- قر ٸٸم «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭ اكتٸلەرٸنە ەكسترەميزم جەنە تەرروريزمگە قارسى كٷرەس مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ ازاماتتاردى تٸركەۋ بٶلٸگٸنە قاتىستى تٷسٸنٸك بەردٸ.
ازاماتتاردى تۇرعىلىقتى جەرٸ بويىنشا تۇراقتى جەنە ۋاقىتشا تٸركەۋگە قاتىستى زاڭناماعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەردٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى, پوليتسييا گەنەرال-مايورى ەرلان زامانبەكۇلى تۇرعىمباەۆ تٷسٸندٸردٸ.
ول ٶز سٶزٸندە تٸركەۋ قاجەتتٸلٸگٸ جاڭا تالاپ بولىپ تابىلمايتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستاندا تٸركەۋ ينستيتۋتى 1993 جىلى ەنگٸزٸلگەن. ول ەركٸن جٷرٸپ-تۇرۋ قۇقىعىن شەكتەمەيدٸ, بٸراق جاڭا تۇرعىلىقتى جەرگە كەلگەن ازامات ٶزٸنٸڭ مەكەنجايى تۋرالى حابارلاۋى تيٸس.
بۇل ٸشكٸ كٶشٸ-قونعا مونيتورينگ جٷرگٸزۋگە, وسى جەنە باسقا قالادا نەمەسە اۋدانداعى ازاماتتاردىڭ ەسەبٸن ناقتىلاۋ ٷشٸن قاجەت. وسى مەلٸمەتتەردٸڭ نەگٸزٸندە جۇمىس ورىندارىن اشۋ, مەكتەپ, ارۋحانا قۇرىلىسى, ينجەنەرلٸك-تەحنيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جوسپارلانادى.
بۇعان قوسا, پوليتسييادان نەمەسە باسقالاي ورگانداردان قانداي دا بٸر ارنايى رۇقسات الۋدىڭ قاجەتتٸگٸ جوق, تۇرعىن جاي يەسٸنٸڭ كەلٸسٸمٸ بولسا جەتكٸلٸكتٸ.
تۇرعىلىقتى مەكەنجايى بويىنشا تٸركەۋمەن قاتار, ۋاقىتشا كەلگەن جەرٸندە تٸركەۋ دە جٷزەگە اسىرىلادى. ۋاقىتشا تٸركەۋگە تۇرۋ ٷشٸن بۇرىنعى تٸركەۋدە تۇرعان جەرٸنەن شىعۋدىڭ قاجەتٸ جوق, ياعني تۇراقتى تٸركەۋٸ ساقتالادى. ۋاقىتشا تٸركەۋ ازاماتتاردىڭ ٶزٸ كٶرسەتكەن بەلگٸلٸ بٸر مەرزٸمگە رەسٸمدەلەدٸ, بۇل مەرزٸم ٶتكەننەن كەيٸن تٸركەۋ اۆتوماتتى تٷردە جويىلادى. ياعني, ۋاقىتشا تٸركەۋدەن شىعۋ ٷشٸن حقكو-عا ارنايى بارۋدىڭ قاجەتٸ بولمايدى.
تەك 2016 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇرعىلىقتى مەكەنجايى ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى 1 ملن. 200 مىڭ ادام تٸركەۋدٸ رەسٸمدەدٸ جەنە 750 مىڭ ادام ۋاقىتشا كەلگەن جەرٸ بويىنشا تٸركەلدٸ.
سونىمەن بٸرگە, مينيستردٸڭ ورىنباسارى, كەيٸنگٸ جىلداردا پەتەر يەلەرٸ جالداۋشى تۇرعىندارعا تٸركەلۋگە رۇقسات بەرمەيتٸن جاعداي قالىپتاسقانىنا باسا نازار اۋداردى.
سونىڭ نەتيجەسٸندە پەتەر جالداۋشىلار - سولاردىڭ اراسىندا ستۋدەنتتەر, باسقا ٶڭٸرلەردەن جۇمىس ٸستەۋگە كەلگەن ادامدار, تٸپتٸ ٶزدەرٸ قالاعاننىڭ ٶزٸندە ناقتى تۇرىپ جاتقان جەرٸ بويىنشا تٸركەۋگە تۇرا المادى.
سونىڭ سالدارىنان, ولار مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ, مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋلەردٸ, باسقالاي ەلەۋمەتتٸك يگٸلٸكتەردٸ پايدالانا المادى.
