جالپى بۇل تۇجىرىمداما فورمالىق جاعىنان قولداۋعا بولاتىن جوبالار جيىنتىعىنان تۇرادى. مەنٸڭشە دٷردەي بٸر مينيسترلٸك تۇجىرىمداما جاساۋدىڭ عىلىمي تەورييالىق, تانىمدىق فيلوسوفييالىق نەگٸزدەرٸنە جاڭاشا كٶزقاراسپەن ۇمتىلۋدى ەسكەرمەگەن سيياقتى. سەبەبٸ, تۇجىرىمداما دەپ مەملەكەتتٸك تۇعىرناماعا لايىق جوبا دايىندالعان كەزدە, الدىمەن ونىڭ پلاتفورماسى عىلىمي تانىمعا نەگٸزدەلسە كەرەك-تٸ. بۇل تۇجىرىمدامانىڭ پلاتفورماسىنىڭ كەشەگٸ پوزيتيۆيستٸك مەدەنيەت تەورييالارى مەن بٷگٸنگٸ ساياسي لوزۋنگٸلەر شەڭبەرٸندە دايىندالعاندىعى انىق كٶرٸنٸپ تۇر. سەبەبٸ تۇجىرىمدامادا مەدەنيەت قۇبىلىسىنا جاندى ەكزيستەنتسيالدى مەنە بەرٸلمەگەن. مەدەنيەت فاكتورىن كٶبٸنەسە مۇراجايلاردا ورىن الاتىن ەكسپوناتتار مەن تەاترلاندىرىلعان كٶرٸنٸس رەتٸندە ەسكە الۋعا باعىتتالعان. بۇل كەشەگٸ باتىس ويشىلدارىنىڭ مەدەنيەت تەورييالارى جاسالعان جوبالار ەكەندٸگٸنەن حابار بەرەدٸ.
بٷگٸن ۋاقىت ٶزگەردٸ. عىلىم, ەسٸرەسە ەلەۋمەتتٸك, گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىندا مەدەنيەت تۋرالى جاڭا ٸزدەنٸستەر مەن عىلىمي تۇعىرنامالار جاسالىپ جاتىر. بٷگٸن ادام فاكتورىندا مەدەنيەت قۇبىلىسى قۇندىلىقتىق قۋاتىمەن الدىڭعى ورىندا تۇر. بٷگٸن مەدەنيەت ٶركەنيەتتٸڭ شارىقتاۋ شەگٸ رەتٸندە تانىلمايدى. ياعني مەدەنيەتتٸڭ انتيتەزاسى ٶركەنيەت ەمەس. مەدەنيەت كٶپقاباتتى عارىش, كوسموس. ول عارىشتىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ قاباتى دا قۇندىلىقتاردى اتاۋمەن, ۇعىمدارمەن, تٷسٸنٸكتەرمەن, تۇجىرىمدارمەن ترانسفورماتسييالاپ, ترانسليتەراتسييالاپ وتىراتىن قۋات ول تٸل. مىنا تۇجىرىمدامادا تٸل تۋرالى بٸر دە بٸر كومپلەكستٸ جوبا نە ۇسىنىس تاپپادىم.
ەكٸنشٸ قاباتى دٷنيەتانىم مەسەلەسٸ, بۇل ادامنىڭ ويلاۋ قاباتتارىنداعى نەگٸزگٸ مەدەني ەرەكشەلٸكتەردٸ ٶز ٸشٸندە ساقتاپ, دامىتىپ, تٸل ارقىلى جانداندىرىپ وتىرادى. وسى دٷنيەتانىم كەسكٸندەرٸ ادامنىڭ ۋاقىتى مەن كەڭٸستٸگٸندە ٶزٸندٸك مەدەني ٸزدەر مەن قۇندىلىقتاردى, ەسكەرتكٸشتەردٸ مۇرا قىلىپ قالدىرىپ كەتكەن. مۇنى دا بٷگٸنگٸ كۋلتۋرولوگييا تاريحي اسپەكتٸ رەتٸندە مەدەنيەتتٸڭ بەل ومىرتقاسى دەپ تانيدى.
