- QR IIM «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zań aktilerine ekstremizm jáne terrorizmge qarsy kúres máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańynyń azamattardy tirkeý bóligine qatysty túsinik berdi.
Azamattardy turǵylyqty jeri boiynsha turaqty jáne ýaqytsha tirkeýge qatysty zańnamaǵa engizilgen ózgeristerdi Qazaqstan Respýblikasy Ishki ister ministriniń orynbasary, politsiia general-maiory Erlan Zamanbekuly Turǵymbaev túsindirdi.
Ol óz sózinde tirkeý qajettiligi jańa talap bolyp tabylmaitynyn atap ótti.
Qazaqstanda tirkeý institýty 1993 jyly engizilgen. Ol erkin júrip-turý quqyǵyn shektemeidi, biraq jańa turǵylyqty jerge kelgen azamat óziniń mekenjaiy týraly habarlaýy tiis.
Bul ishki kóshi-qonǵa monitoring júrgizýge, osy jáne basqa qalada nemese aýdandaǵy azamattardyń esebin naqtylaý úshin qajet. Osy málimetterdiń negizinde jumys oryndaryn ashý, mektep, arýhana qurylysy, injenerlik-tehnikalyq infraqurylymdy damytý josparlanady.
Buǵan qosa, politsiiadan nemese basqalai organdardan qandai da bir arnaiy ruqsat alýdyń qajettigi joq, turǵyn jai iesiniń kelisimi bolsa jetkilikti.
Turǵylyqty mekenjaiy boiynsha tirkeýmen qatar, ýaqytsha kelgen jerinde tirkeý de júzege asyrylady. Ýaqytsha tirkeýge turý úshin burynǵy tirkeýde turǵan jerinen shyǵýdyń qajeti joq, iaǵni turaqty tirkeýi saqtalady. Ýaqytsha tirkeý azamattardyń ózi kórsetken belgili bir merzimge rásimdeledi, bul merzim ótkennen keiin tirkeý avtomatty túrde joiylady. Iaǵni, ýaqytsha tirkeýden shyǵý úshin HQKO-ǵa arnaiy barýdyń qajeti bolmaidy.
Tek 2016 jyly Qazaqstan Respýblikasynda turǵylyqty mekenjaiy ózgerýine bailanysty 1 mln. 200 myń adam tirkeýdi rásimdedi jáne 750 myń adam ýaqytsha kelgen jeri boiynsha tirkeldi.
Sonymen birge, ministrdiń orynbasary, keiingi jyldarda páter ieleri jaldaýshy turǵyndarǵa tirkelýge ruqsat bermeitin jaǵdai qalyptasqanyna basa nazar aýdardy.
Sonyń nátijesinde páter jaldaýshylar - solardyń arasynda stýdentter, basqa óńirlerden jumys isteýge kelgen adamdar, tipti ózderi qalaǵannyń ózinde naqty turyp jatqan jeri boiynsha tirkeýge tura almady.
Sonyń saldarynan, olar memlekettik qyzmetterdi, meditsinalyq qyzmet kórsetýlerdi, basqalai áleýmettik igilikterdi paidalana almady.
Sondyqtan, zańdy buzbas úshin olar is júzinde ózderi turmaityn mekenjailar boiynsha jalǵan tirkeýlerdi júrgizý joldaryn izdedi. Kóbinese mundai mekenjailarda on shaqty, tipti júzdegen adam tirkeýde turdy. Al olardyń bári naqty qaida turatynyn is júzinde eshkim bilmedi.
Osyndai jaǵdailardy kriminaldyq elementter sátimen paidalandy, ony is júzinde Aqtóbe men Almatydaǵy ekstremistik aǵymdy ustanýshylardyń áreketi kórsetip berdi.
Soǵan bailanysty 2016 jyldyń sońynda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zań aktilerine ekstremizm jáne terrorizmge qarsy kúres máseleleri boiynsha engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar týraly» Zańymen birqatar qosymsha sharalar engizildi.
Eń birinshi, úi nemese páter iesiniń ózderi jalǵa bergen baspanada turatyn adamdardy tirkeý mindettiligi bekitildi.
Bir aidan astam merzimge ýaqytsha kelgenderdiń de tirkeýge turý mindettiligi engizildi. Buǵan qosa, «Turǵyn úi qatynastary» zańyna sáikes, ýaqytsha turǵyndardan, úi iesi ýaqytsha turýǵa ruqsat bergen azamattardan tirkeý úshin arnaiy alym alynbaidy. Buǵan týysqandary jáne qonaqtary jatady.
Atalǵan talaptardyń oryndalýyn qamtamasyz etý úshin úi ielerine ózderine tiesli baspanada azamattardy tirkeýsiz turǵyzǵanyna bailanysty ákimshilik jaýapkershilikter qarastyrylǵan, burynǵy ýaqytta ákimshilik jaýapkershilikke tek turǵyndar ǵana tartyldy.