سوندىقتان, زاڭدى بۇزباس ٷشٸن ولار ٸس جٷزٸندە ٶزدەرٸ تۇرمايتىن مەكەنجايلار بويىنشا جالعان تٸركەۋلەردٸ جٷرگٸزۋ جولدارىن ٸزدەدٸ. كٶبٸنەسە مۇنداي مەكەنجايلاردا ون شاقتى, تٸپتٸ جٷزدەگەن ادام تٸركەۋدە تۇردى. ال ولاردىڭ بەرٸ ناقتى قايدا تۇراتىنىن ٸس جٷزٸندە ەشكٸم بٸلمەدٸ.
وسىنداي جاعدايلاردى كريمينالدىق ەلەمەنتتەر سەتٸمەن پايدالاندى, ونى ٸس جٷزٸندە اقتٶبە مەن الماتىداعى ەكسترەميستٸك اعىمدى ۇستانۋشىلاردىڭ ەرەكەتٸ كٶرسەتٸپ بەردٸ.
سوعان بايلانىستى 2016 جىلدىڭ سوڭىندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭ اكتٸلەرٸنە ەكسترەميزم جەنە تەرروريزمگە قارسى كٷرەس مەسەلەلەرٸ بويىنشا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى» زاڭىمەن بٸرقاتار قوسىمشا شارالار ەنگٸزٸلدٸ.
ەڭ بٸرٸنشٸ, ٷي نەمەسە پەتەر يەسٸنٸڭ ٶزدەرٸ جالعا بەرگەن باسپانادا تۇراتىن ادامداردى تٸركەۋ مٸندەتتٸلٸگٸ بەكٸتٸلدٸ.
بٸر ايدان استام مەرزٸمگە ۋاقىتشا كەلگەندەردٸڭ دە تٸركەۋگە تۇرۋ مٸندەتتٸلٸگٸ ەنگٸزٸلدٸ. بۇعان قوسا, «تۇرعىن ٷي قاتىناستارى» زاڭىنا سەيكەس, ۋاقىتشا تۇرعىنداردان, ٷي يەسٸ ۋاقىتشا تۇرۋعا رۇقسات بەرگەن ازاماتتاردان تٸركەۋ ٷشٸن ارنايى الىم الىنبايدى. بۇعان تۋىسقاندارى جەنە قوناقتارى جاتادى.
اتالعان تالاپتاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ٷي يەلەرٸنە ٶزدەرٸنە تيەسلٸ باسپانادا ازاماتتاردى تٸركەۋسٸز تۇرعىزعانىنا بايلانىستى ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتەر قاراستىرىلعان, بۇرىنعى ۋاقىتتا ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تەك تۇرعىندار عانا تارتىلدى.
مۇنداي شارالار تۇرعىلىقتى جەرٸ بويىنشا تٸركەۋ مەسەلەسٸندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ەرەكەتتەرٸن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان.
دەگەنمەن بۇل, دەپ اتاپ ٶتتٸ ەرلان تۋرگۋمباەۆ, بٸز كەڭ كٶلەمدٸ تەكسەرۋلەردٸ بٸردەن باستاپ, ەڭ قاتاڭ شارالاردى قولدانۋعا كٸرٸسەمٸز دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ.
جۇمىس سول بۇرىنعى جٷيەدە جٷرگٸزٸلەدٸ. سونىمەن, 2016 جىلى تٸركەۋسٸز تۇرعانى جەنە جارامسىز جەكە كۋەلٸكپەن جٷرگەنٸ ٷشٸن ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە 22 مىڭ قۇقىق بۇزۋشى تارتىلعان.
بۇعان قوسا, تٸركەۋسٸز تۇرعان ۋاقىتى بٸر ايدان از بولسا, قۇقىق بۇزۋشىعا ەسكەرتۋ جاسالادى جەنە تٸركەۋگە تۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلەدٸ.
سونداي-اق, ماڭىزدى جاڭالىقتىڭ بٸرٸ وبلاستىق ماسليحاتتارعا كٶشٸ-قون ٷردٸستەرٸن رەتتەۋ تەرتٸبٸن بەكٸتۋ قۇقىعى بەرٸلۋٸ بولدى. بۇل سول جەنە باسقا ٶڭٸردەگٸ جاعدايعا بايلانىستى تۇرعىلىقتى مەكەنجاي بويىنشا جەكەلەگەن تٸركەلۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن بەكٸتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سونىمەن بٸرگە ازاماتتاردى تٸركەۋ رەسٸمدەرٸ بارلىق جەردە بارىنشا قاراپايىم بولىپ قالادى.
