Jalpy bul tujyrymdama formalyq jaǵynan qoldaýǵa bolatyn jobalar jiyntyǵynan turady. Menińshe dúrdei bir ministrlik tujyrymdama jasaýdyń ǵylymi teoriialyq, tanymdyq filosofiialyq negizderine jańasha kózqaraspen umtylýdy eskermegen siiaqty. Sebebi, tujyrymdama dep memlekettik tuǵyrnamaǵa laiyq joba daiyndalǵan kezde, aldymen onyń platformasy ǵylymi tanymǵa negizdelse kerek-ti. Bul tujyrymdamanyń platformasynyń keshegi pozitivistik mádeniet teoriialary men búgingi saiasi lozýngiler sheńberinde daiyndalǵandyǵy anyq kórinip tur. Sebebi tujyrymdamada mádeniet qubylysyna jandy ekzistentsialdy máne berilmegen. Mádeniet faktoryn kóbinese murajailarda oryn alatyn eksponattar men teatrlandyrylǵan kórinis retinde eske alýǵa baǵyttalǵan. Bul keshegi Batys oishyldarynyń mádeniet teoriialary jasalǵan jobalar ekendiginen habar beredi.
Búgin ýaqyt ózgerdi. Ǵylym, ásirese áleýmettik, gýmanitarlyq ǵylymdar salasynda mádeniet týraly jańa izdenister men ǵylymi tuǵyrnamalar jasalyp jatyr. Búgin adam faktorynda mádeniet qubylysy qundylyqtyq qýatymen aldyńǵy orynda tur. Búgin mádeniet órkeniettiń sharyqtaý shegi retinde tanylmaidy. Iaǵni mádeniettiń antitezasy órkeniet emes. Mádeniet kópqabatty ǵarysh, kosmos. Ol ǵaryshtyń eń birinshi qabaty da qundylyqtardy ataýmen, uǵymdarmen, túsiniktermen, tujyrymdarmen transformatsiialap, transliteratsiialap otyratyn qýat ol til. Myna tujyrymdamada til týraly bir de bir kompleksti joba ne usynys tappadym.
Ekinshi qabaty dúnietanym máselesi, bul adamnyń oilaý qabattaryndaǵy negizgi mádeni erekshelikterdi óz ishinde saqtap, damytyp, til arqyly jandandyryp otyrady. Osy dúnietanym keskinderi adamnyń ýaqyty men keńistiginde ózindik mádeni izder men qundylyqtardy, eskertkishterdi mura qylyp qaldyryp ketken. Muny da búgingi kýltýrologiia tarihi aspekti retinde mádeniettiń bel omyrtqasy dep tanidy.
Úshinshi qabaty, tarihi protsess ishindegi mádeniet izderiniń eń bastysy ol jazý, álippe. Ol jazýlardy qazaq dalasynda islamǵa deiingi jáne islamnan keiingi dep qarastyryp, sol jazýlardyń baryn, saqtaý máselesi de bul tujyrymdamada oryn almaǵan. Mysaly, Jezqazǵan jotasynyń ústinen jol tartqan Qytaiǵa baǵyttalǵan temir jolda keshegi islamnan burynǵy qazaq tarihynyń jazýlary ǵylymda «Orhon Enisei» eskertkishteri tastarda qashalyp jatyr. Bularǵa ulttyq qazyna qory retinde statýs berý, saqtaý, kelesi urpaqqa amanattaý jaǵy tujyrymdamada joq, aitylmaidy da.
Kelesi bir arab grafikasymen jazylǵan qazaq mádenietiniń eskertkishteri, onyń tarihi, ontologiialyq bolmysynyń da keskini bolyp tabylatyn qol jazbalar búginderi «Áziret Sultan» tarihi mádeni qoryq murajaiynda jinaqtalyp jatyr. Onyń saqtalýy, ǵylymi ainalymǵa engizilýi, búgingi qazaqstandyq bilim berý tarihynyń sabaqtastyǵy ǵana emes, mádeni murasynyń bailyǵy men tarihilyǵyn da kórsetedi. Batystaǵy «Beket Ata» jer asty meshitindegi jarǵa jazylǵan jazbalardyń jaǵdaiy da osy jerde mádeni qundylyq retinde saqtalýy tiis.
