Toqaev Keniia Prezidentine Qazaqstannyń joǵary marapatyn tapsyrdy Toqaev Keniia Prezidentine Qazaqstannyń joǵary marapatyn tapsyrdy Shahtadaǵy tragediia: zańsyz jumys saldarynan eki er adam kóz jumdy Shahtadaǵy tragediia: zańsyz jumys saldarynan eki er adam kóz jumdy
Qoǵam

Qojaǵa – sere qazy, qulǵa – súiek-saiaq

Ult portaly
Qojaǵa – sere qazy, qulǵa – súiek-saiaq

Resei, Qytai sekildi derjavalar Qazaqstandy táýelsizdigin keshe ǵana alǵan otar elderdiń biri retinde áleýmettik azattyqqa aparatyn jolǵa túskenin qalamaidy. Sheteldikter ár kezde de otar elderge kirgende onyń bailyǵyna óz ústemdigin uzaǵynan saqtap qalý úshin «ókimettegi óz sybailastaryn» paraǵa satyp alýdy meilinshe paidalanyp, birte-birte sol eldiń ekonomikalyq jáne saiasi jaǵdaiyna baqylaýdy óz qoldaryna alýdy kózdeidi. Sebebi, jasyratyny joq qazirgi kezde qytailyqtar men bilik arasynda ekonomikalyq sybailastyq bar. Ol az bolǵandai qazaqtyń óz ishinen shyqqan qytailyqtardyń óndirisin júrgizip otyrǵan «ortasha bastyqtary» bar kúsh – jigerin, aqyl-bilimin qandastaryn (jumysshylaryn) ezip-janshýǵa, qytaiy qojalarynyń betine jel tigizbeýge jumsaidy. Biz muny moiyndaýymyz kerek. Osyndai maqsatpen engen Qytai men basqa da sheteldik transulttyq korporatsiialar búginde bizdi baǵynyshty etip ustaý úshin ózderiniń bet-beinesin búrkemelegen otarshyldyqtyń jańa júiesin engizip jatyr. Bul ekonomikalyq buǵaý qazirdiń ózinde qazaq elin qylǵyndyra bastady.

Bul az bolǵandai túrli jolmen iri kólemdegi jerlerdi uzaq merzimge jalǵa alǵandardyń ishinde jerdi ekinshi deńgeidegi bankterge kepildikke qoiylyp, qyrýar qarjy nesiege alynyp, biraq qaitarylmai kepilge qoiylǵan jerlerdiń bank ieligine ótip ketken jaǵdaiy bar. Máselen, Almaty oblysy, Raiymbek aýdanynyń birshama jeri Eksimbankke ótip ketken. Qazir ol jerlerdi ne memleket ózine qaitara almai, ne halyqqa bere almai jatyr. Ondai oqiǵalar respýblika boiynsha az bolmaýy múmkin. Al kommertsiialyq bankterdi sheteldikterdiń satyp alýyna nemese banktiń óz múlkin erkin satýyna eshqandai tosqaýyl joq. «Bankter kepilge qoiylǵan múlikti nesie qaitarylmasa sot sheshiminsiz-aq satýǵa shyǵarýǵa múmkindigi bar, osy jolmen kóptegen jer telimderi sheteldikterdiń ieligine ótip ketýi ǵajap «emes» dep jazdy «Abai kz» portaly. Quryltaishysy Resei bolyp tabylatyn «Sberbankte» qandai menshikter kepilde baryn da tekeserip jatqan quzyrly organdar joq.

Qazirgi kúni Qazaqstandaǵy iri investor memleket Qytai ekeni jasyryn emes. Áýelgi kelisim qalai edi? Kórshimiz Qazaqstannyń Qytaimen shekaralas jatqan Batys óńirindegi kómirsýtekterdiń kózin taýyp energetikalyq qorǵanysty nyǵaita otyryp shikizatty tasymaldaý kerek bolatyn. Sóitip, qytailyq kompaniialar munai-gaz salasynda belsendi jumystaryn bastap ketti. Qazir elimizdegi munai óndirisiniń 40 paiyzy qytailyq kompaniianyń baqylaýynda. Onyń ishinde CNPC – Aqtóbemunaigaz kósh bastap tur. Derek kózderiniń aitýyna qaraǵanda Aqtóbe munaiynyń 90 paiyz aktsiiasy solardyń qolynda. Kósh bastaǵanda da zań buzýdan da, ekonomikalyq qiturqylyqtan da kósh basynda turǵan osy kompaniia. Onyń ústine sheteldik azamattardyń (qytailyqtardyń) Qa­zaqstan azamattarymen nekege turýy da belgili dárejede qo­symsha máseleler týyndatady. QR «Sheteldikterdiń quqyqtyq jaǵdaiy týraly» zańynyń 14-baby boiynsha Qazaqstan Respýblikasyndaǵy sheteldikter Qazaqstan Respýblikasynyń azamattarymen jáne basqa adamdarmen nekege turyp jáne ony buza alady.

