قىركٷيەكتٸڭ العاشقى كٷنٸندە «العاشقى قوڭىراۋ» سوعىلىپ, ەلٸمٸزدەگٸ جاڭادان سالىنعان مەكتەپتەر جٷزدەرٸ بال-بۇل جايناعان وقۋشىلاردى قابىلداپ جاتقانىن بارلىق تەلەارنالار, باسىلىمدار جارىسا كٶرسەتٸپ, جازىپ جاتادى. بۇل ٶزٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ جەمٸسٸنە شٷكٸرشٸلٸك ەتەتٸن, ەرتەڭگٸ كٷنٸمٸزگە سەنٸم ۇيالاتاتىن, كٶڭٸل تولقىتار قۋانىش. بيىل مەسەلەن بٸرٸنشٸ سىنىپ تابالدىرىعىن 370 مىڭنان استام بٷلدٸرشٸن اتتادى. بۇل ٶزٸ ٷلكەن بٸر قالانىڭ تۇرعىنى عوي. جاڭا ەلورداعا قونىس اۋدارىپ كەلگەنٸمٸزدە اقمولا تۇرعىندارىنىڭ سانى مۇنان دا از بولاتىن. شٷكٸر, تەۋبە دەيسٸڭ وسىندايدا.
ۇلتىمىزدىڭ قاينارى – وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا جاڭادان 25 مەكتەپ سالىندى, 25 جىلدىققا – 25! بٸلٸم وردالارى ەلٸ دە سالىنۋدا, جىل اياعىنا دەيٸن بەرٸلەدٸ, سەبەبٸ, ٷش اۋىسىمدا وقيتىن 37 مەكتەپ بولسا, اپاتتى جاعدايداعى بٸلٸم وشاقتارى – 98. جالپى, وڭتٷستٸككە ەلٸ دە 200-دەي مەكتەپ قاجەت. وڭتٷستٸك ٶڭٸردە بيىل 73 مىڭنان استام بالا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادى, وبلىس ەكٸمٸ ب.اتامقۇلوۆ ولارعا بٸر-بٸر شىبىق شانشۋدى تاپسىردى, بۇل جاقسى باستاما. ەر شەكٸرت اعاش وتىرعىزىپ, مەكتەپ بٸتٸرگەنشە كٷتٸمگە السا زەۋلٸم داراق, قالىڭ ورمان جايقالىپ تۇرار ەدٸ عوي. الماتىداعى «مامىر» شاعىن اۋدانىنداعى مەكتەپتٸڭ بٸرٸنشٸ سىنىبىنا 40-45 بالادان قابىلداپ جاتىر ەكەن, استانادا دا سولاي. جامبىل جەرٸندە جاڭادان 5 مەكتەپ سالىندى, بٸراق مۇنىڭ ٶزٸ ٷش اۋىسىم مەسەلەسٸن شەشپەيدٸ. ورىن جەتپەي, بالاسىن مەكتەپكە ورنالاستىرا الماي سارساڭعا تٷسٸپ جٷرگەن اتا-انا تەۋەلسٸز تەلەارنالاردىڭ باستى قوناعى قازٸر. اعىمداعى جىلى ٸسكە قوسىلاتىن 92 مەكتەپتٸڭ 31-ٸ ٷش اۋىسىمدا وقىتاتىن مەكتەپتەر مەسەلەسٸن شەشۋ ٷشٸن, 29-ى اپاتتى عيماراتتاردىڭ ورنىنا, 14-ٸ وقۋشى ورنىنىڭ تاپشىلىعىن جويۋ ٷشٸن, 13-ٸ ىڭعايلاستىرىلعان مەكتەپتەردٸڭ ورنىنا, 5-ۋٸ بٸلٸم ۇياسى جوق ەلدٸ مەكەندەردە سالىندى. شٷكٸر, وڭتٷستٸكتە, باتىس ايماقتا وسىلايشا مەكتەپ, بالا-باقشا جەتٸڭكٸرەمەي جاتادى, سەبەبٸ ٶسۋ بار, تابيعي ٶسٸم بار. ال بٷكٸل ەلدە شە?
بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ رەسمي مەلٸمەتتەرٸنە جٷگٸنسەك, بيىل مەكتەپتەر جەلٸسٸنٸڭ سانى ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 34 بٸرلٸككە ازايعان, ياعني 48 مەكتەپ جابىلدى, 11 مەكتەپ اشىلدى. نورماتيۆكە ساي كەلمەۋٸنە, ياعني بالا سانى جەتپەۋٸنە بايلانىستى سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا – 14, پاۆلودار وبلىسىندا – 12, اقتٶبە وبلىسىندا – 6 مەكتەپ جابىلعان. مەسەلەن, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى ەسٸل اۋدانىنىڭ بٸرلٸك اۋىلى كەزٸندە 500-دەي تۇرعىنى بار گٷلدەنگەن, ٶركەندەگەن ەلدٸ مەكەن بولعان ەكەن. سوسىن جۇرت كەتە باستاعان, مەكتەپ توعىزجىلدىققا, سوڭىرا باستاۋىشقا اينالعان, ال 2013 جىلى وقيتىن بالا بولماعاندىقتان بٸلٸم ورداسىنا قۇلىپ سالىنعان ەدٸ. سول مەكتەپكە بيىل جان بٸتتٸ, بٸلٸم كٷنٸ قوڭىراۋ سوعىلدى, باستاۋىش مەكتەپكە بەس بالا باراتىن بولدى. بۇل ٷكٸمەتتٸڭ ارنايى باعدارلاماسىنا سەيكەس وڭتٷستٸكتەن قونىس اۋدارعان 10 وتباسىمەن بٸرگە كەلگەن قۋانىش. ال سولتٷستٸكتە ەلٸ دە جٷزدەن استام مەكتەپ جابىلۋ قاۋپٸن كٷتٸپ وتىر. ٷمٸت – ٷكٸمەتتە.
ٷكٸمەتتٸڭ ٸشكٸ كٶشٸ-قوندى جٷيەلەپ, جۇمىس كٷشٸن دۇرىس بٶلۋدٸ رەتتەيتٸن قاناتقاقتى جوباسىنا سەيكەس 463 وتباسىنا بٶلٸنگەن كۆوتانىڭ 22-سٸ قوستاناي, 40-ى شىعىس قازاقستان, 101-ٸ سولتٷستٸك قازاقستان, 300-ٸ پاۆلودار وبلىستارىنا تيەسٸلٸ. نەگە وسى ٶڭٸرلەر تاڭدالعان? سەبەبٸ, شىعىس قازاقستان ٶڭٸرٸنەن جىل سايىن 35 مىڭ ادام كٶشەدٸ, كەلۋشٸلەر مۇنان دا از, جالپى, بەس جىلدا تۇرعىندار 40 مىڭ ادامعا كەمٸگەن. ال سولتٷستٸك قازاقستاندا كٶشٸ-قون وسى باعىتپەن كەتە بەرسە 2030 جىلعا قاراي قازٸرگٸ 570 مىڭ تۇرعىننان 300 مىڭ عانا قالادى. قوستاناي مەن پاۆلوداردا دا كەلۋشٸلەر كەتۋشٸلەردەن باسىم بولماي تۇر. بۇل ٶڭٸرلەردٸڭ بەرٸ دە مال ۇستاپ, ەگٸن سالۋعا اسا قولايلى, ونىڭ ٷستٸنە ٶندٸرٸسٸ دە دامىعان, ەڭ باستىسى, شەكارالىق ايماقتار. ٷكٸمەت باعدارلاماسىنا ساي قونىس اۋدارۋشىلارعا تۇرعىن ٷي مەن جەر تەلٸمٸنەن بٶلەك جىلىجاي جەنە باۋ-باقشا شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ ٷشٸن نەسيە بەرۋ كٶزدەلگەن. كٶشٸپ كەلۋ شىعىندارىنان بٶلەك 5-6 جانى بار وتباسى ٷكٸمەتتەن ورتا ەسەپپەن 500 مىڭ تەڭگەگە جۋىق كٶمەك الادى, 5 جىلعا 5 ميلليون تەڭگەدەي نەسيە دە الا الادى, بٸراق كەرٸ كٶشسە تٷگەل قايتارادى. بۇلارعا ەگٸن سالامىن دەسە جەر تەلٸمٸ دە بەرٸلەدٸ.