Endigi mádeniettiń keńistiktegi izi bolyp tabylatyn sáýlet arhitektýra negizinen Ońtústik Qazaqstan aimaǵynda oryn alǵan. Syr boiy qalalary, Uly jibek joly arnalary, Iasaýi kesenesi, Baba Túkti Shashty Aziz mazary, Sairamdaǵy ejelgi, orta ǵasyrlyq túrki islam eskertkishteri, Otyrar sáýleti, Saýran Qorǵany, Syǵanaq qalasy, Turkistandaǵy panteon, Syǵanaqtaǵy Ejen pateondary, Shaiandaǵy appaq Ishan medresesi, Aqmeshttegi Qaljan Ahýn medresesei, Qarnaq medresesi, ondaǵy jazba eskertkishter..Bular týraly naqty usynys ne joba tujyrymdamada oryn almaǵan. Qazaq eli, mádenieti ondaǵan ǵasyr boiy islam dinin qabyldaý arqyly shyǵystyq órkeniettiń ajyramas bóligine ainaldy. Qazaqstan Respýblikasynyń negizinde qazaq mádenieti qurýshy faktor. Demek ulttyq qundylyqtyq ereksheligi bar, ózindik tarihi, tanymdyq, dástúrli musylmandyq túsinigi qalyptasqan elmiz. Qazaq eli islamdyq ǵylym men órkenietke ózindik úles qosty. Demek tarihta dini ǵulamalary bar, dini tájiribeleri naqtylanǵan, dindi uǵyný, túsiný jáne túsindirýde rýhani bazasy bar elmiz. Biraq keshegi orientalistik tendentsiialar qazaqty islamnyń ógei balasy retinde tanytyp keldi. Buǵan kezinde táýelsiz eldiń basshysy retinde elbasymyz «Dinimiz islam, kitabymyz Quran, tegimiz túrik» degen anyqtamasy arqyly jaýap berdi. Shyndyǵynda qazaq eli tarihi jáne keńistiktik turǵydan da Batys pen Shyǵystyń, iaǵni islam men hristian álemin jalǵastyrýshy kópir qyzmetin atqaryp keledi. Bul da Qazaqstanǵa geopolitikalyq jaýapkershilik júktep otyr.
Elbasymyzdyń joǵarydaǵy anyqtamasynda qazaq mádenietiniń tarih sahnsyna shyǵýyndaǵy islamnyń orny naqty berilgen. Al endi tujyrymdamada osy shyndyq týraly aitylmaidy. Keshegi Batystyq orientalistikasy men skeýliarizminiń saryny baiqalady. Aldymen qoldanylǵan uǵymdar men kategoriialar sheńberinde túsinbestik týyndaidy. Mysaly «joba», «tujyrymdama» bular óz aldyna bólek jeke kategoriialar. Ekinshiden tujyrymdamanyń maqsaty «mádeni saiasat» retinde kórinis bergen. (33 bet).
Bul da bizdiń elbasymyzdyń «Máńgilik el» ideiasyn ǵylymi turǵydan tujyrymdaýda eshqandai platformasy naqty kórinbei qalǵan. Mysaly tujyrymdamada, Elbasynyń «Máńgilik el» ideiasy joba retinde ketken. Sonymen qatar bul «Mádeni Mura» jobasynyń jalǵasy retinde túsindirilgen. Negizinen kez kelgen joba, baǵdarlama ol ustanym retinde ideiaǵa qyzmet etedi. Máńgili el ideia bolsa, oǵan barlyq baǵdarlamalar men jobalar ustanym bolady. Bul da saraptaýdaǵy ǵylymi qatelik tujyrymdamanyń synyn buzyp tur.
