Jylaýyq tal
Ylǵyida qasyna jaqyndasań syńsyp án salyp turatyn Jylaýyq tal tym-tyrys. Úni óshken. Jániia! Jániia dep qansha aiqailasam da ún qatqan eshkim joq… Men qolymdaǵy Bákeidiń aibaltasymen Jylaýyq taldyń dińin dúrsildetip shaýyp jatyrmyn.
Qyp-qyzyl bop burq etip qan shyqsa eken deimin. Baltany ár siltegen saiyn jan-jaqqa jańqalar shashyrap jatyr. Qansha ýaqyt ótkenin qaidam qylpyp turǵan baltanyń ótkir júzi ár tigen saiyn bir qushaq jańqa jaýdyryp júrip, bir zamanda Jylaýyq tal bir jaǵyna qarai gúrs etip qulap tústi.
Arqyrai kisinegen alaiaqqula tik shapshyp baryp bizdiń qostyń ornyna qarai úrke jóneldi.
– Jániia! Jániia! Men jer álemdi basyma kótere aiqai saldym. Eki qolymnyń qary talyp qulaǵan taldyń túbirine arqamdy súiei otyra kettim. Kóz aldymda osynda alǵash kelgenge deiingi kúnderim keldi.
***
Otar qos. Tórt qora qoidy qosyp alyp, úsh juma jaia kóship osy Jylaýyq talǵa kelip qos tikkenbiz.
Áýelde aýyldan shyqqanda Besqaranyń teristigin qystaimyz degendi jolai Baitel men Mákeidiń egesimen osynda bet burdyq. Bizben birge Jániia da kele jatyr. Qazir men Jániianyń menen basqa eshkimge kórinbeitinin bilip alǵanmyn.
Qasymdaǵy serikterim Baitel, Mákei, Bákei úsheýi qurdas. Baitel men Mákei qashan kórseń tap bir ákeleriniń quny qalǵandai aitysyp tartysyp jatady. Bákei bizdiń aýyldan emes, kórshi qystaqtan. Qaisynyń qaljyń, qaisysynyń shyn ekenin men ajyrata almai qalamynda ekeýiniń aitys-tartysy bastalǵanda aqyryn shettei berem. Úndemei aiyzyn qandyryp qyzyqtaityn Bákei ǵana.
– Áli-aq orda buzar otyzǵa kelemiz… Ekeýińniń qylyǵyń mynaý jas balasha alysyp júrgen… Oi senderdi de… Bir birińe myqtysyńdar… Aýyldan shyqqan kúngi birinshi qonalqyda Bákei osyny aitty.
– E, qurdas el aman, jurt tynysh… Bir-birimizge kórsetpegen myqtylyqty qaidaǵy kúshtini taýyp kórsetemiz… Baitel osyny aitqanda jaba salmanyń aýyz jaǵynda quj bolyp qalǵan moinyn maǵan ýqalatyp otyrǵan Mákei:
– Páli kúsh kórsetetin jer tappai júrsiń be?! Onda Besqarany emes Jylaýyq alǵa baryp qystaiyq. Seniń batyrlyǵyńdy kóreiin.
– Nesi bar?! Jylaýyq taldaǵy jynnyń qyzyn qatyn ǵyp alarmyn áýeli. Bir túnegen soń óziń qorqyp qoiyńdy bólip alyp keri kóshpeseń boldy.
– Men be qorqatyn! Tap atańnyń basy! – meni qostyń etegine qarai bir qolynyń syrtymen domalata salǵan Mákei tura umtyldy. Tar qostyń ishiniń qorys-qopasyn shyǵardy. Men jan-dármen dalaǵa sytylyp shyǵyp kettim.
Biriń ólip biriń qal degendei Bákei qyrq-qyrq kúlip anadaida alysqan ekeýin tamashalap tur.
– Bákei aǵa arashalasańyzshy analardy… – dep qasyna kelgen maǵan, – E, baýyrym-aý osylar arasha beredi deisiń be?
– Birin biri óltiredi ǵoi…
– Joǵa, qazir sileleri qatyp sharshaǵasyn qoiady… Qoi onanda ekeýmiz biraz júrip qaitaiyq. Aitpaqshy, sen mektepte oqyp jatyr ediń ǵoi… eldiń sendei balalary shalbarynyń baýyn áli sheshelerine bailatyp júr. Oqý qaida?
– Muǵalimder oqymai-aq qoi dedi.
– Nege?
– Jyndysyń deidi.
– Sap-saýsyń ǵoi…
– Sonda qalai?
– Bir jaǵynan balalar mazaqtap maza bermei qoidy… “Joǵalǵan Jániiań qaida” dep…
– Ol kim? Jániia degeniń.
– …
Osydan jeti segiz jyl buryn bastalǵan bul áńgime.
***
Men mektepke endi baram dep júrgen jyly sheshem qaita-qaita aýyra bergen soń, qoraly qoidy naǵashylarma qosyp oi jailap qalǵanbyz. Jazdyń aptap ystyǵynda oida qalyp shybyn-shirkeige talanǵansha naǵashylaryńmen birge sende jailaýǵa shyǵyp kel degenderine qaramai áke-sheshemniń qasynda qalǵam. Jazǵy demalys oida qystaýda biren-saran qora-qosyn jóndeýge qalǵandar bolmasa qalǵan jurttyń bári jailaýǵa shyǵyp ketken. Áýelde úi mańaiynda ony-munymen jaǵalasyp kún ótkizgenimmen sońyra bárinen jalyǵyp kettim. Sosyn ien qystaýlardy kezip kesh bata úige ázer oralatyn bolǵam. Tań bozynan shyǵamynda kún qyzǵansha arly-berli sendelemin de kún qyzǵanda bir kóleńke jer taýyp alyp uiqy soǵamyn.
Sóitip júrip bir kúni aýyldyń eń aiaq jaǵyndaǵy kóne qoraǵa baryp ainalshyqtap júrdimde kún qyza ashyq turǵan terezeden ishke enip sap-salqyn úi ishindegi eski tósektiń aǵashynyń ústine shyqtymda uiyqtap qaldym.
– Tur! Turshy tez! – dep ózimdi julqylap turǵan qyzdyń daýsynan oianyp kettim. Kesh baiaǵyda batyp ketken eken. Meniń ien úi dep kirip ketken úiimniń ieleri otyr.
– Eshnárse urlaǵam joq… Jai uiqym kelip uiyqtap qalyppyn… Aqtalyp jatqan túrim.
– Iá urlaityn eshnárse joq munda… Dastarhan basyndaǵy shal men kempir óz jailarynda shai iship otyr…
Meniń jeńimnen tartqylaǵan qyz qoiarda-qoimai dastarhan basyna alyp keldi. Dastarhannyń bir shetinde lapyldap janyp turǵan bilte shamnyń jaryǵymen qyzdyń bet-aýyzy anyq kórindi.
Shamasy men quralyptas sekildi.
– Apa shai bershi… Qyz sózin kempir elemedi. Atasy jai kózin bir tóńkerip qoiyp basyn shaiqady.
– Bizde kóp tátti bar, má, mynany alyp al! Qyz dastarhannan bir ádemi qaǵazǵa oralǵan kámpetti ala bergende kempir qolyn qaǵyp jiberdi.
– Berme! Jemeidi ol! Shańq etken kempirdiń daýsymen dastarhan shetinde sham jalp etip sónip qaldy da alystan ákemniń:
– Áske-aý! Áske… dep baryldaǵan daýsy estildi.
– Bul jerden bizdi kórgenińdi eshkimge aitýshy bolma! – dep esikke qarai súirelei jónelip edi manaǵy qyz shyrqyrap:
– Ata ony jibermeshi… jibermeshi… dep etegine jabysty.
– Meniń Jániiam aqyldy… Sóz uǵady… Myna balanyń ákesi izdep kelip tur, ketpese bolmaidy… Sosyn erteń taǵy keledi dep qyzyn bir qoltyǵyna qysty.
– Ras pa? Kelesiń be? Qyz meniń basymnan sipap tur.
– Iá, -dedim mende tez kete qalsam ba dep.
Tabaldyryqtan syrtqa qarai attai bergende qyz:
– Kelmeseń ókpelep qalamyn… - dep aiqailap jatty.
– Áke!
– Aý, qulynym-aý, ien dalada ne istep júrsiń eki keshtiń arasynda! Sýǵa ketip qaldyma degende janym murnymnyń ushyna keldi ǵoi… Meni kelip bas salǵan ákem jerden julqa kóterip baýyryna basty da jańaǵy men shyqqan eski qoranyń janynda aǵyp jatqan ózen jaqqa moinyn sozyp:
-Aý, jigitter tabyldy… tabyldy… tiri eken… dep ozandata aiqailady.
Jan-jaqtan bes-alty adam antalap jetti.
– Úi, móndibas neme! Ien qoraǵa kelip uiyqtap qalǵan ǵoi…
– Aǵasy balańa ie bolmasań Bozaiǵyrdyń sýyn bilesińtynyp jatyp bir sátte ainalasyn jaipap ketetinin.
-Sý jardan asa kóterilip qaita basylǵan eken… Qabaqty jaǵalap júrip sýǵa ketip qaldyma degende zárem qalmady.
– Jalǵyzdyń jany murnynyń ushynda… Jalǵyz balany kózińnen tasa qylmasańshy. Qashan kórseń ien qystaýdy kezip júredi…
– Iá, iá endi kózimnen tasa qylmaimyn, niettes bolǵandaryńa rahmet, - dep ákem olarǵa jalbaraqtap jatyr.
– Oi eneńdi… ien daladaǵy adam joq ien qorada ne atańnyń basyn izdep júrsiń, – dep kúnde úige kelip shai iship ketip júretin ákemniń qurdasy Esten qulaǵymnan burap qoiady.
Shyǵardaǵy shaldyń sózi esime túsip eshnárse aitpadym.
Úige kelip topyrlaǵan jurt shaiǵa otyrdy. Men ornynan tura almai tósek tartyp jatqan sheshemniń irge jaǵyna kirip kettim de uiyqtap qaldym.
Ertesi túske sheiin ákem men sheshem meni qiia bastyrǵan joq. Tek tús qaita ákem shabyndyq jaqty kózdep kelem dep ketkesin ǵana keshegi Jániianyń úiine qarai aýyl arasynyń borbas topyraqty burqyldaq jolyn burqyratyp tura júgirdim.
Keshegidei terezeden emes búgin esikten kirdim.
Aýyzǵy úi qańyrap bos tur. Túpki bólmede shyǵardegen oimen jailap baryp esiktiń tutqasyn ustai bergenimde art jaǵymnan:
– Ashpa ol esikti atam ursady, – degen Jániianyń daýsynan selk ete túsip artyma jalt qaradym.
Bosaǵa jaqta jastyqty qundaqtap orap alyp qushaqtap tur eken.
– Qaidan keldiń? – deppin sasqalaqtap.
– Eshqaidan, osyndamyn.
– Jańa ǵana joq ediń ǵoi…
– Óziń kórmei óte shyqtyń. Qyz sózi aiaqtamai syrttan Jániianyń atasy men apasy kirdy.
– Jániia aittym ǵoi erteń keldedi dep. Atasy Jániianyń qolyndaǵy qundaqty alyp biik sákiniń ústine qarai tastai saldy.
– Ata laqtyrma, bópem jylaidy…
– Qoi balam endi jastyq pen oinama Áskemen sóilese ǵoi…
– Án aityp bereiin ba? Qyz meniń qarsy alydyma kelip tura qalyp kózin menen almai yńyldap án aita bastady. Eshbir sózin túsinbesemde mende Jániiamen birge yńyldai bastadym.
– Jaraidy doǵaryńdar. Jániia Báren ápkeń oianyp ketedi. Kempir iirip otyrǵan urshyǵyn janyna qoidy da ornynan sylbyr turyp dastarhan jaza bastady. Sosyn maǵan anaý terezeniń jaqtaýynda turǵan keseni ákelip ejireden sý ishe ǵoi, shóldegen shyǵarsyń, - dep ózderine dastarhannyń shetinde turǵan sháinekten shai quia bastady.
Men ejiredegi sýdan aldymda keseni basyma biraq kóterdim. Sap salqyn sý boiymdy titiretip jiberdi.
– Apa Áskege kámpet beremin, - dep Jániia dastarhanǵa qol sozyp edi apasy keshegindei taǵy qolyn qaǵyp jiberdi.
– Áskege kámpet berseń úige kirgizbei qoiam onda. Kempir zirk ete tústi. Men ishimnen ókpelep qaldym. Aýyldaǵy apalardyń barlyǵy kámpetterin qyzǵanbai bere beretin edi. Myna kempir bir shyq bermes Shyǵaibai eken dep. Olar shai iship bolǵasyn Jániianyń oiynshyqtaryn ortaǵa úiip alyp úi-úi oinai bastadyq. Ara-arasynda áńgimelesip qoiamyz.
– Men mektepke baramyn biyl. Ákem qaladan sýmka, kitaptar ákelip bergen. Sen barasyń ba dep suradym?
– Alaqai, onda mende baram. Apa Áskemen birge mektepke baramyn ǵoi á?! -Jániia oinap otyrǵan oiynshyqtaryn tastai salyp apasynyń moinyna asyla ketti.
– Barasyń qulynym, barasyń.
– Maǵan kitap pen sýmka alyp beresiń apa?
