ بەتٸندە ەشقانداي دا جٷزٸن جاسىرعان بەتپەردە بولماعان ەكەن. تٸپتٸ ول سابازىڭ وسى جالاڭاش جٷزٸمەن بانكتٸڭ بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنا قاراپ «ال ماعان نە ٸستەيسٸڭدەر» دەگەندەي جىميىپ كٷلگەن كٶرٸنەدٸ. ەرينە, قىلمىسكەر كٶپ ۇزاماي قولعا تٷسەدٸ. ەۋ باسىندا بانكتٸ توناعان مەن ەمەسپٸن دەپ تايداي تۋلاعان ول تاسپاعا جازىلعان ٶز بەينەسٸن كٶرسەتكەندە سىلق ەتٸپ وتىرا كەتەدٸ. سودان ول قاتتى تاڭىرقاپ: «و, قۇدٸرەت مەنٸڭ بەتٸمە جاققان شىرىن سٶلٸ بولعان ەدٸ عوي», – دەيدٸ باسىن شايقاپ. وسى جايتتى تەكتەي كەلە پوليتسەيلەر ەلگٸ توناۋشىنىڭ «ليمون سٶلٸن بەتٸنە جاققان ادامنىڭ جٷزٸن بەينەباقىلاۋ تٷسٸرە المايدى» دەپ ويلاعان ويىنا ايران-اسىر بولادى. اتالعان پٸكٸردٸ پوليتسەي قىزمەتكەرلەرٸ بۇل ادامنىڭ ەسٸ اۋىسقان يا ەسٸرتكٸنٸ شامادان تىس تۇتىنعاننان بولىپ قيياس سٶيلەپ وتىر دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن. وسى وقيعانى تەلەارناداعى جاڭالىقتان كٶرگەن كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى دەۆيد داننينگ, ٶزٸنٸڭ اسپيرانتى دجاستين كريۋگەرمەن بٸرلەسٸپ, بۇل مەسەلەنٸ تەرەڭٸرەك زەرتتەۋگە كٸرٸسەدٸ. عالىمدار مۇنىڭ سىرى تٸپتەن باسقالاي دەگەن بايلامعا بەكيدٸ. سٶيتٸپ ولار ستۋدەنتتەر مەن سان تٷرلٸ ماماندار اراسىندا جٷزدەگەن ەلەۋمەتتٸك ساۋالنامالار مەن سىناقتار جٷرگٸزەدٸ. ەڭ قىزىعى, سىناق بارىسىندا ٶتە ناشار نەتيجە كٶرسەتكەن ادامدار ٶز نەتيجەلەرٸن تىم جوعارى دەپ ساناسا, كەرٸسٸنشە, ساۋالناماعا دۇرىس جاۋاپ بەرگەندەر ٶزدەرٸن تٶمەن دەپ باعالايدى ەكەن. سايىپ كەلگەندە وسى جٷرگٸزٸلگەن سىناقتاردىڭ نەگٸزگٸ قورتىندىسى مىناداي بايلامعا ەكەلگەن.
كٶبٸنە ٶز ٸسٸن ٶتە جاقسى بٸلەتٸندەرگە قاراعاندا, بٸلمەيتٸندەر ٶزٸنٸڭ قارىم-قابٸلەتتەرٸن ٶتە جوعارى باعالاۋعا بەيٸم ەكەندٸگٸنە كٶز جەتكٸزەدٸ. عالىمدار مۇنى ادامنىڭ قابٸلەتسٸزدٸگٸنەن ەمەس, كەرٸسٸنشە ٶزٸنٸڭ كٸم ەكەندٸگٸن ۇدايى قاپەرٸنە سالىپ وتىراتىن ٸشكٸ ٶلشەمنٸڭ مٷلدە جۇمىس جاساماي قالاتىندىعىمەن تٷسٸندٸرەدٸ. ەلگٸ بانك توناۋشىنىڭ ەسسٸز ەرەكەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ دە وسى. ول ادام ەش اۋرۋ دا, ەسٸرتكٸگە تەۋەلدٸ دە ەمەس. ونىڭ «ساۋدىڭ تاماعىن ٸشٸپ, اۋرۋدىڭ سٶزٸن سٶيلەپ» وتىرعانداعى باستى مەسەلەسٸ - ٶزٸنٸڭ كٸم ەكەندٸگٸن باعامدايتىن ٸشكٸ پايىمنان تٷبەگەيلٸ ايىرىلىپ قالعاندىعىندا دەيدٸ داننينگ پەن كريۋگەر.
سٶيتٸپ, بٸلمەستٸڭ «بٸلەمٸن» دەگەن سەنٸمدٸلٸك يلليۋزيياسى ەكٸ عالىمنىڭ ەسٸمٸ تەلٸنگەن «داننينگ-كريۋگەر ەففەكتٸسٸ» دەگەن اتپەن عىلىمي اينالىمعا تٷسكەن.
