قوجاعا – سەرە قازى, قۇلعا – سٷيەك-ساياق

رەسەي, قىتاي سەكٸلدٸ دەرجاۆالار قازاقستاندى تەۋەلسٸزدٸگٸن كەشە عانا العان وتار ەلدەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە ەلەۋمەتتٸك ازاتتىققا اپاراتىن جولعا تٷسكەنٸن قالامايدى. شەتەلدٸكتەر ەر كەزدە دە وتار ەلدەرگە كٸرگەندە ونىڭ بايلىعىنا ٶز ٷستەمدٸگٸن ۇزاعىنان ساقتاپ قالۋ ٷشٸن «ٶكٸمەتتەگٸ ٶز سىبايلاستارىن» پاراعا ساتىپ الۋدى مەيلٸنشە پايدالانىپ, بٸرتە-بٸرتە سول ەلدٸڭ ەكونوميكالىق جەنە ساياسي جاعدايىنا باقىلاۋدى ٶز قولدارىنا الۋدى كٶزدەيدٸ. سەبەبٸ, جاسىراتىنى جوق قازٸرگٸ كەزدە قىتايلىقتار مەن بيلٸك اراسىندا ەكونوميكالىق سىبايلاستىق بار. ول از بولعانداي قازاقتىڭ ٶز ٸشٸنەن شىققان قىتايلىقتاردىڭ ٶندٸرٸسٸن جٷرگٸزٸپ وتىرعان «ورتاشا باستىقتارى» بار كٷش – جٸگەرٸن, اقىل-بٸلٸمٸن قانداستارىن (جۇمىسشىلارىن) ەزٸپ-جانشۋعا, قىتايى قوجالارىنىڭ بەتٸنە جەل تيگٸزبەۋگە جۇمسايدى. بٸز مۇنى مويىنداۋىمىز كەرەك. وسىنداي ماقساتپەن ەنگەن قىتاي مەن باسقا دا شەتەلدٸك ترانسۇلتتىق كورپوراتسييالار بٷگٸندە بٸزدٸ باعىنىشتى ەتٸپ ۇستاۋ ٷشٸن ٶزدەرٸنٸڭ بەت-بەينەسٸن بٷركەمەلەگەن وتارشىلدىقتىڭ جاڭا جٷيەسٸن ەنگٸزٸپ جاتىر. بۇل ەكونوميكالىق بۇعاۋ قازٸردٸڭ ٶزٸندە قازاق ەلٸن قىلعىندىرا باستادى.

بۇل از بولعانداي تٷرلٸ جولمەن ٸرٸ كٶلەمدەگٸ جەرلەردٸ ۇزاق مەرزٸمگە جالعا العانداردىڭ ٸشٸندە جەردٸ ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەرگە كەپٸلدٸككە قويىلىپ, قىرۋار قارجى نەسيەگە الىنىپ, بٸراق قايتارىلماي كەپٸلگە قويىلعان جەرلەردٸڭ بانك يەلٸگٸنە ٶتٸپ كەتكەن جاعدايى بار. مەسەلەن, الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانىنىڭ بٸرشاما جەرٸ ەكسيمبانككە ٶتٸپ كەتكەن. قازٸر ول جەرلەردٸ نە مەملەكەت ٶزٸنە قايتارا الماي, نە حالىققا بەرە الماي جاتىر. ونداي وقيعالار رەسپۋبليكا بويىنشا از بولماۋى مٷمكٸن. ال كوممەرتسييالىق بانكتەردٸ شەتەلدٸكتەردٸڭ ساتىپ الۋىنا نەمەسە بانكتٸڭ ٶز مٷلكٸن ەركٸن ساتۋىنا ەشقانداي توسقاۋىل جوق. «بانكتەر كەپٸلگە قويىلعان مٷلٸكتٸ نەسيە قايتارىلماسا سوت شەشٸمٸنسٸز-اق ساتۋعا شىعارۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار, وسى جولمەن كٶپتەگەن جەر تەلٸمدەرٸ شەتەلدٸكتەردٸڭ يەلٸگٸنە ٶتٸپ كەتۋٸ عاجاپ «ەمەس» دەپ جازدى «اباي كز» پورتالى. قۇرىلتايشىسى رەسەي بولىپ تابىلاتىن «سبەربانكتە» قانداي مەنشٸكتەر كەپٸلدە بارىن دا تەكەسەرٸپ جاتقان قۇزىرلى ورگاندار جوق.