– Iá, alyp berem, atań ákelip beredi.
Taǵy biraz otyrǵan soń Jániianyń atasy:
– Áske balam sen myqty jigit ekensiń ǵoi. Biraq osynda kelgenińdi, kórgenderińdi eshkimge aitpa. Aitsań ákeń jibermei qoiady. Endi úiińe qaita ǵoi, – degen soń syrtqa shyqtymda manaǵy izimmen úige qarai tyzdańdai jóneldim.
Men alyp ushyp úige jetkende sheshem áli sol ornynda jatyr eken, ákem áli kelmepti.
– Qaida kettiń qý túinek, ákeńe aityp jonyńnan taspa tildiremin. Keshegidei joǵalyp ketseń qaitemiz. Sheshemniń daýsy jarqashtanyp shyǵyp jatyr.
– Apa-aý baǵanadan beri úidiń aldynda oinap otyrdym…
– Aiqailaǵanda nege kelmeisiń onda…
– Estigem joqpyn…
– Ákeńniń de kelip qalatyn ýaqyty boldy, syrttaǵy oshaqqa ot salyp sý qoia salshy qulnym. Meniń kúiim bolsa mynaý, ákeń talyǵyp jumys istep ázer jetedi, ne bir sháýgim shaidi qainatyp bere almai jatqan jatysym. Sheshemniń úni endi mekirene shyqty.
Men syrtqa shyǵyp tas oshaqqa qý shómshekterdi toltyryp sý qoidym.
Kúnde osylai ákem jumysqa kete men Jániiaǵa baryp án tyńdaimyn. Ekeýmiz úiiniń art jaǵyndaǵy ózenniń qabaǵyna shyǵyp alyp topyraqtan qorajai salyp oinaimyz.
Tek apasy maǵan tátti men ózderi ishetin shaidan dám tatqyzbaidy. Sol ejiredegi sýdan kúnine neshe keseni simirip alyp qaitamyn.
Bir kúni Jániiadan:
– Apań meni jek kóre me?- dep suradym.
– Nege? Apam bárimizdi jaqsy kóredi.
– Onda maǵan nege kámpet bermeidi. Endi bermese kelmei qoiam, - dedim.
Úige qarai laqsha sekirip tura jónelgen Janiia kirdi de shyqty. Eki ýysynda eki tal kámpet.
– Apama aitpa. Ekeýimiz ekeýin jep alaiyq. Apasy kórip qoimasyn dep, jalma-jan kámpettiń qabyǵyn arshydym da, aýzyma salyp jiberýim sol eken, qol aiaǵym óz erkime yryq bermei bir jaǵyma qarai qisaiyp qulap bara jatyrmyn. Meniń janymda Jániia eshnarseni sezbegendei kózin jumyp alyp aýzyndaǵy kámpetti eki urtymen kezek taýsap otyr.
– Jáni.iii.. daýsymda shyqpai qalypty… anadaidan Jánidiń apasy men atasy júgirip keledi. Tek kózimnen basqa jerimde jan joq sekildi. Tek kórip qana jatyrmyn. Qybyr ete alatyn emespin. Apasy kelip Jánidi otyrǵan ornynan julyp aldy. Atasy meniń basymdy endi súiei bergende anadaidan ákemniń qurdasy Esten sap ete qaldy. Meni kóre sala júgirip kelip, meni ornymnan julyp aldy da aldy-artyna qaramai úige qarai júgire jóneldi. Jánige erteń taǵy kelem dep aitqym kelgenimen onymnan eshnárse ónbedi. Biz úige taiap qalǵanda anadaidan ákem de kele jatyr eken.
– Jalǵyzyńdy kózińnen tasa qylma dep qansha aittym. Seńqorada qabaqtyń ústinde jalǵyz jyǵylyp jatyr eken. Bir báleniń shalyǵy timese igi.
Ákem Estenniń qushaǵynan meni julyp aldy. Qol-aiaǵymda jan joq arly-berli soqtyǵysyp bos jatyr.
– Ótirik aitady jalǵyz emes bolatynmyn,- dep aitqym kelgenimen daýsym joq.
– Qudaiym-ai, ne jazǵan em, qatynnyń kúii anaý, ólmeli bolyp jatqan. Endi myna jalǵyz ulǵa ne istediń?! Ákem kúńirenip ketti. Sonyń arasynsha osyndaǵy barlyq adam jinalyp qaldy.
– Tez bireýiń Bastaýlyǵa shabyńdar. Áden baqsyny alyp kelińdir.
Meniń únim shyqpaǵanymen, denem qozǵalmaǵanymen, bárin kórip, bilip jatyrmyn.
– Jyldam úige kirgizińder!
Meni úige kirgizgende, sheshem basyn zorǵa kóterip sóileýge daýsy shyqpai óz únine ózi tunshyǵyp jylap otyr eken. Syrttaǵy daýystan meniń halimdi uqsa kerek.
– Dereý peshke otyn salyp, laýlatyp ot jaǵyńdar. Qorǵasyn ertip quiaiyq, bir nárseden shoshynyp qalǵan ǵoi. Dán aǵa degen kisi barynsha ustamdylyq tanytyp buiyryp tur.
Ákem men ishine ózimshe kerek-jaraqtarym dep jinap júretin atamnan qalǵan talysty jerge biraq tóńkerdi de, ózi quiyp bergen tepkishtiń qylyn sýryp alyp, qorǵasynyn Dán aǵaǵa ákelip edi:
– Joq munyń tym kishkentai, taǵy biraz bolý kerek. Osy kezde sheshem qolyn bosaǵa jaqta súieýli turǵan adalbaqanǵa qarai sozyp edi, ákem birden túsindi. Adalbaqannyń basyn ala qystyrýly turǵan urshyqtyń qorǵasynyn shyǵardy. Ottyqtyń qasynda turǵan ejiredegi qańyltyr shómishti alyp ottyń ústine qoidy da, ishine qoidyń toń maiynan bir kesegin salyp jiberip, mai ábden burqyldap qainai bastaǵanda qorǵasyndy ústine saldy. Sút pisirimge jetpei qorǵasynnyń shurqyldap qainaǵan daýysy estilip, keńsirikti ashytatyn qyshqyl iisi keldi. Dán aǵa ojaýdy alyp syrtqa shyǵyp bara jatyp:
- Qazir, qazir balqyǵan qorǵasyndy jaipaq ydystaǵy sýǵa quiyp kóremiz. Neden shoshynǵany sonda anyq bolady,- dep aityp bara jatty. Meni sheshemniń qasyna ákelip jatqyzyp qoiǵan. Sheshem álsiz saýsaqtarymen mańdaiymnan sipalap otyr. Az úzilisten soń jańa qotaryla syrtqa shyǵyp ketkender qaitadan úige kirdi.
– Týra adamnyń beinesi… Qyz balanyń beinesi ǵoi mynaý…
- Betine aparyńdar… Esin jiiady… Dán aǵa senimdi. Ákem qolyndaǵy qorǵasynnyń quimasyn betin kóz aldyma alyp keli. Jańaǵy qyz balanyń beinesi dep jatqandary shynymen ras eken. Týra Jániianyń kishkentai ǵana músini eken. Tipti dóp-dóńgelek kóziniń kók pen jasyldyń arasyndaǵy qubylyp turatyn janaryna deiin aýmaǵan.
– Jániia! - dedim. Ernim qybyrlaǵandai boldy. Tym álsiz bolsa da únim shyqqandai.
– Esin jidy. esin jidy…
– Ainalaiyn-ai…
– Qulynym-ai…
– Sý isheriń bar eken ǵoi…
– Jaraidy, endi keiin turyńdar. Esin endi jiǵanda taryltpańdar. Bir-eki adamnan basqamyz syrtqa shyǵaiyq… Ázirge osy esin jiǵanyna da shúkirlik, qalǵanyn Áden baqsy kelgesin estirmiz. Dán aǵa bárine buiyra sóilep ózi tór jaqqa baryp jantaiyp jatty.
Sheshem áli mańdaiymnan aqyryn sipalap jatyr. Ákem esi aýǵan adamsha anadaida sostiyp tur. Jańaǵy Jániianyń músinin qaida alyp ketti eken dep oilap jatyp, kózim ilinip ketipti. Qansha ýaqyt ótkenin qaidam, aýyldyń bas jaǵynan týra osynda qarai alai-dúlei daýyl soqtyryp osy úidi tutasymen búrip jibergeli kele jatqan, alyp qara qustyń qanatynyń ysylymen oianyp kettim. Manaǵydai emes áldenip qalǵan ekem. Ornymnan atyp turyp, úidegilerdi qutqarmaq bolyp endi kóterle bergende, ákem men Dán aǵa ekeýi atylyp kelip meni:
– Ainalaiynym- ai shoshynyp qalǵan ǵoi, tynyshtala ǵoi, - desip tapjylytpai ustap qalysty.
– Qash, qash, qashyńdar, - dep men barynsha aiqailaǵanymmen, ákem qulaǵyn aýzyma tósep júrip ázer estidi.
– Ras aitasyz Dán aǵa. Qash, qash dep jatyr shoshynyp qalǵan eken…
Men taǵy talyqsyp baryp esimdi qaita jidym. Kenet esik sharq etip ashylyp úige tumsyǵy ishine qarai iilgen alyp qara qus kirip kele jatty. Men baj ete qalyp kózimdi juma qoidym. Meni qashan kelip tegeýrindi tuiaqtarymen myjǵylap, anaý ótkir tumsyǵymen julmalaidy eken dep kútip jattym.
– Assalaýmaǵaleikým, Áden baqsy…
– Armysyńdar, qaraqtarym…
– Myna bala…
– Bildim,kórdim. Qazir… Ainaladan bireýdiń jerdi qamshymen osqylaǵan daýsy qulaǵyma kelip jatyr. Men aqyryn kózimdi ashyp edim saqaly belýarynan keletin, kezinde atamdy kári jezde dep qaljyńdasyp júretin Áden shal. Jii bolmasa da, biz jaqqa kóp kelip turatyn. Anda-sanda kelip shesheme dem salyp ketetin. Men bul kisini Baqsy ata deitinmin. Atam ólgen soń bizdiń úide biraz ýaqyt bolǵan. Atamdy saǵynyp jylaǵan saiyn «men seniń atańmyn» dep baýyryna basatyn-dy. Baqsy atam basynda turǵan qumandy qolyna alyp, úidiń ishin shyr kóbelek ainalyp qolyndaǵy sarala qamshysymen jer sabalap biraz ýaqyt júrdi de, aýzyna sý toltyryp aldy da, meniń qasyma kelip betime búrkip kep jiberdi.
– Ata! Bul joly daýsym qulaqty jaryp jibererdei ashy bolyp shyqty. Denemdi tartyp jatqan álde bir zilmaýyr nársede bosap, baqsy atamnyń moinyna asyla kettim.
Manaǵy syrqa shyǵyp ketkenderdiń barlyǵy meniń ashy daýsymnan japa- tarmaǵai úige kirgen. Baqsy atamnyń moinynan tas qylyp qushaqtap alyp óksip jylap turǵan meni kórip báride qýanysyp qaldy.
– Alda… qasietińe bas Áden aǵa… sharapatty adam ǵoi…. úi ishi tolqyp ketkendei boldy.
– Alǵashynda jan tappaǵasyn qorǵasyn qainatyp quiǵan ek,- dedi Dán aǵa baiaǵy syrbaz qalpy.
Baqsy atam Dán aǵaǵa jalt qarap:
– Báse, báse… qolynan dám tatyp turyp, qalai aman qaldy dep oilasam… qorǵasyn quimaǵandaryńda qurdymǵa biraq ketetin edi.
– Bir balanyń nobaiy tústi.
– Beinesi qyz bala. Jurt shýlasyp ketti.
Men Baqsy atamnyń qulaǵyna aýzymdy jaqyndatyp.
– Ol, Jániia!- dedim, sybyrlap.
Baqsy atam tula boiymen selk ete qaldy. Meni tór jaqtaǵy atamnyń qaiqy bas tósegine jatqyzdy da, menen ne kórgenimdi tápteshtep surai bastady. Jániianyń atasynyń eshkimge aitpa degen sózi esimde turǵanymen, óz atam sekildi jaqsy kóretin baqsy atamnan eshnárseni jasyrmai bárin aityp berdim.