ٷشٸنشٸ قاباتى, تاريحي پروتسەسس ٸشٸندەگٸ مەدەنيەت ٸزدەرٸنٸڭ ەڭ باستىسى ول جازۋ, ەلٸپپە. ول جازۋلاردى قازاق دالاسىندا يسلامعا دەيٸنگٸ جەنە يسلامنان كەيٸنگٸ دەپ قاراستىرىپ, سول جازۋلاردىڭ بارىن, ساقتاۋ مەسەلەسٸ دە بۇل تۇجىرىمدامادا ورىن الماعان. مىسالى, جەزقازعان جوتاسىنىڭ ٷستٸنەن جول تارتقان قىتايعا باعىتتالعان تەمٸر جولدا كەشەگٸ يسلامنان بۇرىنعى قازاق تاريحىنىڭ جازۋلارى عىلىمدا «ورحون ەنيسەي» ەسكەرتكٸشتەرٸ تاستاردا قاشالىپ جاتىر. بۇلارعا ۇلتتىق قازىنا قورى رەتٸندە ستاتۋس بەرۋ, ساقتاۋ, كەلەسٸ ۇرپاققا اماناتتاۋ جاعى تۇجىرىمدامادا جوق, ايتىلمايدى دا.
كەلەسٸ بٸر اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ, ونىڭ تاريحي, ونتولوگييالىق بولمىسىنىڭ دا كەسكٸنٸ بولىپ تابىلاتىن قول جازبالار بٷگٸندەرٸ «ەزٸرەت سۇلتان» تاريحي مەدەني قورىق مۇراجايىندا جيناقتالىپ جاتىر. ونىڭ ساقتالۋى, عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزٸلۋٸ, بٷگٸنگٸ قازاقستاندىق بٸلٸم بەرۋ تاريحىنىڭ ساباقتاستىعى عانا ەمەس, مەدەني مۇراسىنىڭ بايلىعى مەن تاريحيلىعىن دا كٶرسەتەدٸ. باتىستاعى «بەكەت اتا» جەر استى مەشٸتٸندەگٸ جارعا جازىلعان جازبالاردىڭ جاعدايى دا وسى جەردە مەدەني قۇندىلىق رەتٸندە ساقتالۋى تيٸس.
ەندٸگٸ مەدەنيەتتٸڭ كەڭٸستٸكتەگٸ ٸزٸ بولىپ تابىلاتىن سەۋلەت ارحيتەكتۋرا نەگٸزٸنەن وڭتٷستٸك قازاقستان ايماعىندا ورىن العان. سىر بويى قالالارى, ۇلى جٸبەك جولى ارنالارى, ياساۋي كەسەنەسٸ, بابا تٷكتٸ شاشتى ازيز مازارى, سايرامداعى ەجەلگٸ, ورتا عاسىرلىق تٷركٸ يسلام ەسكەرتكٸشتەرٸ, وتىرار سەۋلەتٸ, ساۋران قورعانى, سىعاناق قالاسى, تۇركٸستانداعى پانتەون, سىعاناقتاعى ەجەن پاتەوندارى, شايانداعى اپپاق يشان مەدرەسەسٸ, اقمەشتتەگٸ قالجان احۋن مەدرەسەسەٸ, قارناق مەدرەسەسٸ, ونداعى جازبا ەسكەرتكٸشتەر..بۇلار تۋرالى ناقتى ۇسىنىس نە جوبا تۇجىرىمدامادا ورىن الماعان. قازاق ەلٸ, مەدەنيەتٸ ونداعان عاسىر بويى يسلام دٸنٸن قابىلداۋ ارقىلى شىعىستىق ٶركەنيەتتٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگٸزٸندە قازاق مەدەنيەتٸ قۇرۋشى فاكتور. دەمەك ۇلتتىق قۇندىلىقتىق ەرەكشەلٸگٸ بار, ٶزٸندٸك تاريحي, تانىمدىق, دەستٷرلٸ مۇسىلماندىق تٷسٸنٸگٸ قالىپتاسقان ەلمٸز. قازاق ەلٸ يسلامدىق عىلىم مەن ٶركەنيەتكە ٶزٸندٸك ٷلەس قوستى. دەمەك تاريحتا دٸني عۇلامالارى بار, دٸني تەجٸريبەلەرٸ ناقتىلانعان, دٸندٸ ۇعىنۋ, تٷسٸنۋ جەنە تٷسٸندٸرۋدە رۋحاني بازاسى بار ەلمٸز. بٸراق كەشەگٸ وريەنتاليستٸك تەندەنتسييالار قازاقتى يسلامنىڭ ٶگەي بالاسى رەتٸندە تانىتىپ كەلدٸ. بۇعان كەزٸندە تەۋەلسٸز ەلدٸڭ باسشىسى رەتٸندە ەلباسىمىز «دٸنٸمٸز يسلام, كٸتابىمىز قۇران, تەگٸمٸز تٷرٸك» دەگەن انىقتاماسى ارقىلى جاۋاپ بەردٸ. شىندىعىندا قازاق ەلٸ تاريحي جەنە كەڭٸستٸكتٸك تۇرعىدان دا باتىس پەن شىعىستىڭ, ياعني يسلام مەن حريستيان ەلەمٸن جالعاستىرۋشى كٶپٸر قىزمەتٸن اتقارىپ كەلەدٸ. بۇل دا قازاقستانعا گەوپوليتيكالىق جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەپ وتىر.