ەرينە, ٷكٸمەت ەدەۋٸر قارجى بٶلەتٸن بولعان سوڭ كۆوتانى كٶبەيتپەيدٸ, 463 وتباسى ەرٸ كەتسە 3 مىڭداي عانا جان. بۇل قارقىنمەن سەلدٸرەپ قالعان سولتٷستٸكتەگٸ ٶڭٸرلەردٸ تولتىرۋ قيىنداۋ. ٷكٸمەتتٸڭ «سەرپٸن-2050» باعدارلاماسىنا سەيكەس پەداگوگيكا, اۋىلشارۋاشىلىعى, مەديتسينا, تەحنيكالىق ماماندىقتارعا 3162 گرانت بٶلٸنٸپ وتىر, بۇل ستۋدەنتتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ورتالىق جەنە سولتٷستٸك ايماقتاعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە بٸلٸم الادى, وقۋ بٸتٸرگەن سوڭ سول ٶڭٸردە قالادى دەگەن ٷمٸت بار. 1200-دەن استام ورالمان دا سولتٷستٸككە قونىستانباق. بٸز وسىدان جيىرما جىلداي بۇرىن شەتەلدەن كەلگەن العاشقى كٶش تٷركٸستان ماڭىنداعى «دوستىق» اۋىلىنا جايعاسقاندا «وتانىمىز – تەك وڭتٷستٸك قانا ما?», ونسىز دا تىعىز ٶڭٸرگە ورالمان نەگە قاپتاپ كەلەدٸ دەپ دابىل قاققان ەدٸك. ٶكٸنٸشكە قاراي, وعان بيلٸك قۇلاق اسا قويعان جوق, تۋىستارى وسىندا, ەرٸ جىلى جەر عوي دەگەن سيياقتى جاۋاپ ەستٸدٸك. بارلىق قازاق بٸر-بٸرٸنە تۋىس, تەك وڭتٷستٸك قانا ەمەس, ەلدٸڭ بارلىق جەرٸ جىلى, تەك اۋا رايى ەمەس قابىلدايتىن ورتانىڭ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ قاباعى جىلى بولۋى كەرەك. قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق جەرٸ بارشا قازاقستاندىققا ورتاق. بەرٸمٸزگە جەر ورتاق, ەل ورتاق, ەڭ باستىسى – مٷددە ورتاق. ٷكٸمەت قازٸر بۇل باعدارلاماسىن جارنامالاپ, جالاۋلاتىپ جاتقان جوق, سەبەبٸ, كۆوتانى ۇلعايتۋعا قازىنا مٷمكٸندٸگٸ كەم, بٷكٸل ەلەمدٸ داعدارىس جايلاعان. دەگەنمەن, ٶزٸ باس بولىپ ٸرٸ مەنشٸك يەلەرٸن, جەكەلەگەن قالتالى ازاماتتاردى وسى ماقساتقا جۇمىلدىرىپ قانا قويماي, مەملەكەت كٶمەگٸنسٸز-اق ٶز ەركٸمەن قونىس اۋدارعىسى كەلەتٸندەرگە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ باسپانا, جۇمىس, جەر تەلٸمٸ جٶنٸندەگٸ جاندى كٶمەگٸن ٷيلەستٸرە السا ٷكٸمەت ۇرپاقتار الدىندا ٶشپەس بەدەل, ۇپاي جينار ەدٸ. سوندا ٷكٸمەتتٸڭ عانا ەمەس, ۇلتتىڭ دا ۇپايى تٷگەل بولار ەدٸ…
ەركٸن قىدىر,
«ەگەمەن قازاقستان»