Atamnyń tóseginiń bas jaǵynda ilýli turatyn dorbany aqtaryp túbindegi jatqan aishyqty múiiz tumardy alyp meniń moinyma taqty. Sosyn ainala qaýmalap turǵandardyń barlyǵyn syrtqa shyǵaryp jiberdi. Tósekten tura almai jatqan sheshemdi ákem men Dán aǵa ekeýi qoltyqtap aýyzǵy bólmege shyǵyp ketti. Meni tyrdai jalańashtap sheshindirip tastap ekpettetip jatqyzdy da arqamnan qolyndaǵy qamshysymen tartyp-tartyp kep jiberdi. Aýylda qamshyger atanǵan Baqsy atamnyń qamshysy meniń arqama shybyn shaqqan qurly áser ete alǵan joq. Sosyn kerile esinep biraz otyrdy da, peshtegi gúrildep janyp turǵan otqa bosaǵa jaqta turǵan temir qalaqshany ákelip salyp, aýzynan kóbik shasha kórikshe jel shyǵaryp oshaqty úrlei bastady. Qalaqsha balqyp aǵyp keterdei bolyp qyp-qyzyl bolǵan kezde oshaqtan sýyryp aldy da tilimen byj-byj etkizip jalap-jalap jiberip meniń jonymnan, keýdemnen, eki búiirimnen sol qyp-qyzyl bop jan-jaqqa satylatyp jalyn shashyp turǵan qalaqshamen sabalai jóneldi. Men qaitadan talyǵyp baryp uiyqtap kettim. Oianǵanymda tań atyp ketipti. Baqsy atamnyń qoinynda jatyr ekem. Sheshem basyn kóterip dastarhan basyna kelipti, qýanyp qaldym. Tór jaqta Dán aǵa bastaǵan biraz adam otyr. Baqsy atam da ornynan turyp qolyna quman alyp qaqyrnyp-túkirnip syrtqa shyǵyp ketti. Men nedáýir sergip qalǵan ekenmin. Basymdy kótere berip aýyz úidiń ashyq turǵan esiginen syǵalap turǵan Jániiany kórip qorqyp ketip baj ete qaldymda, kórpeniń astyna qaita kirip kettim. Úidegilerdiń barlyǵy ulardai shýlap maǵan qarai júgirdi.
Olar meniń janyma jetkenshe syrttan qońyltaiaq kie salǵan kebisin sartyldatyp baqsy atam kirip:
– Timeńder túge, eshnárse etpeidi. Keshe qorǵasyn quiyp janyn alyp qalǵandaryńmen bir nárseden qatelik jibergensińder. Qorǵasynnyń teris betin emes oń betin kórsetkensińder ǵoi. Keide osyndai bir ister basqa bále qazany alyp ketedi. Qansha jyldan beri em qonbai tura almai jatqan kelin endi qulan-taza saýyqty. Oǵanda shúkirlik… Sheber jaratqannyń isine shek barma… Bir-birine qiiýlastyryp qoiǵan…
– Ádeke-aý ony biz qaidan bilemiz. Bizdiki sol jan tappaǵan soń amalsyzdan kórgen birdeńemizdi qaitalaǵanymyz ǵoi, - dep Dán aǵa aqtalyp jatyr.
– Iá… iá… janyn alyp qalǵandaryńa myńda bir shúkirlik, tek kishkene ǵana nárseden úlken qatelik jiberip alǵansyńdar. Teris jaǵyn kórsetkenderińde onyń betin kórmeitin edi de, elesi kóz aldynda qalmas edi. Endi qashanǵa deiin ekenin tek bir jaratýshy ǵana biledi, elesi birge mazalap júretin bolady…
– Ol ne qylǵan bále Ádeke aitsańyzshy,- dep Dán aǵa baqsy atama qarady.
– Esterińde bolsa osy Áske týylǵan jylǵy tasqyndy bilesińder ǵoi. Aýyldyń aiaǵyndaǵy bir úili jandy biraq alyp ketken. Sodan beri sol jer Seńqora dep atalatyn edi ǵoi. Sol úidiń jigitimen kelinsheginiń ǵana súiegi tabylyp jańa týǵan qyzy men qaryndasy áke-sheshesi tórteýiniń múrdesi tabylmai ketip edi ǵoi.
– Iá, iá Ádeke. Odan beride mine jeti jyl ótpedi me?!
– Solardyń jany barar jer tappai kóne qystaýlaryna kelgen ǵoi.
– Qudai saqtasyn!
– Aýyldyń adamdaryn jinańdar. Arnaiy qurbandyq shalyp, tasattyq bereiik. Múmkindik bolsa men solardy aýyldan basqa jaqqa kóshireiin. Bári bir olardyń súiegin taba almaimyz ǵoi, - degen baqsy meniń qasyma kelip jantaiyp, meniń mańdaiymnan iskelep biraz jatty. Meniń qaitadan kózim ilinip ketti.
Aýyl bolyp arýaqtardy kóshirýge ketti. Úide sheshem ekeýimiz qaldyq. Sodan bastap biraz ýaqyt syrtqa qorqyp shyǵa almai júrdim. Aýyzǵy úidiń esiginen syǵalap turǵan Jániiani kórgende ózimdi qoiarǵa jer tappai qalatynmyn. Kesh bata Jániia sózi uǵylmaityn álde bir muńly ándi aita bastaityn. Arada baqsy atam taǵy bir kelip ózi syrtqa meni ertip shyqty. Bosaǵadan attai bergenimde Jániia sol qolymnan shap etip ustap jabysa ketti. Men qulynda-qulyn daýsym shyǵyp shyńǵyryp baqsy atamnyń baýryna tyǵyldym.
Atam meni keýdesine kóterip:
– Áske ol osynda turma? - dep surady.
– Iá, iá dep men shyrqyrap turmyn. Atamnyń aiaq jaǵyna qarasam Jániia jylap jerde otyr eken.
– Áske qoryqpa odan. Ol saǵan eshnárse istemeidi, qoryqpa. Keshegi qulap qalǵannan keiin shoshynyp qalǵan men, beibereket bajyldap jatyrmyn. Atam meni jailap jerge túsirdi. Jániia búk túsip eńirep jylap otyr.
– Qoryqpa balam. Sen myqty jigitsiń ǵoi. Ol ne istep otyr? - dep surady atam.
– Men óksigimdi basa almai, olda jylap otyr, ata,- dedim.
– Jaraidy kórdiń be sen qoryqsań ol ókpelep jylaidy. Qoryqpa. Atam meni jalǵyz qaldyryp aqyryn shegine berdi.
Men qorqa-qorqa Jániiaǵa qarai qolymdy sozdym. Ol maǵan qarady, áppaq beti aiǵyzdalyp, túrli túske boialyp ózgerip turatyn janary qyp-qyzyl bolyp qyzaryp ketipti. Ornynan turyp meniń usynǵan qolymdy ustaǵanda qaitadan bal-bul jainap shyǵa keldi.
Sodan bastap men odan qoryqpaityn boldym. Ekeýara qyzý áńgimege kirisip ketemiz. Nege ekenin Jániianyń ózi de aityp bere almaidy, bizdiń úidiń tabaldyryǵynan attai almaidy. Keshkisin men úige kirgende ol syrtta qalady. Apasymen atasyn suraǵanymda olar ketip qaldy, qaida ekenin bilmeimin dep muńaiyp qalatyn. Ár kúni tańerteń maǵan kelgende onyń ústine jabysyp qalǵan oshaǵannan onyń zirat jaqtan kelip júrgenin ańǵaratynmyn. Nege ekenin qaidam ózimde ol kezde odan qaida qonyp júrsiń degendi surap kórmeppin. Arada kóp ótpei mektepke baratyn kez boldy.
Ákem ákelip bergen boqshama kitaptarymdy salyp alyp mektepke kettim. Sheshem qolymnan jetelep keledi. Úiden shyǵa Jániiada erdi. Men odan qaida barasyń dep surap em «mende mektepke baramyn» dedi.
Sheshem:
– Áske boldy, óz-ózińe sóilemei tez júr, - dep meni dedektetip mektepke qarai júre jóneldi. Bizdiń sońymyzdan Jániiada qalmai júgirip keledi.
Aýyldyń men quralyptas barlyq balalary jinalǵan eken. Bárimiz klasqa kirdik. Aldaǵy taqtanyń aldynda turǵan Seken muǵalim balalardy «sen anda, sen mynda otyr» dep otyrǵyzyp jatyr. Bir kezde ol maǵan Áske sen Márýdiń janyna otyr dedi. Men shoq basyp alǵandai shorshyp kettim.
-Seken aǵa men Márýdyń janyna emes Jániiamen birge otyramyn.
– Qoi ary Áske bizde Jániia atty oqýshy joq, - dep Seken muǵalim shesheme qarady. Sheshem kúrsinip:
– Seken qainym, Áskeniń jaiyn bilesiń ǵoi jalǵyz otyra bersinshi,- dedi. Men qaitadan:
-Joq jalǵyz otyrmaimyn, Jániiamen birge otyram,- dep jylap jiberdim. Sheshem janyma kelip mańdaiymnan iiskedi de:
– Jaraidy, onda Jániiamen birge otyra ǵoi,- dedi de jaýlyǵynyń ushyn tistep syrtqa shyǵyp ketti.
Men Jániiany ertip shetki partaǵa baryp otyrdym.
Seken muǵalim sabaq bastap ketti. Men dápterlerimniń jartysyn óz aldyma, jartysyn Jániianyń aldyna qoidym.
Bir saǵattyq sabaq aiaqtalǵan soń úziliske shyqtyq, balalar alysyp-julysyp syrtta oinap júr. Ishte úsh-tórt bala ǵana qaldyq. Men Jániiaǵa:
– Syrtqa shyǵyp oinap keleiik pe?- dep edim:
– Áske osynda otyra bereiikshi,- dedi.
– Maqul onda otyra beremiz,- dep edim:
– Jyndy ózine-ózi sóilep otyr,- dedi artqy jaqta otyrǵan bir qyz.
Men oǵan jaman kózimmen qarap:
– Óziń jyndysyń, men Jániiaǵa sóilep otyrmyn,- dep edim, qalǵandarynyń barlyǵy shýlap:
– Ózine-ózi sóileitin esalań, jyndy, uiat-ai, uiat-ai sen jyndysyń,- dep shýlap ketti. Men qatty ashýlanyp, taqtanyń aldyndaǵy taiaqshany alyp jiberip kep qalyp edim, shýlap otyrǵandardyń qaq ortasynda otyrǵan manaǵy alǵash sóilegen qyzdyń mańdaiyna tidi. Ol baj etip qulap qaldy. Shekesinen qan aǵyp ketipti.
Sonyń arasynsha syrttan Seken muǵalim kirip keldi de, meni súiregen qalpy syrtqa shyǵaryp jiberip, ishtegilerge aqyryp ursyp jatty. Meni súirelep syrtqa shaǵarǵanyna ashýlansam da, ishtegilerge aqyryp ursyp jatqanyn estip júregim jylyp qaldy. Sodan bastap balalar meni mazaqtamaityn boldy. Men sabaqty jaqsy oqydym. El eki-úsh áriptiń basyn qosa almai júrgende, men álippeni tolyq taýysyp oqyp tastadym. Qalǵan sabaqtarda da klass boiynsha eń aldyndamyn. Tipti muǵalimniń sabaǵyn tyńdamai-aq ózim bile beretin bolyp kettim. Sabaq kezinde Jániiamen áńgimelesip otyra beretinmin. Áredik daýsym qatty shyǵyp ketse, muǵalimder eskertip toqtatatyn. Keide Jániia sóilep qoimai qoisa muǵalimder maǵan:
– Áske endi tynysh otyrmasań, Jániiany klastan shyǵaryp jiberip qaityp kirgizbei qoiamyz,- dep qorqytatyn. Ondaida men aýzyn býǵan ógizdei jup-jýas tártipti oqýshy bola qalatynmyn. Altynshy klasqa barǵan jyly balalar maǵan:
– Úiińnen tátti ákelip bermeseń Jániiany uryp qýyp jiberemiz,- dep qorqytyp tátti aldyratyn boldy. Bizdiń úide tátti bitip qalsa kórshilerden baryp surap alyp balalarǵa ákelip berip júrdim. Jániia osyǵan deiin menimen birge oqysa da áli hat tanymaityn. Tek meniń janymda otyratynda qoiatyn. Muǵalimderde odan sabaq suramaidy. Keide men shydai almai:
– Jániiadan nege sabaq suramaisyńdar,- dep súren salatynmyn. Sonda ǵana muǵalimder Jániiadan sabaq suraityn. Jániia jaýabyn bilmei maǵan qaraityn, men oǵan sybyrlap aqyryn aityp beretinmin. Jániia meniń aitqandarymdy daýystap qaitalap aityp beretin. Onymdy balalar bilip qalyp syqylyqtap kúletin. Aityp bolǵasyn muǵalim bárimizge qarap:
– Kórdińder me, Jániiada sabaqty keremet oqidy. Senderde osylai oqyńdar deitin. Jániia ekeýimiz qabaǵat qýanyp qalatynbyz.
Keide sabaqta otyrǵanda Jániia:
– Áske júrshi dalaǵa shyǵaiyq, jalyǵyp kettim,- deitin.
– Mende jalyǵyp kettim,- dep muǵalimnen suranyp syrtqa shyǵyp ketetinbiz. Basqa balalar suransa jibermegenimen, muǵalimder Jániia ekeýmizdi qai ýaqyt bolsa da, jibere beretin.
