«Bir árip úiretken ustazǵa qyryq jyl qyzmet qyl» deidi.
Birde paiǵambardyń, birde shyǵys ǵulamalarynyń esimine telinip kelgen osy bir sóz shynymen-aq qaǵbadai táý etýge laiyq. Muny baspalap aityp otyrǵanymyz qazaq rýhniiatyna ólsheýsiz úles qosqan bir adam bolsa, ol - Tursyn Jurtbai. Imandai shynym, bul tulǵany ózime ideal tutamyn jáne jan-júregimmen jaqsy kóremin.
Ne nárseniń narqy salystyrý arqyly ǵana anyqtalyp jatady ǵoi. Osy adamnyń aldynda bizdiń etken eńbek, tókken ter (ol endi bar bolsa deńiz) ras, Tursekeńniń tobyǵynan da kelmeidi. Muny sóz joq moiyndaimyn. Biraq, aǵammen ana bir joly kezdeskenimde Abaidyń «Kózimniń qarasy» óleńine qatysty jazǵan dúnieme bildirgen pikiri men eskertpesine endi esh kelise almaimyn.
Birinshiden, sol az ǵana tildesýden Tursekeńniń bizdiń tómendegi maqalany esh oqymaǵanyn, tek syrt kóz synshylardyń aitaǵymen aita salǵandyǵyn jan-júregimmen túsingendei boldym (Ol aitaqshylardyń bar maqsaty áiteýir adam arasynan ot salyp, sodan burq etken jalynǵa alaqanyn «jylytyp» otyrý ekendigi beseneden belgili ǵoi). Ekinshiden, ǵalymnyń «bul ǵazal tek áiel zatyna ǵana arnalǵan» degen qumalaqtyń tilindei ǵana az aqparyna kóńilimniń esh tushynbai, qońyltaqsyp qalǵandyǵyn da nesin jasyraiyn.
Bálkim, «bala baiqarsyń mynadai da mynadai dúnieler bar» dep aqylǵa jatyq, bultartpas dálelder keltirgende, onda biz paqyryńyz aǵanyń aldyn kesip, aitqanynan shyǵyp qaida baratyn edik.
Qalai desek te «Adasqanyń aiyby joq, qaita úiirin tapqanǵa» dep sóz qaldyrǵan eldiń záýzaty men shyn juraǵaty edik qoi...
Myna tómendegi maqala «atyń shyqpasa jer órteniń» lepesi emes, kóńilime kóp dúnie tompaq kelgen soń, osydan kóp ilgeride jazǵan edim. Búgin saqal murtyn sál basyp, ózderińizge qaiyra usynyp otyrmyn.
Bul uly ustazymnyń jaǵasynan alyp ilik izdeý emes, táýelsiz turǵydan óz avtonomdy pikirimdi bildirý ekendigin taǵy da qaperlerińizge sala ketsem deimin...
«Kózimniń qarasy»
(germenevtikalyq taldaý)
Bala – janyńdy jalǵanmen bailanystyryp turǵan beine bir kópir ispetti. Ómirde jibergen eseń men ántek basqan áttegenailaryńnyń qarymtasyn tek urpaǵyńmen ǵana túgendei alasyń. Endeshe bala ataýlyny áke muratynyń jas tánge almasqan jańa bir múmkindigi desek te bolatyndai. Qytaidyń kóne bir maqaly da osy oiymyzdyń ondyǵyna dóp keledi. «Bala ákeden qansha jas kishi bolsa, sonsha jas úlken» pálsapasynyń astarynda keler mezgil murageriniń kim ekendigin moiyndaǵan ádil bitimgershilik jatyr.
Bázbireýler úshin bala - bel qyzyǵynyń qurbany, ia bolmasa erli-zaiypty ekeýdiń tóseki alqynysynan paida bola salǵan tirshilik iesi ǵana. Mundai tasyr túsiniktiń tóńireginen «jaýapkershilik» týraly oi izdeýdiń de asa qajeti bola qoimas. Bul Fridrih Nitssheniń áigili «Zaratýstra solai degen» eńbeginde de aiyryqsha aitylady.