قازٸرگٸ كٷنٸ قازاقستانداعى ٸرٸ ينۆەستور مەملەكەت قىتاي ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. ەۋەلگٸ كەلٸسٸم قالاي ەدٸ? كٶرشٸمٸز قازاقستاننىڭ قىتايمەن شەكارالاس جاتقان باتىس ٶڭٸرٸندەگٸ كٶمٸرسۋتەكتەردٸڭ كٶزٸن تاۋىپ ەنەرگەتيكالىق قورعانىستى نىعايتا وتىرىپ شيكٸزاتتى تاسىمالداۋ كەرەك بولاتىن. سٶيتٸپ, قىتايلىق كومپانييالار مۇناي-گاز سالاسىندا بەلسەندٸ جۇمىستارىن باستاپ كەتتٸ. قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ مۇناي ٶندٸرٸسٸنٸڭ 40 پايىزى قىتايلىق كومپانييانىڭ باقىلاۋىندا. ونىڭ ٸشٸندە CNPC – اقتٶبەمۇنايگاز كٶش باستاپ تۇر. دەرەك كٶزدەرٸنٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا اقتٶبە مۇنايىنىڭ 90 پايىز اكتسيياسى سولاردىڭ قولىندا. كٶش باستاعاندا دا زاڭ بۇزۋدان دا, ەكونوميكالىق قيتۇرقىلىقتان دا كٶش باسىندا تۇرعان وسى كومپانييا. ونىڭ ٷستٸنە شەتەلدiك ازاماتتاردىڭ (قىتايلىقتاردىڭ) قا­زاقستان ازاماتتارىمەن نەكەگە تۇرۋى دا بەلگiلi دەرەجەدە قو­سىمشا مەسەلەلەر تۋىنداتادى. قر «شەتەلدiكتەردiڭ قۇقىقتىق جاعدايى تۋرالى» زاڭىنىڭ 14-بابى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى شەتەلدiكتەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىمەن جەنە باسقا ادامدارمەن نەكەگە تۇرىپ جەنە ونى بۇزا الادى.

قازاق مەملەكەتٸ مۇناي گاز سالاسىندا وتاندىق كومپانييالاردىڭ ٷلەسٸن ارتتىرۋ تۋرالى تالاپ قويىپ, ساياسات جٷرگٸزٸپ وتىرسا دا, «CNPC –اقتٶبەمۇنايگاز» ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ باس كومپانيياسى «CNPC CHINA» — نىڭ قاراماعىنداعى ەنشٸلەس كومپانييالاردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرەدٸ. سنپس-تٸڭ قازاقستانداعى ەنشٸلەس كومپانييالارىنىڭ قۇرىلىمى تٶمەندەگٸدەي:

1. «ChinaPetroleumTechnology&DevelopmentCorporation»

قىزمەتٸ: ٶندٸرۋ, تاۋار جەنە جابدىقتاردى تاسۋ

قازاقستانداعى ەنشٸلەس كومپانييالارى:

1. «ۆوستوچنايا كورونا» جشس;
2. «اقتٶبە مۇناي ماش كومپلەكت» جشس;
3. «اقتٶبە نەفتە ماش» جشس;
4. «كاسپيي ويل تەح سەرۆيس» جشس;
5. «سىردارييا نەفتە سەرۆيس» جشس;

(دەرەككٶز: CPTDC سايتىنىڭ تٷسٸرٸلٸمٸ

http://www.cnpc.com.cn/cptdc/CPTDCNEW/CPTDCWorldwide/default.htm)