Jazǵy demalysqa tarqap qaitadan kelgen kez edi. Bizdiń klastaǵy ul balalar urlanyp temeki tartatyn, mende bir-eki ret tartyp kórgem jaman nárse eken. Sodan balalar:
– Temeki alatyn aqsha ákelip bermeseń Jániiaǵa tisemiz,- deitindi shyǵardy. Jániiaǵa bireýdiń tiskenine men qalai shydap turamyn. Úide alǵashynda aqshany surap alatynmyn. Keiin suramai alyp ketip júrdim. Sodan ákem men sheshem aqshalaryn tyǵyp tastaityn boldy. Men báribir taýyp alatynmyn. Úide aqsha joq bolsa, syrtta júrgen kimniń bolsyn aqshasyn tartyp alyp balalarǵa ákelip beretinmin. Balalar onysymen qoimai:
– Qaida seniń kórinbeitin Jániiań? Ol ne istep júr? Ekeýiń qushaqtasyp birge jatasyńdar ma? Onyń erni qandai, kózi qandai?- dep aqymaq qylatyn boldy. Aqyry ákem meni oqýdan shyǵaryp aldy. Úide bos otyratyn emes, Jániia ekeýmiz kúnde tańerteń qoi órgizip ketemiz. Men qoilardyń sanyn qoiǵanda báriniń túri-túsimen en-tańbasymen bir-birlep aityp bere alatynmyn. Keiin ózimizdiń ǵana qoidy emes, bizdiń aýyldyń barlyq qoiynyń bógen-ai belgisin bilip aldym. Ákem kúzde attan jyǵylyp mertigip qalǵan soń, biyl meni otarǵa jibergen. Áýelde sheshem qosylmaǵanymen, Baitel men Mákei qolaqalap qoimaǵan.
– Jeńeshe-aý nesine alańdaisyz? Biz barmyz ǵoi. Kózimizden tasa qylmai qarap júremiz. Tórt qora qoidy bir qosqa jinaiyq dep otyrmyz. Basqasyn qoiǵanda qalyń qoidyń ishindegi kórpeldesterdi tani almai qalarmyz. Tóldeý kezinde tipti qiyn. Sonyń birinde Áske bizge es qatady, - dep.
Sheshem jylai júrip qosqa kerek jaraǵym men kiim-keshegimdi daiarlap bergen. Sosyn mine osynda tartyp kele jatqynmyz. Men qoraly qoidy aidai jónelgende anadaidan júgirip Jániiada kelgen, ol menimen birge keledi. Tek keshte joǵalyp ketedi de, tań ata qaitadan paida bolady. Kúni boiy anaý úsheýi birge júredi de Jániia ekeýmiz birge júrip otyramyz. Meniń astymdaǵy alaiaqqula Jániiaǵa ábden úirenip alǵan odan úrikpeidi. Jániia atqa minbeidi, tipti shapqylasań da jalynan ustap alyp birge júgirip otyrady. Basqa qoishylarmen birge júreiin desem, Jániiadan attary úrkip júrgizbei qoiady. Sodan bólek júrip otyramyn.
Áńgimen osy araǵa jetkende Bákei jan-jaǵyna jaltaqtap qarap:
– Áske baýyrym ol osynda ma? - dep surady.
Men bizdiń sońymyzdan anadaida erip kele jatqan Jániiaǵa qarap:
– Iá, ol osynda. Shaqyraiyn ba?- dedim. Óńi surlanyp ketken Bákei:
– Joq, joq keregi joq. Júr, ana aqymaqtarǵa baraiyq, - dep aldy artyna qaramai qosqa qarai júgire jóneldi. Men Jániianyń qasynda qaldym.
Men et asymdai ýaqyt ainalyp qosqa kelgenimde Báitel men Mákei qoryldap turyp uiyqtap jatyr eken de, Bákei arly-berli dóńbekship uiyqtai almai jatyr eken.
Menimen birge qostyń aýzyna deiin kelgen Jániiaǵa:
-Jaraidy, endi sen bara ber, tańerteń erte turyp kezigemiz,- dep jatyp qaldym. Arly-berli aýnaqshyp, aqlap-úhlegen Bákei uiyqtatar emes.
Men basymdy kóterip:
– Bákei aǵa qoryqpai uiyqtai berińiz, ol eshkimge tiispeidi,- dedim.
Bákei maǵan jaýap qaitarǵan joq. Únsiz tynyshtalyp qaldy. Sodan beri Bákei ekeýmiz sóilesip kórmedik.
***
Kóship osynda taiaǵanda Baitel meni ertip, aldyn-ala baryp qostyń ornyn tigip malǵa yqtasyn jasamaq bolyp ozyp ketkenbiz.
Meni oń jaǵyna qosarǵa alyp almaq bolyp, Baitel astyndaǵy esikpen tórdei kókqasqasyn tebinip jetip kelgen kezde, bizdiń oza shaýyp ketpek bolǵanymyzdy bilgen Jániia meniń qulamnyń sýlyǵynan kelip ustai aldy. Sap ete qalǵan Jániiadan Baiteldiń kókqasqasy shyńǵyra úrkip ústindegi adamdy aýdaryp kete jazdady.
Baitel meni tuńǵysh ret boqtap jiberdi:
– Oi, eser seniń… Osy saitanyń-aq. Men oǵan úndegem joq. Jániiaǵa:
-Biz Jylaýyq talǵa ketip baramyz,- dep em ol:
– Mende Jylaýyq talǵa baramyn, - dedi.
– Baiteldiń atyn úrkitpeshi,- dedim.
– Men Baiteldiń atyn úrkitpeimin,- dedi ol.
Anadaida astyndaǵy aty osqyrynyp, ózi maǵan kijinip turǵan Baitelge:
– Meniń oń jaǵymmen júrip otyr,- dedim de qulany tebinip quiǵyta jóneldim.
Baitelde ere shaýyp, oń qaptalymnan qosanjarlady. Qamshylar jaǵymda Qulanyń janyna jabysyp Jániia ushtyrtyp keledi.
Maǵan qarap aqsiia kúlgen Baitel:
– Áske jańa baiqamai aýzymnan jaman sóz shyǵyp ketti, renjime baýyrym, - dedi.
Men:
– Joq men renjimeimin. Jániia sen renjigen joqsyń ba?- dep atpen birge alqyna júgirip kele jatqan Jániiaǵa qaradym.
– Baitelge men renjimeimin,- dedi Jániia. Et asym ýaqytqa jetpei biz mejeli jerge jettik. Anandaidan qalbaiyp jalǵyz tal kórinip tur. Aǵash qansha alys bolǵanymen, sol jaqtan shyqqan ádemi ánniń daýsy birden qulaǵyma jetti.
– Jániia án aityp jatqan kim?- dep surap edim, ol maǵan shalqalai bir qarady da, eki betin jas jýyp attan ozyp jalǵyz túp talǵa qarai zaýlap jóneldi.
– Jániia qaida barasyń? Toqta, toqta,- dep men atymdy borbailap shaba jóneldim.
– Men talǵa baram, talǵa baram, atam kútip otyr, apam kútip otyr, ápkem kútip otyr, - dep aiqailap, shapqylaǵan atqa jetkizbei ketip bara jatty. Artymnan atyn ústi-ústine qamshylap:
– Áske toqta, Áske…, - dep Baitel shapqylap keledi.
Jániia saǵymdai zaýlaǵan qalpy japandaǵy jalǵyz taldyń túbine baryp izim-ǵaiym joq bolyp ketti. Qos qulaǵym jymqyryp quiyndai quiǵytqan qula at meniń nege shapqylap kele jatqanymdy bilgendei talǵa jete artqy tirsegimen jer tirei súiretile kelip toqtady.
Men taldy ainala júgirip júrmin.
– Jániia deimin, Jániia,- dep. Ile-shala Baitelde jetti astyndaǵy kók qasqany ilgerindi-keiin teńseltip. Atynan qarǵyp tústi de, alasura taldy shyr ainalyp júrgen meni shap berip ustap aldy.
– Áske boldy?Toqta, ne boldy saǵan?
– Jániia myna talǵa kirip ketti, - dedim men botadai bozdap.
– Áske sál kúte tur, qazir Jániia shyǵady. Osynda kishkene demal. Onyń bir-biriniń shoqtyqtaryn jolysyp oqyranysyp turǵan eki attyń shybyrlaryn bilegine ilip, meni bir qolymen súiei anadaida turǵan qý shidyń túbiriniń qasyna alyp keldi. Meni iyǵymnan basyp otyrǵyzdy da, ózi bókterinshegindegi kúrek pen teseni túsirip eki attyńda aiylyn bosatyp, terlikterin alyp, shidiń qý túbirine jaba saldy.
Sosyn ózi otyryp bir tal shylym tutatty da, maǵan qarap basyn shaiqap:
– Áske sen myqty jigitsiń ǵoi. Ekeýmiz qazir qostyń ornyn tegistep ainalasynan mor qazyp tastaiyq. Mańaidan otyndyq birnárseler jinap qoiaiyq. Arttaǵylar kelgende qos tigemiz. Júktiń ishinde shesheń kóp kámpet salyp bergen, men sony saǵan berem. Táttilerińdi Jániiany shaqyryp alyp ekeýiń jeisińder, - dep sóilei júrip qolyndaǵy tesemen qý shidyń búiirin qopara bastady. Men ornymnan turyp manaǵy attyń terliginiń janynda jatqan kúrekti qolyma aldym. Men qur tyrtyńdaǵanym bolmasa onsha jumys istep jarytpadym. Ainalanyń qorys-qopasyn shyǵaryp, topyraǵyn bir jerge jaimalai úigen Baitel kádimgi úidiń ornyndai jerdi jerden birshama kóterip tastady. Ekeýmiz úiilgen topyraqty ainala tabanmen battap júrmiz. Baitel maǵan:
– Bul jer Jylaýyq tal degen jer. Buryndary bizdiń el osy óńirdi qystaityn. Sońǵy segiz jyldan beri munda eshkim kelmegen. Ol kezde bul jerde jalǵyz ǵana aǵash emes arasyna qoraly qoi syiyp ketetin top tal bolyp turatyn. Aiaq astynan bir túnde barlyǵy tomaryda qalmai ǵaiyp bolyp ketip, osy bir túp aǵash qana qalypty. Sodan bastap kesh batty boldy tal tańǵa deiin zarlap jylap shyǵady eken. Sodan qorqyp eshkimde kelmeitin. Anaý Mákei ittiń egesimen osynda kelýin kelip alsamda, endi ózimde aitarǵa bolmasa júreksinip turmyn. Áske sen barsyń ǵoi á! Biz neden qorqamyz? – dep toqtamai sóilep jatyr. Jalpy maǵan bóitip eshkim kóp áńgime aitpaityn.
– Baitel aǵa, - dep qushaqtap jylaǵym keldi. “Sen myqty jigitsiń” dep jańa ǵana aitty ǵoi. - Myqtalar eshqashan jylamaidy. Jylasa da, kóz jasyn ózinen basqa eshkimge kórsetpeidi,- dep ákemniń aitatyny esime túsip kózime kelip tógilip ketkeli turǵan jasty Baitelge kórsetpei jeńimmen súrtip tastadym da:
– Iá, men barmyn. Eshkim tise almaidy. Jániia kelse tipti jaqsy bolar edi,- dedim.
Tús aýa arttaǵy maldy kóshte jetti. Arǵy shetine kóz jetpeitin jazyqqa bytyrai jyiylyp qoilar aq jýsannyń basyn byrt-byrt julyp jaiylyp barady.
Tórt jaqtap júrip qosty tigip, janynan tas oshaqty quryp, qostyń ainalasyn shymdy topyraqpen kómkerip, ishindegi baǵana Baitel ekeýmiz julyp ákelip qalyń qylyp tósegen sarbalaqtyń ústine tekemet syrmaqtarymyzdy jaiyp, kádimgidei jatyn oryn daiarlap aldyq. Men ainala júgirip sekseýildiń qý tomarynan bir arqa qylyp ákep qostyń irgesine dúrs etkizip tastai salǵanda qosta otyrǵan úsheýi de:
– Bárekeldi, Áske. Jaraisyń. Myna sekseýildi ana sary atannyń ózi ázer kóteredi, - dep qaýqyldasyp jatty. Men sheshem salǵan kámpetti qashan berer eken dep Baitelge qaita-qaita jaltaqtap qoiamyn. Osyny uqqandai Baitel:
– A, aitpaqshy, Áskeńe baǵana kámpet berem degen edim ǵoi… Máke anaý qorjynnyń basyn ashshy. Áskeńe sheshesi kóp qylyp kámpet salyp jatyr edi,- dedi. Mákei ornynan turmai-aq irgege qarai jantaiyp baryp qorjyndy julqa tartyp ortalaryna top etkizip qoia saldy. Qorjynnyń basyndaǵy qomaqty túiinshekti syrtqa shyǵarǵan Baitel túiinshegin bosatyp ishinen maǵan bir ýys kámpetti biraq berdi. Kámpet qolyma tie sala men manaǵy jalǵyz aǵashqa qarai tura júgirdim.
Qolymdaǵy kámpetimdi alyp qansha aiqailasamda, Jániia shyqpai qoidy. Aqyry Baitel meni qosqa qaita ertip keldi.
Qos basy bolyp Baiteldy arnaiy sailamasaqta, barlyq istiń jaiyn odan artyq biletin eshkim joq edi. Sodan da Baitel ózi bas bolyp barlyq isti basqaryp kete beretin.
Jylaýyq taldyń hiqmetin alǵashqy túni kórdik.