ەلباسىمىزدىڭ جوعارىداعى انىقتاماسىندا قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ تاريح ساحنسىنا شىعۋىنداعى يسلامنىڭ ورنى ناقتى بەرٸلگەن. ال ەندٸ تۇجىرىمدامادا وسى شىندىق تۋرالى ايتىلمايدى. كەشەگٸ باتىستىق وريەنتاليستيكاسى مەن سكەۋلياريزمٸنٸڭ سارىنى بايقالادى. الدىمەن قولدانىلعان ۇعىمدار مەن كاتەگورييالار شەڭبەرٸندە تٷسٸنبەستٸك تۋىندايدى. مىسالى «جوبا», «تۇجىرىمداما» بۇلار ٶز الدىنا بٶلەك جەكە كاتەگورييالار. ەكٸنشٸدەن تۇجىرىمدامانىڭ ماقساتى «مەدەني ساياسات» رەتٸندە كٶرٸنٸس بەرگەن. (33 بەت).
بۇل دا بٸزدٸڭ ەلباسىمىزدىڭ «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىن عىلىمي تۇرعىدان تۇجىرىمداۋدا ەشقانداي پلاتفورماسى ناقتى كٶرٸنبەي قالعان. مىسالى تۇجىرىمدامادا, ەلباسىنىڭ «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسى جوبا رەتٸندە كەتكەن. سونىمەن قاتار بۇل «مەدەني مۇرا» جوباسىنىڭ جالعاسى رەتٸندە تٷسٸندٸرٸلگەن. نەگٸزٸنەن كەز كەلگەن جوبا, باعدارلاما ول ۇستانىم رەتٸندە يدەياعا قىزمەت ەتەدٸ. مەڭگٸلٸ ەل يدەيا بولسا, وعان بارلىق باعدارلامالار مەن جوبالار ۇستانىم بولادى. بۇل دا ساراپتاۋداعى عىلىمي قاتەلٸك تۇجىرىمدامانىڭ سىنىن بۇزىپ تۇر.
مىسالى جاي عانا كۋلتۋرولوگييالىق تۇرعىدان قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸندە قازاق مەدەنيەتٸ, ال قازاق مەدەنيەتٸ ٶزەگٸندە يسلام دٸنٸ اكسيولوگييالىق جٷيە رەتٸندە بولمىستىق مەنگە يە دەيتٸن بولساق, وندا تۇجىرىمداماداعى «مەدەني ساياساتىنا» كونستيتۋتسيياداعى دٸني ەرەكشەلٸكتەر دە كٸرۋٸ تيٸس. مەدەني ساياسات تۇرعىسىنان رۋحاني, دٸني قۇندىلىقتاردى ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرمەن ساقتاۋ جەنە وعان قاتىستى جەدٸگەرلەردٸ دەرٸپتەۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸندەگٸ باستى ۇستانىم زايىرلىلىققا دا نۇقسان كەلتٸرمەيدٸ.
مەدەنيەتتٸڭ كەلەسٸ بٸر ماڭىزدى قاباتى ول ٶنەر. ونى دا شەكتەپ قويعان, كينو, تەاتر, تسيرك, كٶركەمٶنەر جەنە تاگى سول سيياقتى. بۇلار دا كەرەك. بٸراق بۇل جانرلار ەلەمدٸك مەدەنيەت سالالارى. بۇلارمەن قازاقستان مەدەنيەتٸن ەلەمگە تانىتۋ قيىن, تاڭقالدىرۋ بوس سٶز. ەلەمگە قازاستان مەدەنيەتٸن تانىتۋدىڭ جولى ول قازاقتىڭ ٶنەرٸ, سازى, مۋزىكاسى, فولكلورى, قول ٶنەرٸ, قولدانبالى ٶنەرٸ, تۇرمىستىق تۇتىنۋششىلىق جەدٸگەرلەرٸ, ۇلتتىق ويىن تٷرلەرٸ مەن جانرلارى وسىلاردىڭ بەرٸ بٷگٸنگٸ مەدەنيەتتٸڭ قايتادان جاڭعىرتىلۋىنىڭ ايناسى. بۇل تۋرالى تۇجىرىمدامادا بٸر سٶيلەم كەزدەستٸرە المادىم.