Mine, aldymda qos paraǵy aiqara ashylyp, Frants Kafkanyń kitaby jatyr. Jazýshynyń «Ákege hat» dep atalatyn osy bir týyndysyndaǵy áke men bala arasyndaǵy qatynasty oqyp otyryp, jon arqań muzdap sala beredi. Árine, mundaǵy qatygezdik tórkini ózge taqyrypqa júk. Bizdiń jazbaǵymyz kerisinshe, meiirim men súiispenshilik máselesi. Álem ádebietinde áke men bala arasyndaǵy mahabbatty Abaidai iin qandyryp jazǵan aqyn neken-saiaq shyǵar. Mundai ǵajaiyp ǵazalǵa balama bolýǵa jaraityn birden-bir shyǵarma kóne dáýirdegi ispan aqyny Horhe Manrikeniń «Áke ólimine arnaý» atty týyndysy degen bolar edik. Poemanyń qysqasha ǵana mazmuny mynaǵan saiady. Ómirdi ózenge teńegen aqyn «ólim ataýly sol ózendi ózine tartqan túpsiz tereń teńiz sekildi, bárimiz de aǵyp kelip soǵan quiamyz» deidi. Ákesi don Rodrigeni joqtap omyraýyn jasqa boiaǵan shaiyr áke dańqyn aspandata jyrlap, onyń batyrlyǵy men bilgirligin Iýlii Tsezarge, al shynshyldyǵy men sheshendigin Tsitseronǵa teńeidi. Ólimdi óner dárgeiinde qabyldaýǵa úiretken osy bir poemanyń negizgi ózeginde qýrai únindei ýildep taǵy bir saryn estilip turady. Osy saryn Abaidyń ákesi Qunanbai men baýyry Ospandy joqtaǵandaǵy zaryna qatty keledi ( Bir qyzyǵy, hakimniń Qunanbaidy Shyńǵys han men Eskendirge, Ospandy Platon men Sokratqa teńegen joldary Horhe óleńiniń beine bir jalǵasy sekildi). Qos shyǵarmany ózara jymdastyryp turǵan ortaq másele áke men bala arasyndaǵy ǵajaiyp mahabbat taqyryby. Mine, bizdiń de izine túsip indetpek sharýamyz dál osy bolǵaly tur.
Ýaqyt tilshesi Horheden Qunanbai balasyna qarai aýysqanda atalǵan keiipkerler toby tolyǵymen oryn almastyryp úlgeredi. Mundaǵy eń basty aiyrmashylyq, áke óz perzentin ólgennen keiin emes, kerisinshe kózi tirisinde ulyqtaidy. Osy oraida myna bir máseleniń de basyn barynsha ashalap aitqymyz keledi.
Gýmanitarlyq ǵylymda siresken stereotipterdi sóz qylmaǵanda, belgili avtoritetterdiń ataǵy men dańqy aldyńǵy shepte júredi. Olardyń eńbeginen kóri esimderiniń birinshi bolyp kýágerlikke tartylyp jatatyny da sondyqtan. Bir qyzyǵy, sol «danyshpandar» durys dep taýyp, batasyn bergen derekti seniń aqylyń men júregiń, túisigiń men tanymyń esh qabyl etpese she? Sonda ne isteýge bolady?
Mine, bul shaqqa deiin myń ǵalymnyń aýyzymen «ǵashyqtyq jyry» dep moiyndalyp, at qoiylyp, azan shaqyrylǵan hakim eńbeginiń biri – «Kózimniń qarasy» óleńi.
Al bizdiń paiymdaýymyzsha munyń «mahabbatqa», onyń ishinde áiel zatyna eshqandai da qatysy joq. Bul Abaidyń táni bólek demeseń shyǵarda jany bir, jalǵandaǵy shyn «ǵashyǵy» Ábdirahmanǵa arnalǵan óleńi deimiz.