Qos tigilip bolǵan soń, qostyń aýyz jaǵyna shaǵyn temir peshti quryp japardaǵy dóńgelete kómkerilgen qańtyltyrdan morjasyn syrtqa shyǵaryp, manaǵy ákelgen sekseýildyń tomarlaryn pesh ishine qalap mazdata jaqtyq ta, torsyqtaǵy sýdy maiysa-maiysa áýelgi beinesinen áldeqashan aiyrylyp qalǵan qara sháýgimdi astyq. Baitel Bákei ekeýmizge:
– Jylaýyq taldyń ar jaǵyndaǵy shili ózekke barsańdar sol jerde shyǵyrly qudyq bar. Atpen tartqanǵa tas basyp turǵan shynjyrlar jibere qoimas. Meniń sary atanymdy alyp baryp sonymen tartyp janyndaǵy úlken naýany toltyryp tastańdar da, qostaǵy bosaǵan ydystarǵa sý toltyryp alyp kelińder. Mákei sen syrttaǵy tas oshaqqa ot jaq. Áýelgi qonaǵasy menen bolsyn. Keshegi aiaǵyn tasqa qystyryp alǵan kók isekti soiaiyn. Bosqa aiaǵy jazylǵansha aryp keter, – dep ózi qoiǵa qarai aiańdady.
Bákei ekýmiz bosaǵan ydystardy alyp Baiteldyń sary atanyn jetelep shili ózekke qarai kettik. Qudyq basy qýraǵan shóp pen qalyń qańbaqqa kómilip qalǵan eken. Eki jaqtap júrip ázer arshydyq. Qudyqtyń shyǵyryna bekitilgen tostaqtardy tat basa bastaǵan eken. Shynjyrdyń ainalmaly biligine qyryq qulash arqanyn orap jatqan Bákei:
– Áske, qudai biledi myna jerden eshkimniń sý almaǵanyna jeti jyl emes jetpis jyl ótken shyǵar,- dedi. Men úndegem joq. Sary atannyń shomynyń aldyna oralǵan arqannyń bir ushyn bailaǵan Bákei:
– Al, endi Áske sary atandy jetelei ber, arqan taýsylǵanda aiqailaimyn sonda biraq toqtaisyń,- dedi.
Men sary atandy jetelei jóneldim. Ótirik aitqan adamǵa jeńdi belektei etip esilgen qara ala arqan úzilerdei bolyp kerildi. Sary atan mizer emes. Jailap tartyp keledi. Bir zamanda tat basqan shyǵyr jan bitkendei shaqur-shuqyr etip ainala bastady. Men biraz jerge jetkenshe naýaǵa sý quiylmady, áli júrip kelemin. Bir zamanda baryp arqa jaqtan Bákeidiń:
– Toqta, endi qaityp kel,- degen aiqaiy estildi. Qolyndaǵy qatqan qaiyń syryqty shyǵyrdyń arasynan ótkizip tiektep jatqany anyq kórinip tur. Men jetken jerimnen sarbalaqtardy julyp bir jerge jinap belgi jasadym da, Sary atandy jetelep keri qaittym.
– Qudyqtyń sýy quryp qaldyma eken dep em, qudaiǵa shúkir bar eken, – dep tisin aqsita kúlip tur. Men sary atandy jetelep qaita kettim.
Qudyqtyń tereńdigi sondai qyryq qulash arqan taýsylǵanda baryp sý ilikken tostaq jer betine endi jetken eken. Men jetkenshe Bákei arqandy bilikke qaita orap bolǵan eken. Ainalmai qaita jańaǵy izimmen sary atandy jetelep júre jóneldim. Art jaǵymnan Bákeidiń:
– Áske bosqa sharshaǵansha atandy shógerde minip almaisyń ba?- degen aiqaiy estildi. Men moinymdy burmastan:
– Osylai júrgendi jaqsy kórem, – dep em, ol:
– Áli qaida, kem degende on bes oram tartýymyz kerek, - dep aiqailady. Men qaita ainalyp kelgende móp-móldir salqyn sý shyǵyrdyń astynan jasalǵan shuqanaqqa tolyp tishke jipsemen naýaǵa kelip quiylyp jatyr eken. Sanap otyryp on ret baryp kelgende Sary atannyń da dizesi dirildei bastady. Mende aitarǵa bolmasa burlyǵyp qaldym.
– Sary atan ekeýmiz sharshadyq endi biraz dem alyp alaiyq pa?- dep em Bákei:
– Jaraidy, onda sender demalyńdar men tartaiyn. Meniń Jalbas torym mynaý shyǵyryńdy shyr ainaldyrady. Tek arqan taýsylýǵa taiaǵanda myna syryqty sostaqtyń astyndaǵy qýystan ótkizip tektep qoisań boldy. Áitpese keiin sheginip ketedi,- dedi de anadaida bos jaiylyp júrgen Jalbas torynyń qos ailyn birdei tósinen tartyp, ómirligin qysqartty da, qarǵyp minip sary atannyń qasyna kelip, shomnan arqannyń ushyn sheship alyp taqymyna basyp tebinip qalyp edi, shyǵyr manaǵydan qatty shaqyrlap ainala jóneldi. Shyǵyr ainalǵan saiyn sý tolǵan tostaqtar shaiqalaqtai kelip sar-sar etip shuqanaqqa quiylyp jatyr. Manaǵy sary atanmen tarqan kezde shuqanaqtan naýaǵa tartylǵan jipseniń túbimen ǵana aqqan sý endi arnasynan aǵa tolyp, naýaǵa saryldap quiyla bastady. Saryldaǵan sýdyń daýsyna ma, álde sýdyńda iisi bola ma kóz kórim jerde jatqan qoraly qoi bizge qarai tóńkerildi. Qostan bireýi shyǵyp qaiyrar degen úmitpen qaita-qaita moinymyzdy sozǵanymyzben, qostan shyqqan eshkim kórinbeidi. Qoraly qoi jerdiń shańyn shyǵaryp bizge qarai taiap keledi. Saýrynan ter tamshylaǵan Jalbastyń ústinde turǵan Bákei bir kelgende:
– Anaý jalqaýlardyń jatyp alǵany-ai. Kesh bata sý ishken qoi qorany sidikke toltyrǵannan basqa ne óndiredi? Erteń tań ata biraq sýarý kerek edi. Men oǵan jaýap qaitarǵanym joq, áldeqaidan Jániia kele qalatyndai jan-jaǵyma jaltaqtap qarap qoiamyn.
Osy kezde Bákeidiń sózi qulaǵyna jetkendei qostan Baitel shyqty da, kók qasqasyna mindi de, bizge qarai órip kele jatqan qoidyń aldyna qarai tura shapty. Kók qasqanyń shabysyna súisine qarap ańyryp qaldym. Kók qasqa úidei bolyp uiysyp qalǵan jyńǵyldardan ainalmai-aq qarǵyp ótip ketip barady.
– Áske-aý, qaida qarap tursyń? - degen Bákeidiń daýsynan esimdi jidym. Baitel qoidy qaiyryp qostyń jelkesine qarai jetkende bizde naýany sýǵa toltyrdyq.
Bákei arqandy qulashtai shýmaqtap jinady da, shyǵyrdyń basyndaǵy qalqadan shyǵyp turǵan syryqtyń bir basyna ildi de, atyna minip sary atandy jetekke aldy.
Men alaiaq qulannyń úzengisine aiaǵymdy sala bere janyma jetip kelgen Jániiany kórip:
– Qaida kettiń? Joq bolyp kettiń ǵoi, - dep suradym.
– Atama bardym. Apama bardym. Ápkemdi kórdim. Alaqai taýyp aldym, - dep jas balasha oinaq salǵan Jániianyń artynan qulanyń tizginin tastai salyp tura qýdym. Anadaidan Bákeidiń aiqailaǵan daýsyn estidim. Biraq ne dep jatqanyn túsinbedim.
Jániia birese tóbe bolǵan jyńǵyldyń arasyna kirip ketse, birese qýrap qalǵanyna myń jyl ótken úidei sekseýildiń qý tomarynyń basyna shyǵyp ketedi de, maǵan ustatpaidy. Sekseýldiń tomarynyń basynan qarǵyp túsken Jániia saq-saq kúlip, Bákei jaqqa qarai tura júgirdi. Artynan jeter jetpes men qýyp kelemin. Bir kezde Jániiadan úrikken Baiteldiń aty tik qarǵyǵanda Bákei attan túsip qaldy. Jaldas tory qostyń janynda tusaýly turǵan Mákeidiń aqbozynyń qasyna biraq bardy. Bet-aýzyn topyraq basqan Bákei men jaqqa bir qarady da, qosqa qarai aiqaidy salyp tura qashty. Bákei men jarysqandai birge júgirip bara jatyr. Arttarynan:
– Toqta deimin toqta,- dep baqyryp men kelemin.
Bizdiń daýsymyzdy estip qostan Baitel men Mákei óre shyqty qostan. Bákei zaýlaǵan qalpy qosqa qoiyp ketti de, Jániia biraq qarǵyp qostyń ústinen sekirip ary asyp ketti. Men de Jániianyń artynan qostan qarǵyp óte shyqtym. Jániia endi ainala qashyp Jylaýyq talǵa qarai bettedi. Biz talǵa da jettik. Jániianyń jelbiregen kóileginiń eteginen endi iline bergende Jániia sol júgirgen ekpinimen taldyń dińine kirip joq bolyp ketti. Taldy bas salyp arly berli julqylap kórdim. Qai jerine kirip ketkeni belgisiz. Qansha aiqailasamda Jániiadan tyrs etken ún joq. Sosyn qosqa qarai júgirip bardym da, teseni ala salyp qaita keldim de, taldy qoparyp tastamaq bolyp tesemdi qulashtai kótergenimde:
– Toqtat! - degen Baiteldyń zor daýsy estildi. Baitel alqyna jetip keldi de, qolymdaǵy teseni julyp alyp anadai jerge laqtyryp jiberip baryp:
– Áske, myna taldy qoparyp tastasań Jániia saǵan ókpeleidi. Ne sen Jániiany ókpeletkeli tursyń ba? Onanda qosqa júr. Tamaqtanyp alǵan soń saǵan shesheń bergen kámpetten beremin. Sony ákelip berseń shyǵady, - dep meni jeńimnen tartyp qosqa qarai jetelei jóneldi.
Qosqa kelgende Mákei men Bákei ekeýi qara sháýgimdi aldaryna qoiyp shai iship otyr eken.
Baitel Bákeige qarap:
– Báke, Áskeniń anda-sanda osylai ustap qalatyn ustamasy bar. Qoryqpa, timeseń boldy. Keide til almai qoiady. Sol kezde Jániiaǵa aitsań boldy tilińdi alady, - dep sambyrlap sóilei bastap edi, Bákei:
– Qaidaǵy? - dep aýzyn asha bergende Mákei onyń sanynan mytyp qalyp qulaǵyna birdemeler aityp jatty. Baitel menen:
– Áske, nege júgirdiń Jániia keldi me?- dep surady. Men:
– Iá, naýaǵa sý toltyryp bolǵan soń, Jániia kelip maǵan ustatpai tura qashty, men qýyp ustai almai qoidym.
– Sodan Áske sen júirik ediń ǵoi. Ol jetkizbei qoidyma? Ne qosqa Bákeimen birge qosqa kirip ketti me?- dep surady.
– Joq qosqa kirse ustap alatyn em ǵoi. Ústinen sekirip ketti,- dedim men Jániiaǵa jete almai qalǵanymnan uialyp.
Shai ishilip bolǵan kezde qarańǵy túsip ketken. Syrttaǵy tas oshaqta jańa soiylǵan qoidyń eti aqyryn jybyrlap qainap jatyr. Men Baitelge qarap qoiamyn. Kámpetti alyp Jániiaǵa tez kete qalsam dep otyrǵam. Meniń oiymdy uqqandai Baitel:
– Áske ette pysyp qaldy, sosyn kámpetińdi beremin. Bolmasa Jániiada kelip qalar osynda kúte tur,- dedi. Men únsiz basymdy izedim.
Ortaǵa úlken astaýmen et kelgen kezde syrttan baiaý jel shyǵa bastady. Jylaýyq taldyń japyraqsyz butaqtarynyń jelmen birge sabalanǵan daýysy qulaǵyma keldi. Butaqtardyń sartyldaǵan daýysyn basyp Jániianyń án salǵan daýysy shyqty. Áredik Jániianyń daýysy úzilip qalǵanda, baiaǵyda Jániialardyń úiine alǵash barǵan kezde ishki úidegi ápkesiniń daýysy estilip qalady.
– Bastaldy, – dedi Mákei.
– Týra jylaǵan adamnyń daýsy ǵoi, - dedi Bákei…
Baitel maǵan qarady da:
– Áske sen aita qoishy,- dep surady.
– Jániiamen ápkesi án aityp otyr, - dedim men.
– Jániianyń ápkesi barma? Baitel men Mákei jalt qarady. Menen buryn Bákei jaýap berdi.
– Iá, bar eken, - dep.
Endi ana ekeýi Bákeige údireie qarasty.
Júzine mysqyl ornaǵan Bákei:
– Qoryqpańdar. Qai kúni Áske aityp bergen,- degende baryp anaý ekeýi:
– Adamnyń júregin aldyń ǵoi, - dedi qarqyldai kúlisip.
– Degenmen abaila basyńnan Áskeniń Jániiasy qarǵyp ketken,- dep odan arman daýryǵa kúlisti.
Bylqyp basqan isek qoidyń maily etin tórt jaqtap qomaǵailana asap jatyrmyz.