Qazaq memleketi munai gaz salasynda otandyq kompaniialardyń úlesin arttyrý týraly talap qoiyp, saiasat júrgizip otyrsa da, «CNPC –Aqtóbemunaigaz» óziniń negizgi bas kompaniiasy «CNPC CHINA» — nyń qaramaǵyndaǵy enshiles kompaniialardy damytýǵa basymdyq beredi. SNPS-tiń Qazaqstandaǵy enshiles kompaniialarynyń qurylymy tómendegidei:

  1. «ChinaPetroleumTechnology&DevelopmentCorporation»

Qyzmeti: óndirý, taýar jáne jabdyqtardy tasý

Qazaqstandaǵy enshiles kompaniialary:

  1. «Vostochnaia Korona» JShS;
  2. «Aqtóbe Munai Mash Komplekt» JShS;
  3. «Aqtóbe Nefte Mash» JShS;
  4. «Kaspii Oil Teh Servis» JShS;
  5. «Syrdariia Nefte Servis» JShS;

(Derekkóz: CPTDC saitynyń túsirilimi

http://www.cnpc.com.cn/cptdc/CPTDCNEW/CPTDCWorldwide/default.htm)

  1. ChinaPetroleumEngineeringandConstruction (Group) Corporation

Qyzmet túri: injiniring jáne qurylys

Qazaqstandaǵy enshiles kompaniialary:

  1. «VSP Internatsional» JShS;
  2. Chjýnte Qazaqstan
  3. «Arman-Qurylys» JShS;
  4. Qytailyq injenerlik-qurylys munai kompaniiasy
  5. Qytailyq munai korporatsiiasynyń qurylystyq jobalaý jumysy boiynsha ashylǵan qazaqstandyq JShS filialy
  6. Great WallDrillingCompany

Qyzmet túri: burǵylaý operatsiialary

Qazaqstandaǵy enshiles kompaniialary:

  1. «KKBK Velikaia stena» JShS
  2. «Vostok neft i servisnoe obslýjivanie» JShS
  3. «Batys-Munai» JShS

Derekkóz: Great WallDrillingCompany atalǵan JShS lardyń quryltaishy úlesi

  1. ChinaNationalLoggingCorporation

Qyzmet  túri: geologiialyq jáne geofizikalyq qyzmet

Qazaqstandaǵy enshiles kompaniialary:

  1. BIDJIPI geofizikalyq qyzmet
  2. KNLK Interneshnl Qazaqstan
  3. M-tehservis

(Derekkóz: http://www.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2011/1214/01251_1225624/E106.pdf)

Sheteldik monopolister (qytailyqtar t.b) Qazaqstandy shikizattyń qoimasy, kapitalyn ústemelý jáne ónimin tiimdi ótkizýdiń naryǵy, shekten tys paidanyń kózi dep qaraidy. Qazaqtardyń saiasi jáne ekonomikalyq tirshiligne yqpal jasaityn mańyzdy tetikteri munai, gazyn ábden ielengen olar, endi mine qalǵan óndirisi men aýyl sharýashylyǵyn, jerine (territoriiasyna) qojalyq etýge umtyla bastady. Qazaqstan olarmen 24 mlrd dollar turatyn 50-den asa kelisimge qol qoidy. BAQ quraldary búginde Qytaidyń 4 alpaýyt aýylsharýashylyq kompaniiasy, atap aitqanda CITIC, COFCO, Rifa Holding Group, AIJIU Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy naryǵyna taǵy kirgenin jazdy. Resei eli Baiqońyr ǵarysh ailaǵy jáne 7 áskeri poligondar ornalasqan jerlerdi satyp alýǵa múddeli. Sebebi Resei Bai­qońyrdy jalǵa alǵany úshin jyl saiyn 15 mln. dollar áskeri poligondar ornalasqan jer úshin 24 mln. dollar tólep otyr. Eger ol jerlerdi jeke menshikke satyp alsa, oǵan milliondaǵan dollar aqy tóleýdiń qajeti bolmaidy.