Kózimniń qarasy,
Kóńilimniń sanasy.
Bitpeidi ishimde,
Ǵashyqtyń jarasy.
Ras, Ábdirahman Abai úshin «kóziniń qarasy» men «kóńiliniń sanasy» edi. Balqoja bidi bek yntyzar etken Ybyrai sekildi «Úmit etken kózimniń nury balam» yqylasynyń shyn iesi-tuǵyn. Buǵan endi perzent ataýly dóńgelek dúniege qaiyra kelgen ózińniń jas «kózqarasyń» men «qarashyǵyń» ekendigin taǵy da qosyńyz.
Osy jerde máseleniń miia tamyryndai matasyp, basqa jaqqa qarai baǵdar tartyp ketýine tórtinshi joldaǵy turǵan «ǵashyqtyq» sóziniń kóp áseri bolǵanǵa uqsaidy. Buǵan basty sebep, keshegi materialistik ideia «mahabbat» pen «jar» uǵymdaryn sanamyzǵa tek áiel obrazy retinde ǵana sińirip, odan asyra oilai almaityn mojantopai túsinikke túsirdi ǵoi. Al baǵzydaǵy babalar paiymy úshin «mahabbat» pen «jar» uǵymdary kádimgi QUDAILYQ tanym bolatyn. Bul sózimizge Shákárim qajynyń myna bir óleńi kýá.
«...Meniń jarym qyz emes,
Haqiqattyń shyn nury.
Ony sezer siz emes,
Kózge tasa bul syry.
Jasyryp tur jar ózin,
Bas kózimen qarama.
Júregińniń ash kózin...»
Qazaqtyń «Qudai jar bolsyn» sóziniń shyn maǵynasy da osy bir oida jatqanǵa uqsaidy. Ǵashyqtyq – asqaq uǵym. Ǵashyqtyqta tek biikteý men qurbandyq qana bar. Aitalyq, adam ózinen tómen janǵa eshqashan ǵashyq bolmaidy. Al qumarlyqta kerisinshe, shalbarlyq shekke deiin quldyraý men tómendeý bar (Birden aitaiyn, mahabbat pálsapasynda eshqandai «neke qaǵidasy» men «seks uǵymy» joq).
Ǵashyqtyq jan qalaýynan týsa, qumarlyq kerisinshe tán qalaýynan týady. Ekeýi syrttai birine-biri qatty uqsaǵany bolmasa, múlde keraǵar uǵymdar. Hakimniń «Ǵashyqtyq, qumarlyq pen ol eki jol» dep arasyn ashalap aityp otyrǵany da sol. Bizdiń eń basty qateligimiz «ǵashyqtyq» sóziniń shyn tabiǵatyn tani almaǵanymyzda bolyp otyr ǵoi. Shákárim óleńdegi «jar» túsinigi sekildi bul jerdegi «ǵashyqtyq» sózi de sakraldi uǵym. Endeshe «ǵashyqtyq» ult pen ulys, erkek pen áiel dep áste bólinbeidi. Onda tek yntyzar adreske degen alapat súiispenshilik pen sárýar mahabbat qana bolady. Mine, Abaidyń aqýaly da osyny meńzeidi.
Qazaqtyń danasy,
Jas úlken aǵasy.
Bar demes sendei bir
Adamnyń balasy.
Qudaishylyǵyn aitaiyqshy, osy bir shýmaqtyń áiel zatyna nendei qatysy bar? Óleń alash balasynyń «danasy» men «aǵasy» bolar azamatyna salmaq túsirip turǵan joq pa? Ákeniń Ábdirahmanǵa arnaǵan:
«Jasqa jas, oiǵa kári ediń», «...Kórgeni men bilgeni, Júzge kelgen shaldan kóp». «...Basyńa qudai beripti, Ólsheýsiz qylyp aqylyn» degen óleń joldary tóbedegi shýmaqtyń shyn dáleli ǵoi. Muny mise tutpasańyz, aqynnyń «Ábdirahman naýqastanyp jatqanda» jazǵan óleńderi men ol dúnieden ótkennen keiingi toptamasyna qaiyra bir nazar aýdarýyńyzdy suraimyz.