– Jol júrip talyqtyq. Az bolyp qalmasyn dep bir qolymen tóstiktiń etegin ǵana alyp qalyp qalǵanyn biraq salǵam, - dep Baitel óziniń myrzalyǵyn kórsetip jatyr. Kók sabaǵy keýip álde qashan qýrap qalǵan taý sarymsaqtyń appaq ózegi keńisirigińdi ashytatyn qylymen tuzdy sorpaǵa buqtyrylyp arnaiy jasalǵan tuzdyqty ortadaǵy astaýdaǵy maily ettiń ústine quiyp arly-berli aralastyryp jibergende eń toq tamaq daiyn bola qalǵan. Ettiń barlyǵy jelinip, súiekter mujylyp, sońynda astaýdyń túbin tolyǵymen jaýyp jatqan quiryq mai ǵana qaldy. Endigi sózdi Bákei bastady:
– Al, endi ekýin jol boiy aitysyp tartysyp kelesińder mynaý maiǵa bástesseńdershi,- dedi.
– Nesi bar ary ketse on bilem shyǵady. Byltyr kúzde myna Mákeidiń ápkesiniń uzatylý toiynda men budanda úlken quiryqty jep qoiǵam. Ol on eki bilem shyqqan, - degende Mákei:
– Bós, bós, ol quiryqtyń budan úlken ekeni ras. Biraq úidi ainalyp baryp qusyp qoiǵanyńdy qaitesiń? Jep ketetin aýyldyń qaptaǵan qalyń iti joq áshkerelenip qalasyń ǵoi, - degende Baitel:
– Ottapsyń kim qusypty, - dep Mákeidi búiirden yńq etkizip qoiyp qaldy.
Bir jaǵyna qarai qisaia búiirin sheńbektegen Mákei dym syzbai biraz otyrdy da, sosyn qostyń ýyǵyna qystyrýly turǵan qamshyny julyp alyp Bákeidi jotadan tartyp ketti. Ortadaǵy astaýdy Bákei ózine qarai tartyp ortany ashyp jatyr. Mákei qamshyny qaita kótergende jańaǵy ońbai osyp tigen qamshydan qaiqań ete qalǵan Baitel:
– Batyr eke boldy, boldy, men jeńildim. Aiaǵyńa bas,- dep keńkildei kúlip tońqańdap jatyr.
– Qusqanyńdy moiyndaisyń ǵoi?
– Batyr-eke moiyndaimyn. Ony sen qaidan kórip qoidyń?
– Sen syrtqa shyǵa mende ere shyqqam, shiyńdy shyǵaraiyn dedim de, kórshi aýyldan kelgen qudalardan uiat bolmasyn dep úidemei qoiǵam. Desede aýyldyń itterin bir toiǵyzdyń. Osy kezde sózge Bákei kiristi:
– Bakeńniń jaiy belgili boldy. Máke sonda osy quiryqqa ekeýimiz bástesermiz onda, - dedi.
– Ái, Báke men bástessem myna Baitelmen bástesem. Seniń jep qoiatynyńdy andaǵy toqpan jiliktiń bir basyn ǵana ashyp, ishindegi maiyn qor etkizip biraq soryp qoiǵanyńnan-aq bilip otyrmyn…
Keńk-keńk kúlgen Bákei:
– Jaraidy onda Baitel ekeýiń-aq bástese berińder. Dese de, shappai báige alyp otyrǵanyma qýanyp otyrmyn. Endigi sheshimdi men aitaiyn jerebe tastaiyq qaisyńa shyqsa sonyń jeńder,- dedi. Ekeýi maqul desti.
Shaidyń syrtqy qaǵazynan eki japyraq jyrtyp alǵan Baitel meshtyń aýzyna baryp shala janǵan shyrpynyń kúiesimen bireýine “bar” dep jazdy da:
– Qaisyńnyń qolyńa “bar” degen jazýy bar qaǵaz shyqsa, sonyń jeisińder,-dep eki qaǵazdy alaqanyna salyp ýqalap ýqalap eki bólek shyiyrshyq jasady da, alaqanyn ekeýine qarai umysyndy.
– Men anany alamyn...
– Joq men alamyn…
– Onda mynany…
– Jańa anany alamyn degesiń.
– Óziń ǵoi, men alamyn degen. Ekeýi uzaq tartysyp júrip aqyry jerebe tartty.
Ekeýi birdei peshtiń aýzyna qarai umytyldy. Peshtiń qaqpaǵyn ashyp jalpyldap janyp jatqan ottyń jaryǵymen shiyrshyqtalǵan qaǵazdaryn asyǵys jazyp jatyr.
– Mende joq eken, - dep Baitel shegine berip edi:
– Kórdiń be, kimniń jei alatynyn bir qudaidyń ózi biletin bolyp otyr ǵoi,-dep Mákei qarqyldai kúldi.
Qaitadan sarymsaq arshyp usaqtap týrady da, syrttaǵy oshaqtaǵy burqyldap qainap jatqan sorpanyń betin qalqyp úlken kesege quiyp jarty ýystai tuz salyp aralastyrdy da, quiryqty bilemdep týrap asyqpai aralastyra bastady.
– Sonymen ne bás? Mákei Baitelge súze qarady.
– Jep taýysyp, quspai shydai alsań qaisy kúni ózińniń kóziń túsken Aqbas qoshqardy berem. Óziń ne tigesiń?
– Qoshqardan qoshqardyń jorǵasy joq, men anaý syńar múiiz kókqoshqardy tiktim onda…
– Básimiz bás qoi?
– Bás!
Ekeýi qol alysyp kelisti. Biz kýáger boldyq.
Bilemdelgen quiryq maidyń bireýin qolyna alǵan Mákei maidy aýzyna qarai alyp bara jatqanda men onyń qolyndaǵy mai keńirdeginen ótpek túgili aýzyna syimaityn shyǵar dep oiladym. Joq, onym beker eken. Mákei aýzyn arandai ashtyda maidyń bir basy endi iline bergende qylq etkizip shainamai biteý qalpy juta saldy.
– Bárekeldi, tebiniń jaman emes. Ana ekeýi qopaqtasyp qaldy. Endi kóterilgen aidyń jaryq sáýlesi qostyń ishin kádimgedei jaryq qylyp tur.
Astaýdaǵy mai sarymsaqpen maily sorpaǵa shylanyp býy burqyrap irkildep jatyr.
Mákei ekinshisin odan soń úshinshisin biteý jutyp jiberdi. Altynshysyn jutyp jiberip baryp:
- Áske baýyrym, baǵanaǵy sháýgimniń túbinde qalǵan qara shai bolsa bir kese quiyp bershi, - dedi.
Men jyldam qozǵalyp úlken sharaǵa qara sháýgimniń ishindegi qoiý qara shaidy biraq tóńkerdim de, qos qoldap Mákeige usyndym.
– Oi, jazǵan sharyn súzbegen ekensiń ǵoi, - dep Mákei shynyny qolyna alǵanda Baitel:
– Qoidyń biteý quiryǵyn biteý jutam dep otyrǵan adamǵa kese túbindegi shai ne táiiri, - dep myrsyldap kúle jaýap qatty.
Qolyna alǵan sýyq qara shaidy basyna biraq tóńkergen Mákei astaýǵa qaita qol saldy.
– Já, jigitter Mákeń quiryqty taýysqansha biz basqa bir nársemen ainalyspaimyz ba? Bákei qolyna joly ashylmaǵan jaýyryndy alyp alaqanyn kere jaýyrynnyń keń qaqpaǵynan ustap otyr.
– Báke ózińnen bolsyn. Baitel qos qolyn Bákeige umsyndy.
– Buǵan bás kerek emes qoi endi…
– Óziń shesh!
– Bolmasa myna Áskege bereiin be?
– Qoi Báke qashqalaqtama ekeýmiz syndyra almasaq beremiz. Áske qoidyń emes taiynshanyń jaýyrynyn syndyrady, - dep Baitel qarqyldai kúldi.
– Iá, arýaq, – dep qolyn basynan joǵary kóterip tómen qaita seripkende súiektiń shart etip synǵan daýsy estildi.
– Jetti, jetti. Qudai qolyńa qýat bersin jýan isektiń jaýrynyn jalańash ustap shart etkizip syndyratyn jigitter ilýde bereý. Baitel Bákeidi alqap jatyr.
Bákei jaýyryndy syndyrǵan soń Baitel asyq jilikti sol qolynyń alaqanyna salyp oń qolynyń qyrymen dúrs etkizip bir salǵanda asyq jilik ekige bólinip eki jaqqa ushyp ketti de alaqanynda jiliktiń maiy shubatylyp qaldy.
– Ǵalamat soqqy ǵoi bul. Bákeidiń daýsy gúr ete tústi de, alaqanyndaǵy maidy aýzyna apara bergen Baitelge:
– Qoi bolmas andaǵy maidy maǵan qi. Seniń alaqanyńnyń qýaty darysyn, - dep Baiteldiń sol qolyn ózine tartyp alaqandaǵy maidy qolq etkizip soryp aldy. Qolyn oqys tartyp alqan Baitel:
– Qudai saqtasyn, qolymdy birge jutyp qoia jazdadyń ǵoi, - dep qarqyldady. Osy kezde sońǵy bileý maidy keńirdekten ary asyryp jibergen Mákei de bosaǵan astaýdy Baiteldiń aldyna qarai syra salyp:
– Men taýystym! - dedi qarqyldai kúlip. Úsheýi qatar qarqyldai kúlgende gúrkiregen daýystarynan qostyń jelkesinde jatqan qoi dúr etip úrke jóneldi.
– Júgir Áske, shetin qaiyryp qaitadan uiyryp tasta, - dedi Baitel maǵan qarap.
Men qostan atyp shyǵyp qotaryla úrikken qoidy “shái-sháilap” qaita ákelip iirdim de qosqa qarai bettedim. Týra qostyń bosaǵasynda Jániia otyr eken.
– Qaida tyǵylyp qaldyń?
– Taldyń túbene Ájemniń qasyna tyǵyldym.
– Nege qashasyń sen?
– Joq qashqan joqpyn…
– Taldy shaýyp qulatyp tastaimyn!
– Joq taldy shapsań saǵan Jániia joq.
– Onda men taldy qulatpaimyn.
– Onda men qashpaimyn. Jániia ekeýmiz syrtta dańǵyrlap biraz sóilesip qalyp ek ishten Baitel:
– Áske endi ishke kirmeseń Jániiany qýalap jiberem, - dep aiqailady.
– Jániia men kirmesem Baitel seni qýalap jiberedi men qosqa kirem, - dep qosqa eńkeiip kire bergende Jániia:
– Sen qosta otyrsań Baitel Jániiany qýmaidy, - dedi.
Men ishke kirgende jinaýly oryn kórpege arqasyn súiep otyrǵan Mákei qarq etip kekirip qoiyp ystyq sorpany úrip iship otyr eken. Bakei men Baitel jaiylǵan teri dastarhanǵa manadan mújilip tazalanǵan súiek-saiaqtardy salyp jinap jatyr eken.
– Áske-aý baǵana aittym ǵoi, til alsań Jániia keledi dep. Baitel meni janyna otyrǵyzyp ishtegi peshtiń ústine ákelip qoiǵan qazannan ystyq sorpa quiyp berdi.
– Manaǵydai emes Jylaýyq tal tynshyp qaldyma qalai?! - dep Bákei Baitelge qarady.
Mende qulaǵymdy túrdim. Jániianyń ápkesiniń úni áli shyǵyp tur eken.
– Joq áli aityp jatyr, Jánidiń Báren ápkesi aityp jatyr – dedim men.
Úsheýi bir birine qarasty da maǵan úndegen joq.
Sál tynyshtyqtan soń Baitel:
– Áske ekeýmiz attardy otqa qoiyp, túielerdi búginshe qostyń janyna shógerip tizerlep tastaiyq, - dep meni ertip syrtqa shyǵyp ketti.
Baitel ekeýmiz tórt atty jetelep manaǵy shyǵyr qudyqqa qarai bettedik. jolai Jylaýyq taldyń qasyna kelgende Baitel menen:
– Áske bul jerde kimder bar boldy sonda?, - dep surady.
– Bul jerde Jániia bar, taǵy… dei bergenimde janyma Jániia jetip keldi de:
– Jániianyń atasy bar, Jániianyń Ájesi bar, Jániianyń ápkesi bar dep taqyldai jóneldi.
– E, solai de, solai de Áske, - dep jitirmeletip júre jóneldi. Biz attardy sýardyq ta tusap qoia berip júgen-noqtalarymyzdy syldyrlatyp qosqa qaittyq.
Jániia meniń qolymdaǵy júgen-noqtany arly berli julqylap oinap keledi.
Qosqa jete bere Jániia maǵan:
– Áske men úige ketem, – dedi. Men oǵan:
– Ketpei-aq meniń janymda bir júrshi – dep em, ol:
– Endi barmasam apam ursady, - degende Baitel maǵan:
– Áske boldy Jániia baryp kelsin erteń keledi… búgin biraz sharýa tyndyrydyq. Kúnde keshkirdi. Endi uiyqtaiyq, - dedi.
Qostyń aldyndaǵy teńkigen teńniń ústine otyryp alyp shylym shegip otyrǵan Bákei:
– Ekeýiń nege daýryǵyp kelesińder, jaima? - dep surady. Menen buryn Baitel:
– E, jái. Endi jatyp dem alalyq. Erteń erte mal órgizý kerek, - dep edi Bákei:
– Myna Jalaýyq talyńnyń daýysy meni uiyqtatpaityn sekildi, - degen edi Baitel:
– Ony mende estip kelemin. Mákei ne istep jatyr? - dep qosqa eńkeiip kirip bara jatyp:
– Aý, qurdas Jylaýyq talǵa baryp keldim. Tal túbinde bir aidai arý Mákei qashan keledi dep kútip otyr eken. Sodan men qazir baramda jiberemin dedim dep qarqyldai kúldi.