Buǵan qanaýdyń kapitalistik formasyn qabat qoldanyp júrgen jergilikti jer iemdenýshi ústem tap, búginde 4 mln.ga jerge ie bolyp otyrǵan latifýndister men oligarhtardy, zańdy tulǵalardy jáne qosyńyz. Ieliginde 100 myń, 200 myń, 400 myń, 500 myń tipti 800myń gektardan jeri bar V. Shkolnik, S. Tereshenko, S. Kýlagin, V. Mette (marqum), R. Madinov siiaqty alpaýyttar paida boldy. Damyǵan kapitalizm memleketterinde ulttyq bailyqtyń 40-50%-nan astamy memleket menshiginde. Naryqtyq qatynastarǵa ótken qytaidyń ózinde 90% memleket menshiginde. Máselen, AQSh  óz munaiynyń 80% tabysyna ie bolsa, Resei 60-65% — qaldyrady eken. Al, Qazaqstan munaidan túsken tabystyń ár tonnasynan bar – joǵy tek 16 paiyz úles alady eken. «Osyndai jaǵdaidy bile otyryp, jer satýdyń nege alyp baratynyn seze otyryp, QR Par­lamenti nege jer satýǵa múm­kindik beretin zań qabyldaidy?» — deidi halyq. Jer qazaq halqynyń qolyndaǵy sońǵy menshigi, strategiialyq tetigi. Jeriniń tutastyǵyna, halqynyń birligine, memleketiniń qaýipsizdigine tóngen qaýipti sezingen qazaq halqy QR Jer kodeksiniń qazirgi normalary Qazaqstan halqynyń múddelerine sáikes kelmeitinin, óz quqyqtarynyń saqtalýyn talap etip ereýilderge shyqty.

Ádette sheteldik monopolister azattyq alǵan elderde ekonomikasynyń eń tabysty salalaryn — ken shyǵarý, óńdeý óndirisin ielenedi. Satyp alý, para berý jolymen bilik tetikterine de múddeles lobbisterin kirgizip, kóp jeńildikterge ie kelisim-sharttarǵa qol jetkizedi. Qoldary jetkesin óz talaptaryn zorlap usynyp, bul elderdi ishten qanai bastaidy. Sheteldik monopolistik qanaýdyń birte-birte memlekettik monopolistik qanaýǵa ulasýy «jumysshy tabyn» jáne halyqtyń basqa da bólikteriniń narazylyqtaryn týdyrady. Osydan týyndaityn eldegi kópti tolǵantqan jalpyulttyq daǵdarystar tereńdei kele, bul ádette qalyń buqarany belsendi qimylǵa, ashyq qarsylyqtarǵa barýǵa itermeleidi. Monopolist sheteldikterdiń zorlyq-zombylyǵy men jemqorlyqpen bylǵanǵan jergilikti sheneýnikterdiń olarmen sybailastyǵy, ózgege táýeldilik, ekonomikalyq tapshylyq pen turmystaǵy muqtajdyq, eńbekshilerdiń áleýmettik quqyqsyzdyǵy «jumysshy taby» men «halyqtyń basqa jikterin» kóshelerge shyǵarady. Osylai bileýshi tap dármensizdiginen halqyn qanaýshy tapqa qarsy arandatady.