سوسىن تۇجىرىمدامادا «كونكۋرەنتنوسپوسوبنايا كۋلتۋرا», «وبششەكازاحستانساكيا كۋلتۋرا» دەگەن تٸركەستەر جٷر. (15, 16 بەتتەر) بۇل تٸركەستەرگە بەرٸلگەن انىقتامالار دا ناقتى ەمەس. «بەسەكەگە قابٸلەتتٸ مەدەنيەت» دەگەن تٸركەس, ەكونوميكالىق بيزنەستٸك ساياساتقا اينالىپ كەتكەن سيياقتى كٶرٸنەدٸ. بۇل دا تۇجىرىمدامادا عىلىمي نەگٸزسٸز ۇستانىم رەتٸندە كٶرٸنٸس بەرگەن. ەگەر ونى جاحاندىق مەدەنيەتپەن سالىستىرىپ قاراساق, سىرتقى قىسىمنان تٶل مەدەنيەتٸمٸزدٸ قالاي ساقتاۋدىڭ تەتٸكتەرٸن ۇسىنۋىمىز كەرەك ەدٸ. رۋحاني مەدەنيەتٸمٸز قۇندىلىق رەتٸندە باتىستىق مەدەنيەت قىسىمىنا ۇشىراپ وتىرعاندىعى جاسىرىن ەمەس. جالپى ۇسىنىلعان تۇجىرىمداماداعى مەدەني ساياسات يدەولوگييالىق سالماعى بار, عىلىمي, تاريحي, اكسيولوگييالىق, ونتولوگييالىق نەگٸزدەرگە قۇرىلعانى جٶن بولار ەدٸ. سوسىن «جالپىقازاقستاندىق مەدەنيەت» تٸركەسٸ كەشەگٸ كوممۋنيزمنەن قالعان «جالپى حالىقتىق ينتەرناتسيوناليزم» تٸركەسٸ سيياقتى كٶشٸرٸلٸپ الىنعان شابلونداردان قاشۋىمىز كەرەك. جالپىقازاقستاندىق مەدەنيەتتٸ يدەيا رەتٸندە الاتىن بولساق, وندا ەلباسىمىز «قازاستان حالىقتارى اسسامبلەياسىن» قۇرماعان بولار ەدٸ. بۇل دا عىلىمي نەگٸزگە سٷيەنبەگەن, تەرەڭٸنەن تالدانىپ, ساراپتالماعان شيكٸ ۇسىنىس بولىپ تۇر.
سوسىن تۇجىرىمداماداعى ورىن العان (19 بەتتە) «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ جانىنان قۇرىلاتىن مەدەنيەت جەنە ٶنەر ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كەڭەسٸ» دەگەن تٸركەس تە عىلىمي تانىمنان الشاق جاتىر. جوعارى دا ايتىلعانداي ٶنەر مەدەنيەتتٸڭ ماڭىزدى قاباتتارىنىڭ بٸرٸ. سوندىقتان ۇسىنىسىم, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ جانىنداعى مەدەنيەت ۇلتتىق كەڭەسٸ» دەلٸنسە دۇرىس بولادى. جوعارىدا ايتىلعان. تٸل, جازۋ, دٷنيەتانىم, تاريح, سەۋلەت, ٶنەر بەرٸ مەدەنيەت قۇبىلىسىنىڭ قاباتتارى.
سوسىن وسى بەتتە «كەڭەستٸڭ قۇرىلىمى» بەرٸلگەن. سوعان ٶزگەرٸس رەتٸندە ۇسىنىسىم, مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ قۇلاشىن كەڭگە جايىپ, جالپى مەدەني ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋشى ورگان رەتٸندە قۇرىلىمىنا مەدەنيەت قاباتتارىنا قاتىستى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ, دٸني ٸستەر اگەنتتٸگٸ, سپورت اگەنتتٸگٸ, يۋستيتسييا سيياقتى بيلٸك سالالارىنان دا ٶكٸلدەر تارتىپ, مينيسترلٸكتەر ارالىق بايلانىستىڭ دا ورتالىعىنا اينالۋى شارت. سوندا «مەدەني ساياسات» تۇجىرىمداماسى ساۋاتتى يدەولوگييالىق, عىلىمي تۇعىرناماعا اينالادى.