Sheshinip jatyp qalǵan Mákei:
– E, kórdiń be Jylaýyq taldyń sulý qyzy seni boiyna toǵytpai meni kútip jatqan boldy ǵoi… Kerek bolsam ózi kelsin… Olda qarqyldap kúlip jatyr.
– Ol kele almaidy sen óziń barmasań.. Maǵan aitýdy umytyp ketippin ǵoi…
– Ne bailap kettiń be ony? Maǵan qaramai qoidy dep qyzǵanyp…
– Joq ózi bailaýly jatyr eken.
– Qaitip?
– Aitpaimyn óziń baryp kór…
– Meni ańsap tursa ózi kelsin…
– Kele almaidy… Onyń keýdeden joǵarǵy jaǵy ǵana adam da tómen jaǵy jer baýyrlaǵan jylan eken… Ha-ha. Baitel men Mákeidiń kúlkisi jer jara shyqty.
– Ái qurdastar ien dalada, tylsym aǵashtyń túbine kelip qaidaǵyny aitpańdar… Adamdy qorqytyp. Ana ekeýi odan arman daýryǵyp kúlisti.
Oryn kórpemizdi yńǵailap ornymyzǵa jattyq.
Kózim ilinip ketken eken. Álde bireý baj etip baryp, qara sanymnan janshyp óte shyqqanda shoshyp oiandym.
– Ne boldy, ne boldy?, - degen Mákei men Baiteldiń daýsy jarysa shyqty.
– Qutqaryńdar… qutqaryńdar… Bákeidiń ashy daýsy qulaq jarady.
Ornynan atyp turǵan Báitel qostyń tór jaq bosaǵasyna tyǵylyp alyp beibereket aiqailap jatqan Bákeidiń betinen shapalaqpen janyp-janyp jiberdi.
Betinen aiamai osqylaǵan shapalaqtan eseńgirep baryp esin jinaǵan Bákei:
– Qudaiym-ai… túsim eken ǵoi… ólgen jerim osy shyǵar dep em, - dep alqyna jaýap qatty.
– Ne kórdiń sonsha… sonsha qorqatyndai…, - dedi Mákei basyn kóterip alyp esinei.
– Baǵanaǵy senderdiń aitqan adam basty jylan deneli qyzdaryńdy kórdim. Qosqa kelip meni quiryǵymen orap alyp býyndyryp jatyr eken deimin. Áiteýir jan dármen qutylyp tura qashqanymdy bilemin.
– E, qurdas ózińde júrek joq bireýsiń-aý… bireýdiń ótirik áńgimesin túsińde kórip júrgen, - dep Baitel mysqyldai kúldi.
– Jigitter ánshiler sharshaǵanba daýystary shyqpaidy ǵoi, - dedi Mákei qulaǵyn tysqa túrip.
– Iá olarda demalǵan ǵoi…, - dedi Baitel ornyna kelip qisaiyp jatyp.
Men túzge shyqpaq bolyp bas jaqtaǵy tonymdy jelbegei jamylyp ornymnan turyp bara jatqanda Baitel:
– Áske túzge bara jatsyń ba?, - dep surady.
– Iá, - dep qysqa jaýap qaitardymda qostyń kiiz esigin túrip syrtqa shyqtym. Ai súttei jaryq eken. Tek teristikten azynai soǵar jeldiń alǵashqy beinesi baiqalady. Men tas oshaqtyń qasyna baryp Jylaýyq talǵa qaradym. Taldyń ber jaǵynda Jániia álde neni súirelep ketip barady eken.
– Jániia, - dep aiqai salaiyn dep baryp ózimdi ázer toqtattym. Anyqtap qaraǵanda baryp ol súirep emes jer baýyrlaǵan áldeneni jetelep bara jatqanyn ańǵardym. Osy kezde murnymdy qytyqtaǵan sýyq jel erkime qoimai túskirtip jeberdi. Jániia da onyń jetegindegi de maǵan jalt qarady. Baǵanaǵy Baiteldiń aitqanyndai uly denesi jerge jylansha shubatylǵan qyz bos qolyn erbeńdete maǵan qarai atyldy. Artynan julqylaǵan Jániia ony ary Jylaýyq talǵa qarai súirelep ala jóneldi. Men qostaǵylarǵa eshnárse aitpastan únsiz ornyma kelip jatyp uiyqtap qaldym.
Men oianǵanda shańqai tús bolaiyn dep qalǵan eken. Tek syrtta bireýdiń dúrsildetip otyn jaryp jatqanyn bildim. Kiinip syrtqa shyqqanymda keshegi men ákelgen sekseýildi bir birine uryp usaqtap otyrǵan Baiteldi kóridim de qasyna kelip:
– Jániianyń ápkesin qaidan kórdiń dep suradym.
– Onyń kim edi taǵy kórmedim… Áske ne Jániia ápkem bar dep taǵy aityp jatyrma saǵan… Baitel maǵan qarap yrjalańdai kúldi.
– Onyń ápkesi baryn burynnan bilemin… Biraq keshe sen aitqandai denesi jylan ekenin bilmeitinmin…
– Ondy qaidan bildiń?
– Túnde Bákei myjyp oiatyp jibergen soń dalaǵa shyqtym ǵoi. Sonda osy jaqtan ketip bara jatyr eken.
– Áske… Baitel maǵan bajyraia qarap sál turdy da ornynan atyp turyp qostyń aldynan bastap ireleńdei súiretilgen jerdegi izdi qýalap Jylaýyq talǵa qarai tura júgirdi. Taldyń qasyna baryp biraz ainalyp turdy da qosqa qaityp keldi. Baitelmen birge tal jaqtan Jániiada keldi.
– Áske! - dedi Baitel meniń iyǵyma oń qolyn qoiyp turyp. Áske bul týraly anaý ekeýine aitýshy bolma. Birer juma shydasaq sosyn bul jaqtan aqyryn kóship ketermiz…, - dedi.
Osy kezde meniń moinyma kelip alsyla ketken Jániia:
– Áske keshe Báren ápkemdi nege shaqyrdyńdar, - dedi.
– Báren ápkeńdi shaqyrǵamyz joq, - dedim men.
– Báren ápkemdi shaqyrdyńdar…
– Shaqyrmadyq…
– Shaqyrdyńdar…
Jániia ekeýmiz daýryǵysyp kettik.
Meni qolymnan jetelegen Baitel:
– Áske qoiyńdar endi… Endi qoimasańdar men Jániiany qýyp jiberem… dedi.
– Jániia qýsańda ketpeidi…, - dep Jániia shaq ete qaldy.
– Baitel qýsa Janiia ketedi…, - dep mende sańq ete tústim.
– Jániia ketpeidi..
– Ketedi…
– …
– …
Jániia meni kelip julqyp julqyp jiberdi. Men ony keýdesinen iterip kep qalyp em ol omaqasa qulady da atyp turyp meniń betimnen osyp ketti. tyrtaqtary betimdi tilip óte shyqty. Osy kezde Baitel:
– Áske ne boldy… Áske… Betińnen qan aǵyp ketti. Júr betińdi jý, - dep meni qosqa qarai dedektetip súirelep ala jóneldi.
Saýsaqtaryna juqqan qandy tilimen aiarlana jalap turǵan Jániia maǵan qarap saq-saq kúledi.
Betimdi sýmen jýǵanmen qan toqtamai qoiǵasyn Baitel qurym kiiz orap kúlin seýip qandy ázer toqtatty.
Men qosqa kirip tańǵy orazamdy ashpastan kórpemdi búrkenip jatyp qaldym.
– Myna batyr áli turmaǵan ba?! – dep Bákei meniń kórpemdi julyp aldy. Áske tursańshy… dep betime úńildi de, – Betke ne bolǵan al…, - dep surady.
– Túske taiaý men sekseýilderdy usaqtap tastaiyn dep bir birine soǵyp otyr em ushqan jańqa Áskeniń betin syryp ketti…, - dep menen buryn Baitel jaýap qaitardy.
– Qudai saqtap kózine timei qalǵan eken… Abailamaisyńdar ma?!, - dedi Mákei.
Áldeneden kúdiktengendei Bákei únsiz qaldy.
Kesh tynysh bastalǵanymen tún ortasy aýa terisinen turǵan jel kúsheie tústi de sońy qarly daýylǵa ulasty.
– Jigitter qalyń kiinińder qoi yǵyp ketpesin ekige bólinip eki jaǵynan shyǵaiyq! Baitel buiyra sóilep meni ertip tysqa shyqty.
Úskirik boranmen ushqan qar qiyrshyqtary betti osqylap tur. Mákei men Bákei ekeýi jeldiń óti jaǵyna qarai shyqtyda biz Jylaýyq tal jaǵyna qarai kettik. Jaqyn mańnan yshqyna ulyǵan qasqyrdyń úni estildi. qolyndaǵy taiaǵymen jel uryp dedektep lyqtai jónelgen qoilardy qaqpailap yqtasynǵa qarai qýalap júrgen Baitel:
– Áske júgir, shyǵyr qudyq jaqtaǵy attarǵa júgir, qasqyr jaryp ketpesin… Myna qoilarǵa men ie bola turamyn… Tez júgirmeseń úlgermei qalasyń, bol tez, - dep barqyrady.
Men asyǵyp qosqa júgirdim de bosaǵa jaqta jatqan shylbyrlardy ala salyp attarǵa qarai zaýladym. Qasqyrdyń daýsynan úrikken attar tusamystarymen tik shapshyp qudyq basyndaǵy qalqanyń qasynda shurqyrai kisinesip tur eken.
Men qastaryna jetkende oqyranysyp jiberdi.
Attardyń shylbyrmen noqtaladym da, tusamystaryn aǵytyp ózimniń alaiaq qulama minip qosqa qarai jele jóneldim.
Burqaqtaǵan aq tútek boran kóz ashtyrar emes. Tasyrlatyp janyna kelgende biraq bilgen Baitel entige:
– Áske attardy ertte de analarǵa aparyp berip meniń kókqasqamdy alyp tez kel. Mynalar jaiaý adamǵa kúsh beretin emes…, – dedi.
Men qosqa kelip tórteýinde erttep aiyldaryn myqtap tarttym da tizginderin erdiń qasyna ilip shylbyranan úsheýin de jetelep áýeli Mákei men Bákeige alyp keldim.
Astaryna at tigen ekeýi alasurǵan borannyń yǵymen adamdy basyp keterdei aldy artyna qaramai yǵyp bara jatqan qoilardyń artynan shaba jónelisti. Men tizgin ushymen Baitelge jettim. Kókqasqaǵa qarǵyp mingen Baitel borbailai shaýyp bara jatyp:
– Áske bol… Myna topalańnyń aldyn burmasaq osy qalpy kete berer bolsa anaý Túiqulaǵannan barlyǵy ushyp óledi… Sarysýǵa qarai aldyn bursaq boran basylǵan soń qaiyryp alarmyz. Qazir qansha jantalasqanymyzben qaiyrý bermeidi…, - dep aiqailady.
Biz eki jaqtap atpen bastyrmalatyp júrip qoidyń aldyn ázer tómenge qarai burǵanda yqqan qoidyń endi bir toby jańa ǵana bizden bosaǵan alańqaiǵa qarai quiylyp kele jatty.
– Aý anaý jazǵandar qaida?! Mákei, Bákei! - dep aiqailaǵan Baitel endi meni qosaryna ala: - Bol Áske, endi analardy da osylai qarai yqtyraiyq, - dep aiqailady.
– Biz jańa kelgen qoiǵa aralasyp ketkende Jylaýyq tal jaqtan:
– Qait, qait! Shái, shái!, - dep aiqailaǵan Mákei men Bákeidiń daýysy estildi.
– Ana jazǵandar da yqtyryp alǵan eken ǵoi… Áske men mynalardy qaiyrmaqtai turaiyn sen analarǵa shap… Anaý dóńniń ber jaǵymen qaiyrǵanǵa kúsh bermes. Arǵy jaǵynan keń ainaldyryp baryp iire turyńdar… Qaiyrý bermese onda sol jaqpen Sarysýǵa qarai burmalap kórińder… Qalai bolsa da Túiqulaǵanǵa ketip qalmasyn. Itqus qyryp ketpesin, tez bol...,- dep meniń qulamnyń saýyranan qamshysymen salyp qaldy.
Alaiaq qula tik shapshyp baryp shaba jóneldi.
Men jetkende Mákeidyń daýysy qarlyǵa:
– Áske amansyńdar ma? Mal aman ba? Mynaý boranyń sumdyq bolyp barady… Jańa ǵana bir kóksholaq aralap ketti biraz qoidy tamaqtap ketti-aý deimin. Bákeń ekeýimiz eki jaqtap júrip ázer aiyryp qaldyq…, - dedi.
Men Baiteldiń sálemin asyǵys jetkizdim de, dúrkiregen qoidyń bir jaǵyna shyqtym. Anadaida yqqan qoidy qolyndaǵy quryqpen qaqpailap júrgen Bákei meni kórip:
– Áske kel beri meniń atym burlyǵyp qaldy, - dep aiqailady. Men yqqan qoidyń ishin aralap Bákeige qarai shaptym.