ەگەر دە وسى بٸلمەستٸڭ «بٸلەمٸن» قاعيداسىمەن قارار بولساق, دەل قازٸرگٸ قازاقستان ەشكٸمگە باس بەيگەنٸ بەرگەلٸ وتىرعان جوق. بەلكٸم, وسى ٸشكٸ تارازىسىنىڭ جوقتىعى چارلز دارۆين ايتاتىن «ناداندىقتىڭ ەڭ باستى قاسٸرەتٸ ادامعا بٸلٸمنەن گٶرٸ سەنٸمدٸلٸكتٸ جيٸ تۋعىزادى» پايىمىندا جاتىر ما ەكەن?! كٶردٸڭٸز بە, مۇنداي رۋحاني مٷگەدەك ادامداردىڭ بار ارمانى - جوق جەردەن شۋ شىعارۋ. بەينە بٸر «اتىڭ شىقپاسا, جەر ٶرتەنٸڭ» لەپەسٸ عوي. سٶيتٸپ ەلدٸڭ نازارىندا بولۋ. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, جازۋشى وتقا ورانعان وسى كٸتابىندا شىڭعىس حان بولىپ بٷي دەپ سٶيلەدٸ.
«التىن تاقتىڭ تٶرت بۇتىنىڭ استىندا ەماندا ايارلىق پەن ٸشتارلىق, جاعىمپازدىق پەن جەرەۋكەلٸك, قىزعانىش پەن قىلمىس جاتادى. ساتقىندىقتى كٶپ كٶردٸم. جاتتان دا, جاقىننان دا. يتتٸڭ دوس بولعانى جاقسى, بٸراق دوستىڭ يت بولعانى جامان»(162-بەت), - دەيدٸ. ەرينە, بۇدان اسىرىپ نە ايتۋعا بولادى.
بٷگٸندە وسى تىراشتانۋشىلار (ابزالى پوپۋليستەر) ەلەمنٸڭ ەڭ نەگٸزگٸ باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر.
وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى Paul Collier (پول كولليەر) «قازٸرگٸ ەلەمدٸك ەكونوميكالىق داعدارىسقا پراگماتيكالىق تۇرعىدان شەشٸم ۇسىنۋعا ەڭ باستى كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ تۇرعان نەرسە دە ول – پوپۋليزم» دەيدٸ. راس, تانىمالدىقتان گٶرٸ تانىمگەرلٸكتٸڭ جولى ەماندا اۋىر عوي. ادام قازٸرگٸ جەتٸلگەن تەحنولوگييانىڭ كٷشٸمەن بار بولعانى بەس-اق مينۋت ٸشٸندە «مەشھٷر» بولىپ كەتۋگە بولادى (ەرينە, ارسىزدىق پەن ارزانداۋدىڭ جولىنا تٷسسە). تٷپتٸڭ-تٷبٸ ەلەمنٸڭ تٷبٸنە وسى تىراشتانۋشىلار (پوپۋليستەر) جەتەتٸن دە شىعار. مويىنداۋعا مەجبٷرمٸز, بۇلار كٷللٸ دٷنيەگە كٷبٸرتكٸشە ەندەپ بارادى. ەسەسٸنە ولاردىڭ وسى بٸر وسپادار قىلىقتارى نەبٸر تالانتتى جانداردىڭ ميىنا قان قۇيىپ جٸبەرٸپ تە جاتىر. ەگەر دە «ادامزات تاريحى – تۇلعانىڭ عانا تاريحى» دەسەك, تالانتتى ادام ٷشٸن ٶمٸر مەن ٶنەر (تەك) كارەرا ەمەس, ول بار بولعانى ميسسييا عانا. سوندىقتان دا مۇنداي جانداردىڭ ارمان-مۇراتى مەن اڭسارى شىن ٶنەردٸڭ عانا قامىندا بولادى. ادام جاعالاۋ مەن ارام قۋلىق ٸسپەتتٸ جاعىمسىز قىلىقتار تالانتتى جاندار ٷشٸن اتىمەن جات. سونداي-اق ولاردىڭ ٸشكٸ تارازىسى سوكراتتىڭ «مەنٸڭ بٸلەتٸنٸم - ەشتەڭە بٸلمەيتٸنٸم» تەزيسٸن ۇدايى قاپەرٸنە سالىپ وتىرسا, ال ەندٸ تىراشتانۋشىلار (پوپۋليستەر) ٷشٸن مۇنىمىز مٷلدە كەرٸسٸنشە.
