Qyrkúiektiń alǵashqy kúninde «alǵashqy qońyraý» soǵylyp, elimizdegi jańadan salynǵan mektepter júzderi bal-bul jainaǵan oqýshylardy qabyldap jatqanyn barlyq telearnalar, basylymdar jarysa kórsetip, jazyp jatady. Bul ózi táýelsizdigimizdiń jemisine shúkirshilik etetin, erteńgi kúnimizge senim uialatatyn, kóńil tolqytar qýanysh. Biyl máselen birinshi synyp tabaldyryǵyn 370 myńnan astam búldirshin attady. Bul ózi úlken bir qalanyń turǵyny ǵoi. Jańa elordaǵa qonys aýdaryp kelgenimizde Aqmola turǵyndarynyń sany munan da az bolatyn. Shúkir, táýbe deisiń osyndaida.
Ultymyzdyń qainary – Ońtústik Qazaqstan oblysynda jańadan 25 mektep salyndy, 25 jyldyqqa – 25! Bilim ordalary áli de salynýda, jyl aiaǵyna deiin beriledi, sebebi, úsh aýysymda oqityn 37 mektep bolsa, apatty jaǵdaidaǵy bilim oshaqtary – 98. Jalpy, ońtústikke áli de 200-dei mektep qajet. Ońtústik óńirde biyl 73 myńnan astam bala mektep tabaldyryǵyn attady, oblys ákimi B.Atamqulov olarǵa bir-bir shybyq shanshýdy tapsyrdy, bul jaqsy bastama. Ár shákirt aǵash otyrǵyzyp, mektep bitirgenshe kútimge alsa záýlim daraq, qalyń orman jaiqalyp turar edi ǵoi. Almatydaǵy «Mamyr» shaǵyn aýdanyndaǵy mekteptiń birinshi synybyna 40-45 baladan qabyldap jatyr eken, Astanada da solai. Jambyl jerinde jańadan 5 mektep salyndy, biraq munyń ózi úsh aýysym máselesin sheshpeidi. Oryn jetpei, balasyn mektepke ornalastyra almai sarsańǵa túsip júrgen ata-ana táýelsiz telearnalardyń basty qonaǵy qazir. Aǵymdaǵy jyly iske qosylatyn 92 mekteptiń 31-i úsh aýysymda oqytatyn mektepter máselesin sheshý úshin, 29-y apatty ǵimarattardyń ornyna, 14-i oqýshy ornynyń tapshylyǵyn joiý úshin, 13-i yńǵailastyrylǵan mektepterdiń ornyna, 5-ýi bilim uiasy joq eldi mekenderde salyndy. Shúkir, ońtústikte, batys aimaqta osylaisha mektep, bala-baqsha jetińkiremei jatady, sebebi ósý bar, tabiǵi ósim bar. Al búkil elde she?
Bilim jáne ǵylym ministrliginiń resmi málimetterine júginsek, biyl mektepter jelisiniń sany ótken jylmen salystyrǵanda 34 birlikke azaiǵan, iaǵni 48 mektep jabyldy, 11 mektep ashyldy. Normativke sai kelmeýine, iaǵni bala sany jetpeýine bailanysty Soltústik Qazaqstan oblysynda – 14, Pavlodar oblysynda – 12, Aqtóbe oblysynda – 6 mektep jabylǵan. Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysy Esil aýdanynyń Birlik aýyly kezinde 500-dei turǵyny bar gúldengen, órkendegen eldi meken bolǵan eken. Sosyn jurt kete bastaǵan, mektep toǵyzjyldyqqa, sońyra bastaýyshqa ainalǵan, al 2013 jyly oqityn bala bolmaǵandyqtan bilim ordasyna qulyp salynǵan edi. Sol mektepke biyl jan bitti, Bilim kúni qońyraý soǵyldy, bastaýysh mektepke bes bala baratyn boldy. Bul Úkimettiń arnaiy baǵdarlamasyna sáikes ońtústikten qonys aýdarǵan 10 otbasymen birge kelgen qýanysh. Al soltústikte áli de júzden astam mektep jabylý qaýpin kútip otyr. Úmit – Úkimette.