Jylaiyn, jyrlaiyn,
Aǵyzyp kóz maiyn.
Aitýǵa kelgende,
Qalqama sóz daiyn.
Abai sol súiikti perzentine ǵana arnap on eki óleń jazǵany málim. Kez kelgen qalamgerdiń ózindik sózdik qory men oi aǵysy bolady desek, atalǵan óleńdegi: «...Ózgeshe bolyp jaralǵan, Aiyryldym qalqam jarymnan». «...Men bilemin, qaiteiin, Mundai asyl týmaidy». «...Qylyǵyń, qalqam, keter me, Jalǵanda meniń oiymnan». «...Sol qalqamdy qoimaǵan, Zamana netken tar edi» dep keletin óleń joldary joǵarydaǵy shýmaqtyń esh aina-qatesiz qaitalanǵan óz analogiiasy emes pe? Osy jerdegi tórt shýmaq óleńniń ón boiynan tabylǵan «ǵashyqtyq jarasy», «jas úlken aǵasy», «qalqama sóz daiyn» sekildi óz en tańbasy bar uǵymdar, bul jerde de keńinen tarqatylyp, qaiyra boi kórsetip turǵandyǵyn anyq ańǵarýymyzǵa bolady.
Júrekten qozǵaiyn,
Ádepten ozbaiyn.
Ózi de bilmei me,
Kóp sóilep sozbaiyn.
Múrseiit Biki balasynyń qoljazbasymen jariialanǵan Abaidyń alǵashqy jinaǵynda «Kózimniń qarasy» óleńi 1891 jyly jazylǵan dep kórsetilgen eken. Ábdirahmannyń 1895 jyly ne bary jiyrma jeti jasynda mert bolǵandyǵyn eskersek, atalǵan ǵazal súiikti ulynyń kózi tirisinde týǵan. Biz aqynnyń «Ózi de bilmei me» isharasynan osyny ańǵaramyz. Ekinshi jaǵynan, osy bir óleń joldary áke men bala arasynda ornaǵan shyn asyqtyqtyń ulyna da aiparadai anyq ekendigin áigilep tur. Ne bary tórt shýmaq óleńnen ǵana turatyn osy ǵazaldyń sońǵy joly aqynnyń sóz túiini ispetti. Endi «Kóp sóilep sozbaiyn» dep óz-ózine toqtam jasaidy.
Jalpy Abaidyń shyǵarmashylyq daǵdysynda eki sóileýdiń atymen joq ekendigin eskersek, osymen óleń támámdalýǵa tiis edi. Qaiyra aitaiyq, «Kóp sóilep sozbaiyn» degen soń, osymen óleń bitýge tiis-tuǵyn. Joq, ókinishke qarai olai bolmai shyqty.
«Tereńdep qaraisyń, telmirip turmaisyń...» dep bastalatyn ózge inertsiialy on segiz shýmaqtan turatyn buǵan bir qatysy joq ekinshi bir óleńniń esh sebepsiz buǵan qosylyp ketýi, negizgi shyndyqtyń kózin bitep tastaǵan. Siz ben bizdiń tapa-taltúste aidai aqiqatty ajyrata almai sandalyp otyrǵanymyzdyń sebebi de sodan.
Abai shyǵarmashylyǵynda mundai bir-birine esh qatysy joq eki óleńniń qosylyp ketýi nemese kerisinshe birge berilýge tiis óleńderiniń ajyrap ketýi sekildi jailardy kóp bolmasa da kóziń shalyp qalady.
Aitalyq, «Bir dáýren kemdi kúnge – bozbalalyq» óleńindegi:
«Toi bolsa, ton kielik, júr, baralyq,
Birimizdi birimiz aýdaralyq.