جاڭا قازاقستاندىق كينو ساحناسىندا ەۆرازييالىق يدەيانى كەسكٸندەيتٸن وبرازدار جاساۋدا ۇسىنىلعان ەسٸمدەر مەن تۇلعالار (23 بەت گۋميلەۆ, شەۆچەنكو, كارەلينە, رەريح, دوستوەۆسكيي) كەشەگٸ كەڭەس وداعى مينيسترلٸگٸنٸڭ شابلوندارىنا كٶبٸرەك ۇقساپ كەتٸپتٸ. بۇل تۋرالدى يدەيا ەلباسىمىزدىڭ «تاريح تولقىنىندا» ەڭبەكتەرٸندە بار. سوعان قاراۋ كەرەك.
ەلباسىنىڭ تٸكەلەي باقىلاۋىمەن جٷرگٸزٸلٸپ كەلە جاتقان «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسىندا دٸنٸمٸزگە قاتىستى ەڭبەكتەر مەن قولجازبالار ەلەمنٸڭ تٶرت بۇرىشىنان ەكەلٸنٸپ, عىلىمي اينالىمعا ەنٸپ جاتىر. بۇل دا مەدەنيەتتٸ دامىتۋعا باعىتتالعان يگٸ باستاما. سوسىن تۇجىرىمداما (كونتسەپتسييا) فيلوسوفييالىق كاتەگورييا. وعان قالاي بولسا سولاي انىقتاما جاساۋعا بولمايدى, ولاي بولسا, رەسپۋبليكالىق باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ تانىمداردىڭ اراسىندا ٷيلەسٸمسٸزدٸك تۋادى دا, ارتى كونستيتۋتسييالىق تۇعىرلاردى تٷسٸندٸرۋدە تەرميندەر قاقتىعىسى ورتاعا شىعادى.
دۇرىسى مەنٸڭ ويىمشا, قازاقستاندا مەدەني ساياساتتى بٸلٸم مەن عىلىم, رۋحاني قۇندىلىقتاردى دامىتۋدىڭ جولدارىن تاريحي ساباقتاستىقتى جاڭعىرتۋ نەگٸزٸندە, ستراتەگييالىق, جٷيەلٸ, تۇجىرىمدى مەحانيزم جاساۋ قاجەت. ول ٷشٸن كٷردەلٸ, كەشەندٸ زەرتتەۋلەر, حالىقارالىق بايلانىستار, ەلەمنٸڭ تٶرت بۇرىشىنداعى كٸتاپحانا قورلارىمەن, ولاردىڭ وزىق تەجٸريبەلەرٸنەن پايدالانۋدى ۇيىمداستىرۋ كەرەك. ال ەندٸ قر عىلىم اكادەميياسىندا, شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا, ۇلتتىق كٸتاپحاناداعى وسى ماقساتقا جارايتىن قول جازبا قورى ساۋساقپەن سانارلىق. ٶزبەكستانداعى, تۋركيياداعى, مىسىرداعى, يراقتاعى, رەسەيدەگٸ ت.ب. كٸتاپحانا قورلارىمەن بايلانىسۋدى جٷيەلٸ جولعا قويۋ كەرەك.
جالپى قازاقستانداعى مەدەني ساياسات تەك ٶتپەلٸ فورمالارعا ەمەس, تاريحي سانا, عىلىمي تانىم جەنە ەلەمدٸك تەجٸريبەگە قاتىستى بٷگٸنگٸ مەملەكەتتٸك جەنە قوعامدىق ينستيتۋتتار ارالىق كەلٸسٸمگە كەلۋدٸ يدەيا رەتٸندە الىپ, ونىڭ پرينتسيپتەرٸن تاريحيلىق, تاريحي ساباقتاستىق تەندەنتسيياسى شەڭبەرٸندە جٷيەلٸ جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك. مٸنە وسى ويلار ن.ە.نازارباەۆتىڭ «تاريح تولقىنىندا», «عاسىرلار توعىسىندا» جەنە «سىندارلى ون جىل» ەڭبەكتەرٸندە كەڭٸنەن قامتىلعان.
كەنجەتاي دوساي تۇرسىنبايۇلى,
فيلوسوفييا جەنە تەولوگييا عىلىمدارى دوكتورى, پروفەسسور
ۇلت پورتالى