Úkimettiń ishki kóshi-qondy júielep, jumys kúshin durys bólýdi retteitin qanatqaqty jobasyna sáikes 463 otbasyna bólingen kvotanyń 22-si Qostanai, 40-y Shyǵys Qazaqstan, 101-i Soltústik Qazaqstan, 300-i Pavlodar oblystaryna tiesili. Nege osy óńirler tańdalǵan? Sebebi, Shyǵys Qazaqstan óńirinen jyl saiyn 35 myń adam kóshedi, kelýshiler munan da az, jalpy, bes jylda turǵyndar 40 myń adamǵa kemigen. Al Soltústik Qazaqstanda kóshi-qon osy baǵytpen kete berse 2030 jylǵa qarai qazirgi 570 myń turǵynnan 300 myń ǵana qalady. Qostanai men Pavlodarda da kelýshiler ketýshilerden basym bolmai tur. Bul óńirlerdiń bári de mal ustap, egin salýǵa asa qolaily, onyń ústine óndirisi de damyǵan, eń bastysy, shekaralyq aimaqtar. Úkimet baǵdarlamasyna sai qonys aýdarýshylarǵa turǵyn úi men jer teliminen bólek jylyjai jáne baý-baqsha sharýashylyqtaryn damytý úshin nesie berý kózdelgen. Kóship kelý shyǵyndarynan bólek 5-6 jany bar otbasy Úkimetten orta eseppen 500 myń teńgege jýyq kómek alady, 5 jylǵa 5 million teńgedei nesie de ala alady, biraq keri kóshse túgel qaitarady. Bularǵa egin salamyn dese jer telimi de beriledi.
Árine, Úkimet edáýir qarjy bóletin bolǵan soń kvotany kóbeitpeidi, 463 otbasy ári ketse 3 myńdai ǵana jan. Bul qarqynmen seldirep qalǵan soltústiktegi óńirlerdi toltyrý qiyndaý. Úkimettiń «Serpin-2050» baǵdarlamasyna sáikes pedagogika, aýylsharýashylyǵy, meditsina, tehnikalyq mamandyqtarǵa 3162 grant bólinip otyr, bul stýdentterdiń kópshiligi ortalyq jáne soltústik aimaqtaǵy ýniversitetterde bilim alady, oqý bitirgen soń sol óńirde qalady degen úmit bar. 1200-den astam oralman da soltústikke qonystanbaq. Biz osydan jiyrma jyldai buryn shetelden kelgen alǵashqy kósh Túrkistan mańyndaǵy «Dostyq» aýylyna jaiǵasqanda «Otanymyz – tek ońtústik qana ma?», onsyz da tyǵyz óńirge oralman nege qaptap keledi dep dabyl qaqqan edik. Ókinishke qarai, oǵan bilik qulaq asa qoiǵan joq, týystary osynda, ári jyly jer ǵoi degen siiaqty jaýap estidik. Barlyq qazaq bir-birine týys, tek ońtústik qana emes, eldiń barlyq jeri jyly, tek aýa raiy emes qabyldaityn ortanyń, jergilikti biliktiń qabaǵy jyly bolýy kerek. Qazaqtyń keń-baitaq jeri barsha qazaqstandyqqa ortaq. Bárimizge jer ortaq, el ortaq, eń bastysy – múdde ortaq. Úkimet qazir bul baǵdarlamasyn jarnamalap, jalaýlatyp jatqan joq, sebebi, kvotany ulǵaitýǵa qazyna múmkindigi kem, búkil álemdi daǵdarys jailaǵan. Degenmen, ózi bas bolyp iri menshik ielerin, jekelegen qaltaly azamattardy osy maqsatqa jumyldyryp qana qoimai, memleket kómeginsiz-aq óz erkimen qonys aýdarǵysy keletinderge jergilikti biliktiń baspana, jumys, jer telimi jónindegi jandy kómegin úilestire alsa Úkimet urpaqtar aldynda óshpes bedel, upai jinar edi. Sonda Úkimettiń ǵana emes, ulttyń da upaiy túgel bolar edi…
Erkin QYDYR,
«Egemen Qazaqstan»