At aryqtar, ton tozar, qadir keter,
Kúlkini onsha kúilep, shýlamalyq»
óleńi bizdiń oiymyzsha «Jigitter, oiyn arzan, kúlki qymbat» óleńiniń sanatynda turýy tiis. Nege deseńiz, óleńniń birinshi shýmaǵy ekinshi shýmaǵyna ámánda óz sáýlesin túsiredi desek, osy jerdegi túsiniksiz bolyp turǵan «aýdaralyq» sózi tómendegi óleńniń esh solyǵy basylmaǵan óz jalǵasy ekendigin birden bildirip tur. Árine, bul jerdegi «aýdaralyq» uǵymynyń at aýdaryspaq oiynyna eshqandai da qatysy joq.
«...Bir jerde birge júrseń basyń qosyp,
Birińniń biriń sóile sóziń tosyp.
Birińdi biriń ǵizzát qurmet etis,
Turǵandai beine qorqyp, janyń shoshyp».
Osy qaz-qatar turýǵa tiis qos shýmaq óleń ózara eki óleńge baryp sińip ketpegende joǵarydaǵy qaramen berilgen «aýdaralyq» uǵymynyń «...Birińniń biriń sóile sóziń tosyp» eskertpesine qarap-aq munyń «aýdaralyq» emes, iaǵni bir birimizdi qashanda «ańǵaralyq» ekendigin op ońai-aq ajyratyp ala qoiatyn edik qoi. Dál osyndai eki qospa óleńdi «Jazǵyturym» atty ǵazalynan da ushyratýǵa bolady. Osy óleńniń 11 shýmaǵynan keiingi jalǵasatyn «Kún joqta kisimsiner juldyz ben Ai» dep bastalatyn bes shýmaq óleńniń bastapqy taqyrypqa tipti de qatysy joq.
Árine, sóz oraiy kelgen soń aityp otyrǵanymyz bolmasa, munyń bári kólemdi bir zertteý maqalaǵa laiyq sharýalar ǵoi.
Aitpaqshy, umytyp ta barady ekenbiz. Abaidyń osy «Kózimniń qarasy» áni jumyr jer betindegi ár qazaq balasyna tanys desek asyra aitqandyǵymyz emes. Sol bárimiz «biletin» án Abaidyń túpnusqa týyndysy emes, ózgeriske ushyrap operaǵa beiimdelgen versiiasy ǵana. Alǵash dombyra tabiǵatyndaǵy óziniń tól nusqasyn arýaqty ánshi Mádeniet Eshekeevtiń úntaspasynan estigende, kóńildiń airan-asyr bolǵany bar.
Baqsaq, án áýeninde áiel beinesi degen atymen joq, kerisinshe keler ýaqytqa degen senim men úlken úmitti kóremiz. Sol úkili úmittiń alaýger keiipkeri án áýeziniń ón boiynda únemi menmundalap turady.
Mýzyka mamandary «qazaqtyń kóptegen ánderi áiel zatyna arnalǵan» deidi. Bálkim, solai da shyǵar, biraq bul jerdegi «ǵashyqtyqtyń» oǵan úsh qainasa da sorpasy qosylmaitynyn qadap turyp aitqymyz keledi.
«KÓZIMNIŃ QARASY» – kóziniń qarashyǵyndai bolǵan Ábdirahmanǵa áke tarapynan jazylǵan ǵajaiyp týyndy. Aqynnyń amanatyndai bolǵan osy bir óleńdi taldaýǵa, shynymdy aitsam, kópke deiin júreksinip júrdim. Iá, ýaqyt tolǵaǵymen ishke túsken shemen oidyń «sher tolqytqandaǵy» shyqqan sáti búgin boldy.
Ne nárseniń bolsyn óz ádebi bar ǵoi. Endeshe «kóp sóilemei», biz de sózimizdi osy jerinen támam eteiik.
Yqylas Ojaiuly,
«Qazaqstan Tarihy» portaly