Biz bir nárseni anyq túsinýimiz kerek. Keshegi Atyraý, Aqtóbe, Jańaózen, Batys Qazaqstan, Qyzylorda, Semei, Almaty ereýilshileriniń kózdegeni: jeriniń bútindigin saqtap qalý, sonyń ishinde sheteldikterdiń saiasi — ekonomikalyq basybailyǵynan qutylý bolatyn. Ózińniń yryzdyq bulaǵyńdy óziń bilep, óz qalaýyńsha ómir súrgenge ne jetsin. Halyqty «eki jaqty qanaý» degenimiz osy. Al, eki jaqty qanaý tereńdei kele halyqtyń ekinshi bóliginiń narazylyǵyn týdyrady. Narazylyq ýshyǵa kele eriksizden «qanalýshy tapty» (buqara) kóshege shyǵarýǵa májbúrleidi, bul AKSIOMA. Munyń emi: úkimet «Jer týraly kodekstiń» 170-baby, 3-tarmaǵy boiynsha qansha adamǵa qansha jer berilgenin eseptep, qanshalyqty zańa aiasynda oryndalǵanyn jurtshylyqqa buqaralyq aqparat quraldary arqyly jariia etýi tiis. Úkimettiń halyq aldynda esep beretin kezi keldi. Jerdi satý, jalǵa berý men jer salyǵynyń ádiletti, ekonomikalyq negizdelgen aqysy bel­gilenip, zańmen bekitilýi tiis. Aldaǵy birer jylda paidalanylmai jatqan jáne durys igeril­megen jerlerdi tolyq tú­gendep, olardy memleket menshi­gine alý máselesin bastaý qajet. Qazaq halqy aýyl sharýashylyǵyn sheteldiktersiz óz kúshine súienip kótere alady. Buǵan esh kúman bolmasyn.

Bir ǵana Aqtóbedegi mitingide ádiletsizdikten tityqtaǵan halyq qunarly jerdi aýktsion arqyly ózimizdiń ǵana emes, shet eldiń alpaýyttaryna satýdy kózdeitin kodeks baptaryn alyp tastaýdy, jalǵa bermeýdi, jerdi satý, satyp alý údepici sharýanyń múddesin kózdeýi kerek, jer sharýashylyq ainalymynan shyǵyp ketpeýi, sharýanyń qolynan saýdagerdiń qolyna ótip ketpeýi qajet degendi kóterdi. Jergilikti jumysshylar men qytailyqtardyń arasyndaǵy jalaqy aiyrmasynyń teńsizdigin aitty. Olar eńbek jaǵdailaryn jaqsartýdy jáne basqa da tiesili áleýmettik teńdiktiń, jumysshy múddesiniń ókimet tarapynan qorǵalýyn, demokratiialyq qundylyqtardyń saqtalýyn, talap etti. Budan eshqandai da qubyjyq izdeýdiń qajeti joq. Mundaiǵa olar sheteldiktermen aýyz jalasqan memlekettik monopolisterdiń óktemdigin tejeý, óz quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda májbúrlikten bardy. Te­reń taldaý men monitoring jasap almai, halyqtyń kelisiminsiz, tý syrtynan aýyl sharýashylyǵy salasyna sheteldik jumys kúshin tartý bastamalary áleýmettik qaqtyǵystarǵa uryndyraryn moiyndaýymyz kerek.

Halqymyzdyń ómir súrý deńgeii «qandai deńgeide» degen suraqqa jaýap berer bolsaq, mynaǵan qarańyz: The Good Country ómir súrýge qolaily, qaýipsizdigi joǵary, azamattardyń ál-aýqaty jaqsy eń úzdik elder tizimin jasady. Bizdiń el tizimde 110-oryndy ielendi. Bul týraly life.ru saity jazady. Endeshe, «jeriniń tutastyǵyn» tý etip, ishtegi áleýmettik, qoǵamdyq qatynastardy ýshyqtyrýshy  basty faktordyń biri — sheteldik qanaýshy taptyń zańnan tys is-áreketine qarsy narazylyq keltirgen buqaranyń «ekonomikalyq táýeldilikten» týyndaǵan tabiǵatyn túsinistikpen qabyldaǵanymyz durys bolar edi. «Qojaǵa – sere qazy, qulǵa – súiek-saiaq» kúiin keshken, keshegi kóshege shyqqan halyqtyń kózdegeni bar bolǵany qazaq eliniń shynaiy ekonomikalyq táýelsizdigin saqtap qalý ǵana bolatyn. Aitarym, elimizdiń tynyshtyǵyn, birligimizdiń bektigin oilasaq Jer Kodeksine qatysty qurylǵan úkimettik komissiia joǵarydaǵy jailarǵa basa nazar aýdarady dep úmittenemiz.

Qurmetpen Nurlybai Qoshamanuly

QR Jýrnalister Odaǵynyń múshesi,

Jer kodeksine bailanysty Aqtóbe oblysy boiynsha qurylǵan úshjaqty komissiia múshesi.

Ult portaly

Oqi otyryńyz