1. ChinaPetroleumEngineeringandConstruction (Group) Corporation

قىزمەت تٷرٸ: ينجينيرينگ جەنە قۇرىلىس

قازاقستانداعى ەنشٸلەس كومپانييالارى:

1. «ۆسپ ينتەرناتسيونال» جشس;
2. چجۋنتە قازاقستان
3. «ارمان-قۇرىلىس» جشس;
4. قىتايلىق ينجەنەرلٸك-قۇرىلىس مۇناي كومپانيياسى
5. قىتايلىق مۇناي كورپوراتسيياسىنىڭ قۇرىلىستىق جوبالاۋ جۇمىسى بويىنشا اشىلعان قازاقستاندىق جشس فيليالى
6. Great WallDrillingCompany

قىزمەت تٷرٸ: بۇرعىلاۋ وپەراتسييالارى

قازاقستانداعى ەنشٸلەس كومپانييالارى:

1. «ككبك ۆەليكايا ستەنا» جشس
2. «ۆوستوك نەفت ي سەرۆيسنوە وبسلۋجيۆانيە» جشس
3. «باتىس-مۇناي» جشس

دەرەككٶز: Great WallDrillingCompany اتالعان جشس لاردىڭ قۇرىلتايشى ٷلەسٸ

1. ChinaNationalLoggingCorporation

قىزمەت  تٷرٸ: گەولوگييالىق جەنە گەوفيزيكالىق قىزمەت

قازاقستانداعى ەنشٸلەس كومپانييالارى:

1. بيدجيپي گەوفيزيكالىق قىزمەت
2. كنلك ينتەرنەشنل قازاقستان
3. م-تەحسەرۆيس

(دەرەككٶز: http://www.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2011/1214/01251_1225624/E106.pdf)

شەتەلدٸك مونوپوليستەر (قىتايلىقتار ت.ب) قازاقستاندى شيكٸزاتتىڭ قويماسى, كاپيتالىن ٷستەمەلۋ جەنە ٶنٸمٸن تيٸمدٸ ٶتكٸزۋدٸڭ نارىعى, شەكتەن تىس پايدانىڭ كٶزٸ دەپ قارايدى. قازاقتاردىڭ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق تٸرشٸلٸگنە ىقپال جاسايتىن ماڭىزدى تەتٸكتەرٸ مۇناي, گازىن ەبدەن يەلەنگەن ولار, ەندٸ مٸنە قالعان ٶندٸرٸسٸ مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن, جەرٸنە (تەرريتوريياسىنا) قوجالىق ەتۋگە ۇمتىلا باستادى. قازاقستان ولارمەن 24 ملرد دوللار تۇراتىن 50-دەن اسا كەلiسiمگە قول قويدى. باق قۇرالدارى بٷگٸندە قىتايدىڭ 4 الپاۋىت اۋىلشارۋاشىلىق كومپانيياسى, اتاپ ايتقاندا CITIC, COFCO, Rifa Holding Group, AIJIU قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى نارىعىنا تاعى كiرگەنٸن جازدى. رەسەي ەلi بايقوڭىر عارىش ايلاعى جەنە 7 ەسكەري پوليگوندار ورنالاسقان جەرلەردi ساتىپ الۋعا مٷددەلi. سەبەبi رەسەي باي­قوڭىردى جالعا العانى ٷشiن جىل سايىن 15 ملن. دوللار ەسكەري پوليگوندار ورنالاسقان جەر ٷشiن 24 ملن. دوللار تٶلەپ وتىر. ەگەر ول جەرلەردi جەكە مەنشiككە ساتىپ السا, وعان ميلليونداعان دوللار اقى تٶلەۋدiڭ قاجەتi بولمايدى.