Mysaly jai ǵana kýltýrologiialyq turǵydan Qazaqstan memleketiniń negizinde qazaq mádenieti, al qazaq mádenieti ózeginde islam dini aksiologiialyq júie retinde bolmystyq mánge ie deitin bolsaq, onda tujyrymdamadaǵy «mádeni saiasatyna» Konstitýtsiiadaǵy dini erekshelikter de kirýi tiis. Mádeni saiasat turǵysynan rýhani, dini qundylyqtardy ózindik ereksheliktermen saqtaý jáne oǵan qatysty jádigerlerdi dáripteý Qazaqstan respýblikasynyń quqyqtyq negizindegi basty ustanym zaiyrlylyqqa da nuqsan keltirmeidi.
Mádeniettiń kelesi bir mańyzdy qabaty ol óner. Ony da shektep qoiǵan, kino, teatr, tsirk, kórkemóner jáne tagy sol siiaqty. Bular da kerek. Biraq bul janrlar álemdik mádeniet salalary. Bularmen Qazaqstan mádenietin álemge tanytý qiyn, tańqaldyrý bos sóz. Álemge Qazastan mádenietin tanytýdyń joly ol Qazaqtyń óneri, sazy, mýzykasy, folklory, qol óneri, qoldanbaly óneri, turmystyq tutynýshylyq jádigerleri, ulttyq oiyn túrleri men janrlary osylardyń bári búgingi mádeniettiń qaitadan jańǵyrtylýynyń ainasy. Bul týraly tujyrymdamada bir sóilem kezdestire almadym.
Sosyn tujyrymdamada «konkýrentnosposobnaia kýltýra», «obshekazahstansakia kýltýra» degen tirkester júr. (15, 16 better) Bul tirkesterge berilgen anyqtamalar da naqty emes. «Básekege qabiletti mádeniet» degen tirkes, ekonomikalyq biznestik saiasatqa ainalyp ketken siiaqty kórinedi. Bul da tujyrymdamada ǵylymi negizsiz ustanym retinde kórinis bergen. Eger ony jahandyq mádenietpen salystyryp qarasaq, syrtqy qysymnan tól mádenietimizdi qalai saqtaýdyń tetikterin usynýymyz kerek edi. Rýhani mádenietimiz qundylyq retinde Batystyq mádeniet qysymyna ushyrap otyrǵandyǵy jasyryn emes. Jalpy usynylǵan tujyrymdamadaǵy mádeni saiasat ideologiialyq salmaǵy bar, ǵylymi, tarihi, aksiologiialyq, ontologiialyq negizderge qurylǵany jón bolar edi. Sosyn «jalpyqazaqstandyq mádeniet» tirkesi keshegi kommýnizmnen qalǵan «jalpy halyqtyq internatsionalizm» tirkesi siiaqty kóshirilip alynǵan shablondardan qashýymyz kerek. Jalpyqazaqstandyq mádenietti ideia retinde alatyn bolsaq, onda Elbasymyz «Qazastan Halyqtary Assambleiasyn» qurmaǵan bolar edi. Bul da ǵylymi negizge súienbegen, tereńinen taldanyp, saraptalmaǵan shiki usynys bolyp tur.
Sosyn tujyrymdamadaǵy oryn alǵan (19 bette) «Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti janynan qurylatyn Mádeniet jáne Óner isteri jónindegi Ulttyq Keńesi» degen tirkes te ǵylymi tanymnan alshaq jatyr. Joǵary da aitylǵandai óner mádeniettiń mańyzdy qabattarynyń biri. Sondyqtan usynysym, «Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti janyndaǵy Mádeniet Ulttyq Keńesi» delinse durys bolady. Joǵaryda aitylǵan. Til, jazý, dúnietanym, tarih, sáýlet, óner bári mádeniet qubylysynyń qabattary.