Mundai sharalar turǵylyqty jeri boiynsha tirkeý máselesinde azamattardyń quqyqtyq áreketterin yntalandyrýǵa baǵyttalǵan.
Degenmen bul, dep atap ótti Erlan Týrgýmbaev, biz keń kólemdi tekserýlerdi birden bastap, eń qatań sharalardy qoldanýǵa kirisemiz degendi bildirmeidi.
Jumys sol burynǵy júiede júrgiziledi. Sonymen, 2016 jyly tirkeýsiz turǵany jáne jaramsyz jeke kýálikpen júrgeni úshin ákimshilik jaýapkershilikke 22 myń quqyq buzýshy tartylǵan.
Buǵan qosa, tirkeýsiz turǵan ýaqyty bir aidan az bolsa, quqyq buzýshyǵa eskertý jasalady jáne tirkeýge turýǵa múmkindik beriledi.
Sondai-aq, mańyzdy jańalyqtyń biri oblastyq maslihattarǵa Kóshi-qon úrdisterin retteý tártibin bekitý quqyǵy berilýi boldy. Bul sol jáne basqa óńirdegi jaǵdaiǵa bailanysty turǵylyqty mekenjai boiynsha jekelegen tirkelý erekshelikterin bekitýge múmkindik beredi.
Sonymen birge azamattardy tirkeý rásimderi barlyq jerde barynsha qarapaiym bolyp qalady.
HQKO-na júgingende ol 15-20 minýt ýaqyt alady. Ol úshin burynǵy turǵylyqty mekenjaiynan aldyn ala tirkeý esebinen shyǵýdyń qajettiligi bolmaidy, burynǵy mekenjaiynan tirkeý jáne shyǵarý avtomatty túrde júrgiziledi. Mekenjai aýysqan kezde jańa qujattar alýdyń da qajettigi joq - barlyq málimetter azamattardyń jeke kýáligindegi elektrondy «chipke» engiziledi.
Sondai-aq, úiden shyqpai da úkimettiń elektrondy portaly arqyly tirkelýge bolady, ol úshin ǵalamtorǵa qosylý múmkindigi jáne elektrondy tsifrly qoltańba bolsa jetkilikti, memlekettik baj salyǵy elektrondy úkimettiń tólem shliýzi arqyly tólenedi. Bul barynsha jańa qyzmet túri, biraq ony 2016 jyly myńnan astam adam paidalandy.
Tirkeý týraly aqparat elektrondy málimetter bazasyna birden túsedi. Bul azamattardy memlekettik qyzmetti alý kezinde turǵylyqty mekenjaiy boiynsha anyqtamany jinaý jáne usyný qajettiginen bosatady.
Sońynda E.Z. Turǵymbaev turǵyndardyń esebin júrgizýdiń osy jáne basqa úlgisi kóptegen memleketterde qoldanylyp kele jatqanyna basa nazar aýdardy.
Máselen, Resei Federatsiiasy, Latviia, Litva, Moldova, Estoniia, Grýziia siiaqty burynǵy birqatar keńestik elderde Turǵyndardyń biryńǵai tirkelimi júrgiziledi, sondyqtan tirkeýge turý úshin memlekettik mekemege ózi barýy tiis.
GFR-da mýnitsipaldyq qyzmetter tirkeýdi jańa mekenjaiǵa kelgennen keiingi eki apta ishinde júrgizedi. Kelgen nemese ketken mekenjaiy boiynsha ýaqytyly málimet bermegen nemese bóten bireýdiń mekenjaiyn paidalanǵan adamǵa 1-den 50 myń evroǵa deiingi mólsherde aiyppul qarastyrylǵan.
Avstriiada tirkeýge turý úshin politsiiaǵa jeke kýáligin, úidi jalǵa berý nemese satyp týraly kelisimshartty usynady. Izrailde politsiia azamattarǵa jeke kýáliginiń ishine qosyp, onyń turǵylyqty mekenjaiy kórsetilgen qosymsha paraqsha beredi.
Belgiiada da turǵylyqty mekenjai jeke kýálikke engiziledi, biraq qonys aýdarý týraly ótinish ratýshqa beriledi.
Osyndai tártipter budan basqa elderde de bar.
Jalpy alǵanda, bizdiń elimizdegi turǵylyqty nemese ýaqytsha mekenjai boiynsha tirkeý týraly zań talabyna engizilgen ózgerister azamattardyń múddesin barynsha tiimdi qorǵaýǵa, sondai-aq ishki kóshi-qondy baqylaýdy jaqsartýǵa múmkindik beredi.