بۇعان قاناۋدىڭ كاپيتاليستٸك فورماسىن قابات قولدانىپ جٷرگەن جەرگٸلٸكتٸ جەر يەمدەنۋشٸ ٷستەم تاپ, بٷگٸندە 4 ملن.گا جەرگە يە بولىپ وتىرعان لاتيفۋنديستەر مەن وليگارحتاردى, زاڭدى تۇلعالاردى جەنە قوسىڭىز. يەلٸگٸندە 100 مىڭ, 200 مىڭ, 400 مىڭ, 500 مىڭ تٸپتٸ 800مىڭ گەكتاردان جەرٸ بار ۆ. شكولنيك, س. تەرەششەنكو, س. كۋلاگين, ۆ. مەتتە (مارقۇم), ر. مادينوۆ سيياقتى الپاۋىتتار پايدا بولدى. دامىعان كاپيتاليزم مەملەكەتتەرٸندە ۇلتتىق بايلىقتىڭ 40-50%-نان استامى مەملەكەت مەنشiگٸندە. نارىقتىق قاتىناستارعا ٶتكەن قىتايدىڭ ٶزٸندە 90% مەملەكەت مەنشiگٸندە. مەسەلەن, اقش  ٶز مۇنايىنىڭ 80% تابىسىنا يە بولسا, رەسەي 60-65% — قالدىرادى ەكەن. ال, قازاقستان مۇنايدان تٷسكەن تابىستىڭ ەر تونناسىنان بار – جوعى تەك 16 پايىز ٷلەس الادى ەكەن. «وسىنداي جاعدايدى بiلە وتىرىپ, جەر ساتۋدىڭ نەگە الىپ باراتىنىن سەزە وتىرىپ, قر پار­لامەنتi نەگە جەر ساتۋعا مٷم­كiندiك بەرەتiن زاڭ قابىلدايدى?» — دەيدٸ حالىق. جەر قازاق حالقىنىڭ قولىنداعى سوڭعى مەنشٸگٸ, ستراتەگييالىق تەتٸگٸ. جەرٸنٸڭ تۇتاستىعىنا, حالقىنىڭ بٸرلٸگٸنە, مەملەكەتٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٶنگەن قاۋٸپتٸ سەزٸنگەن قازاق حالقى قر جەر كودەكسٸنٸڭ قازٸرگٸ نورمالارى قازاقستان حالقىنىڭ مٷددەلەرٸنە سەيكەس كەلمەيتٸنٸن, ٶز قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتٸپ ەرەۋٸلدەرگە شىقتى.

ەدەتتە شەتەلدٸك مونوپوليستەر ازاتتىق العان ەلدەردە ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ تابىستى سالالارىن — كەن شىعارۋ, ٶڭدەۋ ٶندٸرٸسٸن يەلەنەدٸ. ساتىپ الۋ, پارا بەرۋ جولىمەن بيلٸك تەتٸكتەرٸنە دە مٷددەلەس لوببيستەرٸن كٸرگٸزٸپ, كٶپ جەڭٸلدٸكتەرگە يە كەلٸسٸم-شارتتارعا قول جەتكٸزەدٸ. قولدارى جەتكەسٸن ٶز تالاپتارىن زورلاپ ۇسىنىپ, بۇل ەلدەردٸ ٸشتەن قاناي باستايدى. شەتەلدٸك مونوپوليستٸك قاناۋدىڭ بٸرتە-بٸرتە مەملەكەتتٸك مونوپوليستٸك قاناۋعا ۇلاسۋى «جۇمىسشى تابىن» جەنە حالىقتىڭ باسقا دا بٶلٸكتەرٸنٸڭ نارازىلىقتارىن تۋدىرادى. وسىدان تۋىندايتىن ەلدەگٸ كٶپتٸ تولعانتقان جالپىۇلتتىق داعدارىستار تەرەڭدەي كەلە, بۇل ەدەتتە قالىڭ بۇقارانى بەلسەندٸ قيمىلعا, اشىق قارسىلىقتارعا بارۋعا يتەرمەلەيدٸ. مونوپوليست شەتەلدٸكتەردٸڭ زورلىق-زومبىلىعى مەن جەمقورلىقپەن بىلعانعان جەرگٸلٸكتٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ ولارمەن سىبايلاستىعى, ٶزگەگە تەۋەلدٸلٸك, ەكونوميكالىق تاپشىلىق پەن تۇرمىستاعى مۇقتاجدىق, ەڭبەكشٸلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك قۇقىقسىزدىعى «جۇمىسشى تابى» مەن «حالىقتىڭ باسقا جٸكتەرٸن» كٶشەلەرگە شىعارادى. وسىلاي بيلەۋشٸ تاپ دەرمەنسٸزدٸگٸنەن حالقىن قاناۋشى تاپقا قارسى ارانداتادى.