بٸلەسٸز بە, شىن ٶنەرپاز ٷشٸن ٶزٸنەن ەلدە قايدا تٶمەن بٸرەۋدٸڭ وعان مورال سوعىپ, اقىل ايتۋىنان ٶزگە قييامەت جوق. بۇل جانىڭدى مايسىز تاباعا شىجعىرعانمەن بٸردەي (بۇعان جان-تەنٸڭمەن جازعان دٷنيەڭدٸ ەش وقىمايتىن ٷلكەن ەدەبيەتكە ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلماعان ەلدەبٸر ەۋلەكٸلەر مەن شەنەۋٸنٸكتەردەن تۇراتىن قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىن قوسىڭىز). باعىلان باسىڭنىڭ باسقاعا شىدامى جەتسە دە, دەل وسىبٸر «توزاققا» تٶزٸپ تۇرماعىڭ تٸپتەن مٷمكٸن ەمەس (بٸزدٸڭ ماناعى «تالانتتار ميىنا قان قۇيىپ» ويناۋدىڭ سان تٷرلٸ ايلا-شارعىلارى مەن بوپسالارىنىڭ بٸرٸ دە وسى).
ەلەۋمەنتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ٶنەرٸ مەن ٶرەسٸ بٸردەي, بٸراق بٸرەۋٸنە عانا نوبەل سىيلىعى بۇيىرعان ادامنىڭ ەلگٸ الا الماي قالعان جانمەن سالىستىرعاندا, 10-15 جىلعا ارتىق جاسايتىنىن ايتادى. وسىدان-اق پوزيتيۆتٸ كٶڭٸل-كٷيدٸڭ ادام ٶمٸرٸنە قانشالىقتى ەسەر ەتەتٸندٸگٸن باعامداي بٸلسەك بولادى (باسقانى قايدام, وسى ٶلشەم تەزٸمەن قاراساق, مەنٸڭ راحىمجان اعام ەلٸ دە ورتامىزدا قاسقايىپ جٷرۋگە تيٸستٸ ادام ەدٸ).
جاپون حالقىنىڭ «جالعىز اۋىز جىلى سٶز قىستىڭ ٷش ايىن دا جىلى ەتەدٸ» دەگەن ماقالى بار. بٸزدٸڭ ويىمىزشا دٷنيەدەگٸ ەڭ سۋىق نەرسە ول – اياز دا, اقتٷتەك بوران دا ەمەس, دٷنيەدەگٸ ەڭ سۋىق نەرسە ادامنىڭ نيەتٸ مەن كٶزقاراسى.
بۇل جەردە تالانتتارعا تيەسٸلٸ «جالعىز-اق اۋىز جىلى سٶز» جايىندا ەشتەڭە دەمەي-اق قويالىق (جالپى بٸزدەردٸڭ بٸرەۋدٸ مۇڭايتۋ مەن پۇشايمان ەتۋ ەڭ نەگٸزگٸ لەززات الاتىن يندەكسٸمٸزگە اينالعانى قاشان). ٶمٸردە مەرەز بەن مەيٸرٸمسٸز دەگەن سٶزدەردٸڭ بار ەكەندٸگٸ راس بولسا, وندا ونىڭ شىن بەينەسٸ (پورترەتٸ دە) بولۋى كەرەك قوي. ەلدە مۇنىڭ سىرى راقىمجان وتارباەۆتىڭ «ۇرپاعىم, مەن كەدەيدٸ باي قىلدىم, قورقاققا قىلىش ۇستاتتىم, ساراڭدى ساحي ەتتٸم, ٶلمەشٸگە ٶمٸر بەردٸم. بٸراق تۋا بٸتتٸ توپاس بولىپ جاراتىلعان ادامعا اقىل كٸرگٸزە المادىم. توپاس جاننان جەنە ساقتانىڭدار» (163-ب), - دەپ شىڭعىس قاعان بوپ سٶيلەگەن ٶز سٶزٸندە جاتىر ما ەكەن.
...تىم تەۋبەشٸل حالىقپىز عوي. تالانتى جانداردى جوعالتىپ الىپ «بۇل ەندٸ تاعدىر عوي» دەيمٸز بٸرتٷرلٸ كٷڭٸرەنە سٶيلەپ.
وسى بٸر «تاعدىر» سٶزٸنە دٸني دوگماتيزممەن ەمەس, تازا ەلەۋمەتتٸك رەالدى كٶزبەن قاراساق, كٶبٸمٸزدٸڭ كٶتٸمٸز اشىلار ەدٸ. نەگە دەيسٸز-اۋ...
سەبەبٸ بۇل ۋاقىت - «ۇيالماعان ەنشٸ عانا ەمەس», نە بولعىسى كەلسە سول بولا الاتىندىعىن كٶرسەتٸپ وتىرعان ناعىز پوپۋليستٸڭ زامانى عوي...
ىقىلاس وجايۇلى