حقكو-نا جٷگٸنگەندە ول 15-20 مينۋت ۋاقىت الادى. ول ٷشٸن بۇرىنعى تۇرعىلىقتى مەكەنجايىنان الدىن الا تٸركەۋ ەسەبٸنەن شىعۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ بولمايدى, بۇرىنعى مەكەنجايىنان تٸركەۋ جەنە شىعارۋ اۆتوماتتى تٷردە جٷرگٸزٸلەدٸ. مەكەنجاي اۋىسقان كەزدە جاڭا قۇجاتتار الۋدىڭ دا قاجەتتٸگٸ جوق - بارلىق مەلٸمەتتەر ازاماتتاردىڭ جەكە كۋەلٸگٸندەگٸ ەلەكتروندى «چيپكە» ەنگٸزٸلەدٸ.
سونداي-اق, ٷيدەن شىقپاي دا ٷكٸمەتتٸڭ ەلەكتروندى پورتالى ارقىلى تٸركەلۋگە بولادى, ول ٷشٸن عالامتورعا قوسىلۋ مٷمكٸندٸگٸ جەنە ەلەكتروندى تسيفرلى قولتاڭبا بولسا جەتكٸلٸكتٸ, مەملەكەتتٸك باج سالىعى ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸڭ تٶلەم شليۋزٸ ارقىلى تٶلەنەدٸ. بۇل بارىنشا جاڭا قىزمەت تٷرٸ, بٸراق ونى 2016 جىلى مىڭنان استام ادام پايدالاندى.
تٸركەۋ تۋرالى اقپارات ەلەكتروندى مەلٸمەتتەر بازاسىنا بٸردەن تٷسەدٸ. بۇل ازاماتتاردى مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸ الۋ كەزٸندە تۇرعىلىقتى مەكەنجايى بويىنشا انىقتامانى جيناۋ جەنە ۇسىنۋ قاجەتتٸگٸنەن بوساتادى.
سوڭىندا ە.ز. تۇرعىمباەۆ تۇرعىنداردىڭ ەسەبٸن جٷرگٸزۋدٸڭ وسى جەنە باسقا ٷلگٸسٸ كٶپتەگەن مەملەكەتتەردە قولدانىلىپ كەلە جاتقانىنا باسا نازار اۋداردى.
مەسەلەن, رەسەي فەدەراتسيياسى, لاتۆييا, ليتۆا, مولدوۆا, ەستونييا, گرۋزييا سيياقتى بۇرىنعى بٸرقاتار كەڭەستٸك ەلدەردە تۇرعىنداردىڭ بٸرىڭعاي تٸركەلٸمٸ جٷرگٸزٸلەدٸ, سوندىقتان تٸركەۋگە تۇرۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك مەكەمەگە ٶزٸ بارۋى تيٸس.
گفر-دا مۋنيتسيپالدىق قىزمەتتەر تٸركەۋدٸ جاڭا مەكەنجايعا كەلگەننەن كەيٸنگٸ ەكٸ اپتا ٸشٸندە جٷرگٸزەدٸ. كەلگەن نەمەسە كەتكەن مەكەنجايى بويىنشا ۋاقىتىلى مەلٸمەت بەرمەگەن نەمەسە بٶتەن بٸرەۋدٸڭ مەكەنجايىن پايدالانعان ادامعا 1-دەن 50 مىڭ ەۆروعا دەيٸنگٸ مٶلشەردە ايىپپۇل قاراستىرىلعان.
اۆسترييادا تٸركەۋگە تۇرۋ ٷشٸن پوليتسيياعا جەكە كۋەلٸگٸن, ٷيدٸ جالعا بەرۋ نەمەسە ساتىپ تۋرالى كەلٸسٸمشارتتى ۇسىنادى. يزرايلدە پوليتسييا ازاماتتارعا جەكە كۋەلٸگٸنٸڭ ٸشٸنە قوسىپ, ونىڭ تۇرعىلىقتى مەكەنجايى كٶرسەتٸلگەن قوسىمشا پاراقشا بەرەدٸ.
بەلگييادا دا تۇرعىلىقتى مەكەنجاي جەكە كۋەلٸككە ەنگٸزٸلەدٸ, بٸراق قونىس اۋدارۋ تۋرالى ٶتٸنٸش راتۋشقا بەرٸلەدٸ.
وسىنداي تەرتٸپتەر بۇدان باسقا ەلدەردە دە بار.
جالپى العاندا, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ تۇرعىلىقتى نەمەسە ۋاقىتشا مەكەنجاي بويىنشا تٸركەۋ تۋرالى زاڭ تالابىنا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸن بارىنشا تيٸمدٸ قورعاۋعا, سونداي-اق ٸشكٸ كٶشٸ-قوندى باقىلاۋدى جاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