بٸز بٸر نەرسەنٸ انىق تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. كەشەگٸ اتىراۋ, اقتٶبە, جاڭاٶزەن, باتىس قازاقستان, قىزىلوردا, سەمەي, الماتى ەرەۋٸلشٸلەرٸنٸڭ كٶزدەگەنٸ: جەرٸنٸڭ بٷتٸندٸگٸن ساقتاپ قالۋ, سونىڭ ٸشٸندە شەتەلدٸكتەردٸڭ ساياسي — ەكونوميكالىق باسىبايلىعىنان قۇتىلۋ بولاتىن. ٶزٸڭنٸڭ ىرىزدىق بۇلاعىڭدى ٶزٸڭ بيلەپ, ٶز قالاۋىڭشا ٶمٸر سٷرگەنگە نە جەتسٸن. حالىقتى «ەكٸ جاقتى قاناۋ» دەگەنٸمٸز وسى. ال, ەكٸ جاقتى قاناۋ تەرەڭدەي كەلە حالىقتىڭ ەكٸنشٸ بٶلٸگٸنٸڭ نارازىلىعىن تۋدىرادى. نارازىلىق ۋشىعا كەلە ەرٸكسٸزدەن «قانالۋشى تاپتى» (بۇقارا) كٶشەگە شىعارۋعا مەجبٷرلەيدٸ, بۇل اكسيوما. مۇنىڭ ەمٸ: ٷكٸمەت «جەر تۋرالى كودەكستٸڭ» 170-بابى, 3-تارماعى بويىنشا قانشا ادامعا قانشا جەر بەرٸلگەنٸن ەسەپتەپ, قانشالىقتى زاڭا اياسىندا ورىندالعانىن جۇرتشىلىققا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جارييا ەتۋٸ تيٸس. ٷكٸمەتتٸڭ حالىق الدىندا ەسەپ بەرەتٸن كەزٸ كەلدٸ. جەردi ساتۋ, جالعا بەرۋ مەن جەر سالىعىنىڭ ەدiلەتتi, ەكونوميكالىق نەگiزدەلگەن اقىسى بەل­گiلەنiپ, زاڭمەن بەكiتiلۋi تيiس. الداعى بٸرەر جىلدا پايدالانىلماي جاتقان جەنە دۇرىس يگەرiل­مەگەن جەرلەردi تولىق تٷ­گەندەپ, ولاردى مەملەكەت مەنشi­گiنە الۋ مەسەلەسiن باستاۋ قاجەت. قازاق حالقى اۋىل شارۋاشىلىعىن شەتەلدٸكتەرسٸز ٶز كٷشiنە سٷيەنiپ كٶتەرە الادى. بۇعان ەش كٷمان بولماسىن.