Sosyn osy bette «Keńestiń qurylymy» berilgen. Soǵan ózgeris retinde usynysym, Mádeniet Ministrligi qulashyn keńge jaiyp, jalpy mádeni saiasatty júzege asyrýshy organ retinde qurylymyna mádeniet qabattaryna qatysty Bilim jáne Ǵylym Ministrligi, Dini Ister Agenttigi, Sport agenttigi, Iýstitsiia siiaqty bilik salalarynan da ókilder tartyp, ministrlikter aralyq bailanystyń da ortalyǵyna ainalýy shart. Sonda «mádeni saiasat» tujyrymdamasy saýatty ideologiialyq, ǵylymi tuǵyrnamaǵa ainalady.
Jańa qazaqstandyq kino sahnasynda evraziialyq ideiany keskindeitin obrazdar jasaýda usynylǵan esimder men tulǵalar (23 bet Gýmilev, Shevchenko, Kareline, Rerih, Dostoevskii) keshegi keńes Odaǵy ministrliginiń shablondaryna kóbirek uqsap ketipti. Bul týraldy ideia elbasymyzdyń «Tarih tolqynynda» eńbekterinde bar. Soǵan qaraý kerek.
Elbasynyń tikelei baqylaýymen júrgizilip kele jatqan «Mádeni mura» baǵdarlamasynda dinimizge qatysty eńbekter men qoljazbalar álemniń tórt buryshynan ákelinip, ǵylymi ainalymǵa enip jatyr. Bul da mádenietti damytýǵa baǵyttalǵan igi bastama. Sosyn tujyrymdama (kontseptsiia) filosofiialyq kategoriia. Oǵan qalai bolsa solai anyqtama jasaýǵa bolmaidy, olai bolsa, Respýblikalyq basqarý júiesindegi tanymdardyń arasynda úilesimsizdik týady da, arty konstitýtsiialyq tuǵyrlardy túsindirýde terminder qaqtyǵysy ortaǵa shyǵady.
Durysy meniń oiymsha, Qazaqstanda mádeni saiasatty bilim men ǵylym, rýhani qundylyqtardy damytýdyń joldaryn tarihi sabaqtastyqty jańǵyrtý negizinde, strategiialyq, júieli, tujyrymdy mehanizm jasaý qajet. Ol úshin kúrdeli, keshendi zertteýler, halyqaralyq bailanystar, álemniń tórt buryshyndaǵy kitaphana qorlarymen, olardyń ozyq tájiribelerinen paidalanýdy uiymdastyrý kerek. Al endi QR ǵylym akademiiasynda, Shyǵystaný institýtynda, Ulttyq kitaphanadaǵy osy maqsatqa jaraityn qol jazba qory saýsaqpen sanarlyq. Ózbekstandaǵy, Týrkiiadaǵy, Mysyrdaǵy, Iraqtaǵy, Reseidegi t.b. kitaphana qorlarymen bailanysýdy júieli jolǵa qoiý kerek.
Jalpy Qazaqstandaǵy mádeni saiasat tek ótpeli formalarǵa emes, tarihi sana, ǵylymi tanym jáne álemdik tájiribege qatysty búgingi memlekettik jáne qoǵamdyq institýttar aralyq kelisimge kelýdi ideia retinde alyp, onyń printsipterin tarihilyq, tarihi sabaqtastyq tendentsiiasy sheńberinde júieli júrgizýimiz kerek. Mine osy oilar N.Á.Nazarbaevtyń «Tarih tolqynynda», «Ǵasyrlar toǵysynda» jáne «Syndarly on jyl» eńbekterinde keńinen qamtylǵan.
KENJETAI DOSAI TURSYNBAIULY,
Filosofiia jáne teologiia ǵylymdary doktory, Professor
Ult portaly