بٸر عانا اقتٶبەدەگٸ ميتينگٸدە ەدٸلەتسٸزدٸكتەن تيتىقتاعان حالىق قۇنارلى جەردٸ اۋكتسيون ارقىلى ٶزٸمٸزدٸڭ عانا ەمەس, شەت ەلدٸڭ الپاۋىتتارىنا ساتۋدى كٶزدەيتٸن كودەكس باپتارىن الىپ تاستاۋدى, جالعا بەرمەۋدٸ, جەردi ساتۋ, ساتىپ الۋ ٷدepici شارۋانىڭ مٷددەسiن كٶزدەۋi كەرەك, جەر شارۋاشىلىق اينالىمىنان شىعىپ كەتپەۋٸ, شارۋانىڭ قولىنان ساۋداگەردٸڭ قولىنا ٶتiپ كەتپەۋi قاجەت دەگەندٸ كٶتەردٸ. جەرگٸلٸكتٸ جۇمىسشىلار مەن قىتايلىقتاردىڭ اراسىنداعى جالاقى ايىرماسىنىڭ تەڭسٸزدٸگٸن ايتتى. ولار ەڭبەك جاعدايلارىن جاقسارتۋدى جەنە باسقا دا تيەسٸلٸ ەلەۋمەتتٸك تەڭدٸكتٸڭ, جۇمىسشى مٷددەسٸنٸڭ ٶكٸمەت تاراپىنان قورعالۋىن, دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋىن, تالاپ ەتتٸ. بۇدان ەشقانداي دا قۇبىجىق ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. مۇندايعا ولار شەتەلدٸكتەرمەن اۋىز جالاسقان مەملەكەتتٸك مونوپوليستەردٸڭ ٶكتەمدٸگٸن تەجەۋ, ٶز قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا مەجبٷرلٸكتەن باردى. تە­رەڭ تالداۋ مەن مونيتورينگ جاساپ الماي, حالىقتىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز, تۋ سىرتىنان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا شەتەلدiك جۇمىس كٷشiن تارتۋ باستامالارى ەلەۋمەتتiك قاقتىعىستارعا ۇرىندىرارىن مويىنداۋىمىز كەرەك.

حالقىمىزدىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ «قانداي دەڭگەيدە» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەر بولساق, مىناعان قاراڭىز: The Good Country ٶمٸر سٷرۋگە قولايلى, قاۋٸپسٸزدٸگٸ جوعارى, ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتى جاقسى ەڭ ٷزدٸك ەلدەر تٸزٸمٸن جاسادى. بٸزدٸڭ ەل تٸزٸمدە 110-ورىندى يەلەندٸ. بۇل تۋرالى life.ru سايتى جازادى. ەندەشە, «جەرٸنٸڭ تۇتاستىعىن» تۋ ەتٸپ, ٸشتەگٸ ەلەۋمەتتٸك, قوعامدىق قاتىناستاردى ۋشىقتىرۋشى  باستى فاكتوردىڭ بٸرٸ — شەتەلدٸك قاناۋشى تاپتىڭ زاڭنان تىس ٸس-ەرەكەتٸنە قارسى نارازىلىق كەلتٸرگەن بۇقارانىڭ «ەكونوميكالىق تەۋەلدٸلٸكتەن» تۋىنداعان تابيعاتىن تٷسٸنٸستٸكپەن قابىلداعانىمىز دۇرىس بولار ەدٸ. «قوجاعا – سەرە قازى, قۇلعا – سٷيەك-ساياق» كٷيٸن كەشكەن, كەشەگٸ كٶشەگە شىققان حالىقتىڭ كٶزدەگەنٸ بار بولعانى قازاق ەلٸنٸڭ شىنايى ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸگٸن ساقتاپ قالۋ عانا بولاتىن. ايتارىم, ەلٸمٸزدٸڭ تىنىشتىعىن, بٸرلٸگٸمٸزدٸڭ بەكتٸگٸن ويلاساق جەر كودەكسٸنە قاتىستى قۇرىلعان ٷكٸمەتتٸك كوميسسييا جوعارىداعى جايلارعا باسا نازار اۋدارادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸز.

قۇرمەتپەن نۇرلىباي قوشامانۇلى

قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ,

جەر كودەكسٸنە بايلانىستى اقتٶبە وبلىسى بويىنشا قۇرىلعان ٷشجاقتى كوميسسييا مٷشەسٸ.

ۇلت پورتالى