Qoilar aqyry kúsh bermegen soń syrtynan qaiyrmaqtap Sarysýǵa qarai bettettik te, aldynan ekeýmiz qaiyrmaqtap, art jaǵynan Mákei túre aidap yqtattyq. Tań bozaryp ata bastaǵanda Sarysýdaǵy túńkeli shige ákep qoidy biraq quidyq.
Attan sekirip túsken Bákei janynan bir shákene dorba alyp shyqty da, júrelep otyra qalyp qalyń ishiginiń etegimen kólegeilep yqtasyn jasady da sirińke tartyp dorbadaǵy kúkirtti tutatty.
Ainalany kúkirttiń ótkir qyshqyl iisi alyp ketti. Men art-artynan túshkire bastadym.
Atyna qaita mingen Bákei anadaida júrgen Mákeige aiqailap:
– Máke biz Áske ekeýimiz Baitelge baraiyq, sen osynda ie bola tur, - dep keri qarai shapty.
Dóńdi ainalmai Sarysýdyń ana basyna qarai týra tarttyq. Biz jetkende qarly tútekpen tutasyp jóńkilip bara jatqan qoraly qoidyń bas aiaǵyna alma kezek shapqylap júrgen Baiteldiń aiqailai-aiqailai daýsy shyqpai qalǵan eken. Úsh jaqtap júrip yqqan qoidy qaiyryp iirip tastadyq.
Tań ata boran báseidi de qar qapalaqtap túse bastady. Biz úsh jaqtap bir-birine júnderi jabysa iirilgen qoidy Baitel jaqqa qarai aidadyq.
Biz kelgende Baitel atynan endi túsip boran úrlegen qasat qardyń ústine endi jantaiǵan eken.
Bizdi kórgen ol basyndaǵy pushpaq tymaǵyn julyp alyp basynan býy burqyrai:
– Jettińder me?, - dedi daýsy qyryldap.
– Shúkirlik jettik… Qanshasyn tamaqtap ketkenin bilmeimin… Bir kóksholaq aralap ketti.
– ózderiń aman bolsańdar boldy… Úsigennen amansyńdar ma, - dedi qaitalap.
Kún shyǵa qaljyraǵan tórteýimiz qoidy bir jerge iirip túgendedik.
Qalyń qardan tuiaqtaryna muz qatqan qoilar ázer qozǵap ústin jaýǵan qalyń qardy álsiz silkinip ázer túsirip tur. Arasynan Alaiaqulamen tórt bes ret aralap ótip barlyǵyn túgendep shyqtym.
Meniń sar toqal qoshqarym kók jon saýlyǵym bastaǵan bes qoiym, Baiteldiń keshegi bizge soiǵan syńar múiiz isektiń enesi jaryq qaryn sary saýlyq bastaǵan tórteý, Mákeidiń syńar aiaq kúreń tusaǵy bastaǵan jeti, Bákeidiń qýshyq aq toqytysy bar bes qoiy joq bolyp shyqty.
Mákei men Baitel as-sý ázirleýge qosqa qarai kettide biz qoidy jaia órgizip, arttarynan ilbip kelemiz.
Qoilardy qostyń jelke jaǵyna qarai órgizdik te qosqa kelip aýqattandyq.
Shai ústinde Bákei bizge qarap:
– Jigitter, sender qostasańdar men bir nárse aitsam dep em, - dedi.
– Iá, aita ber, - dedi Baitel.
– Jylaýyq talǵa jeti jyl boiy eldiń qystamaǵanyn bárimizde bilemiz… Osy jerdiń osyndai bir báleketi bolǵan soń qystamaidy da. El alys jer emes, eki-aq kósh… Besqaraǵa áýelgi qonysymyzǵa kóshsek… Ekeýińniń egesińmen kelip qalǵanymyz ras. Basymyzdy báske tigip qaitemiz…, - dedi.
– Aitqanyń jón qurdas… Dese de búgin erteń qozǵala almaimyz. Jańbyr aralas jaýǵan qar myna aiazda jerge júzin joǵary qaratyp tastaǵan ustaradan kem emes… Maldy qyzyl siraq qylyp tuiaqtaryn sypyryp alamyz. Ázirge bire kún aialdaiyq dedi, - Baitel.
– Qystyń qyryna ilinip qaldyq… Qaida bolsaqta kóretin kúnimiz osy osy qarly jańbyr men boran Besqarada bolmady deisińder me?! Maǵan salsańdar osynda qystap shyǵaiyq der edim, - dedi Mákei.
– Áske sen qalai qaraisyń, - dep Bákei maǵan qarady.
– Men… Menińshe, dei bergende qostyń esigine Jániia jetip keldi.
– Men bilmeimin dedim olarǵa qarap.
– Áske sen ketesiń. Kóship ketesiń, - dep aiqailady Jániia.
– Iá, men ketemin onda Besqaraǵa baramyn, - dedim men. Jániia qostyń bosaǵasyna súienip otyryp maǵan:
– Áske Jániia seni izdep barmaidy… Jániiany kórmeisiń, - dedi.
Jániianyń keshegi betimdi tyrnap alǵany túsip:
– Áskeniń Jániiany kórgisi kelmeidi, - dep ony qýyp jibermek bolyp qostyń aýzyna qarai tura umtyldym.
Meni ustap qalmaq bolyp umytylǵan úsheýi aýa qarmap dastarhan basynda qala berdi. Jániia atyp turyp bosaǵada jatqan Bákeidiń qyl arqanyn alyp tura qashty.
Men artynan qýalap kelemin. Jániia jetkizer emes. Ainala qashyp júrip Jylaýyq talǵa jetti. Ile shala mende jettim. Endi ustamaq bolyp umtyla bergende Jániia taldyń dińine kirip joq bolyp ketti. Qatpar-qatpar bolyp qabyrshyqtalǵan qushaq jetpes taldyń qabyqtarynyń arasynda Bákeidiń shylbyrynyń bir ushy syrtta qalyp qalypty. Men shylbyrdan ustap julqylap tarta bastadym.
Sút pisirimdei ýaqyt ótkende qostaǵy úsheýi jetti artymnan. Men Bákeige:
– Seniń shylbyryńdy alyp ketti… Mine bermei jatyr, -dep qolymdaǵy shyblyrdyń ushyn Bákeige berip em, ol tań qala qarap biraz turdy da:
– Máke mynany ustai turshy, - dep qolyndaǵy shylbyrdy Mákeige ustata salyp qosqa qarai quny peren júgire jóneldi.
– Mákeidiń shylbyryn ber! – dep men taldy tepkilip aiqailap júrmin. Taldyń ishinen:
– Saǵan bermeimin… Ony men Báren ápkeme berem degen Jániianyń bajyldap jylaǵan daýsy estildi.
Bákei qosqa bara sap jyldam qaitty. Qolynda tesimen aibaltasy bar.
– Jańa ǵana qostyń bosaǵasyna ilgen shylbyrym joq, mynaý meniń shylbyrym, - dep qolyndaǵy baltamen shylbyrdyń taldyń dińine bite qainasyp sińip, ary ketip turǵan jerinen shaýyp kep qaldy.
Týra balta tigen jerden qyp qyzyl qan buryq ete tústide tal tula boiymen selkildep adamsha oibailai jóneldi.
Baitelmen Mákei keri shegine berdi de, Bákeidiń qolyndaǵy baltasy sýsyp jerge túsip ózi tal túbine júrelep otyra ketti.
Taldyń oibailai jylaǵan daýsynan qostyń janynda qańtarýly turǵan attar betpaq dalany betke alyp týlai úrkip barady. Tek meniń qula atym ǵana bizge qarap shyńǵyra kisinep tur. Qoraly qoida qasqyr tigendei ary qarai tóńkerilip barady. Men áli taldy ainalyp júgirip júrmin.
– Áske Bákeidi beri ákelshi… Bol tez!, - dep Baitel aiqailaǵanda baryp Bákeige qarasam bir jaǵyna qisaiyp aýzynan aqkóbik aǵyp jatyr eken. Men Bákeidi eki iyǵynan súirep otyryp Baitelderdiń qasyna alyp keldim. Taldyń shyńǵyra jylaǵan daýysy qulaqty jaryp jibererdei. Manaǵy Bákeidiń baltasy tigen jerden áli qan atqaqtap tur eken. Men ishki beshpetimniń óńirin julyp alyp taldyń qan aǵyp turǵan jerine aparyp tyǵyndadym. Taldyń oibailaǵan daýsy basylyp arly berli teńsele úhilep qinala kúrsinip jatyr. Manadan beri baiqamaǵan ekenbiz. Bákeidiń shylbyry shýmaǵy jazylmaǵan qalpy syrtqa shyǵyp qalypty. Men ana úsheýin kómekke shaqyrdym. Esinen tanyp jatqan Bákeidiń basyn súiep Mákei qaldy da Baitel aiaǵyn qorqa basyp meniń qasyma keldi. Meniń oiymdaǵyny túsingendei Baitel jerde jatqan shylbyrdy alyp jańaǵy qan aǵyp turǵan jerdegi tyǵynnyń syrtanan shandyp orai bastady.
Biz shylbyrdy shandyp bailap túiip tastaǵan soń tal anda sanda yshqyna kúrsingen ún shyǵaryp turdy.
Bákei esin endi jiǵan eken.
– Ne boldy? Tiri me… Tiri me, - dep daýysy úzilip bizden surap jatyr.
Baitel men Mákei bir birine qarady. sodan Baitel:
– Ne kórdiń eshnarse bolǵan joq bári aman…, - dep edi. – Úh, - dep tereń demalǵan Bákei:
- Basta sart etip tigen kezde aǵash degenim bir jap jas qyz bolyp qórindi. Týra qara sanyna baltam qadalyp qalypty… Ar jaǵynan taǵy bir qyz ben kempir-shal maǵan qarai umtylyp kele jatytty. Sodan ary qarai ózimde bilmeimin…
Biz Jylaýyq talǵa jaltaqtap qarai-qarai qosqa tarttyq. Qosqa kele sala men qulama mindim de jańa úrkip ketken attardyń artynan kettim. Úsh atty birdei ustap jetelep jolai túielerdi aidap qaityp kelgenimde úsheýi qosty jyǵyp tas túiin daiarlanyp otyr eken.
Áp-sátte túielerge qosty arttyq ta Mákei men Bákei ekeýi túielerdi jetelep Besqaraǵa baryp qos tigip qora jóndei bermek boldy da, Baitel ekeýmiz azyn-aýlaq azyq túlik alyp alyp qoidy jaia aidap ara qonyp baratyn bolyp kelistik.
Bytyrai jaiylyp júrgen qoidyń basyn jinadyq ta qumnyń teriskeiimen jailap órgizip kelemiz. Baitel ekeýmiz kesh batqansha til qatyspadyq. Shege bolyp qatyp qalǵan kók muzdan qasha qara jerdi qýalap arly-berli shapqylap albaryndy bolyp júrmiz.
Jerge qarańǵy túse qalyń jyńǵyldyń arasyna jettik te qoidy iirip tastap, tastan oshaq qalap, qanjyǵadaǵy qara sháýgimdi asyp, qar sýymen shái qainattyq.
Táńerteńgi Jylaýyq taldyń daýysynan shoshynyp qalǵanǵa bolar Baiteldiń kókqasqasy sybdyr etken dybystan elegizip úrkektep ázer tur. Baitel ekeýmiz júrek jalǵap alyp, qoidyń eki jaǵynda kúzette júrdik. Tún ortasy aýa Baitel meniń janyma kelip:
-Erteń qara keshke deiin júremiz… Jol boiy ne kún kórerimizdi kim bilsin kezektesip uiyqtap alaiyq, - dedi. men maqul boldym da. qulany bos qoia salyp toqymymdy jastanyp uiqyǵa kettim.
– Áske tura ǵoi endi!, - degen Baiteldyń daýsynan oianyp kettim. Attyń ústinde qamshysymen búiirin taianyp erdiń bir jaǵyna qarai qisaiyp otyrǵan Baitel:
– Áske kúndiz Bákeidiń kók serkesi basyn qaita-qaita shaiqap júrgendei bolyp edi… Jańa qarasam múiizine bir nárse oralyp alǵan sekildi… Jylan deiin desem jaz emes… Myna qaqaǵan aiazda qaidaǵy jylan dep oilap qoiam… Shynyn aitsam jaqyn barǵanǵa júregim daýalamady… Seniń kóziń ótkir ǵoi,aqyryn baiqastap kórshi, - dedi.
Men ornymnan turyp qulanyń aiylyn tartyp endi mine bergende sap etip, Jániia kelip, sýlyǵyma jabysty.
– Áske kók serkege barmashy, -dep jalynyp jylap júr.
– Kók serkede neń bar?, - degen meniń suraǵyma.
– Kók serke bolmasa Báren ápkem júre almaidy… Kók serkege barmashy…
– Kók serkemen qaida barasyńdar?…
– Kók serkeniń iesine baramyz…
– Ony ne qylasyń?…
– Báren ápkemniń aiaǵyn shaýyp tastady…
– Bárenniń emes aǵashty shapqan….
– Aǵashty emes Bárendi shapty… Jániia ekeýmiz taǵy taitalasyp kettik.
– Áske boldy… Kók serkege timei-aq qoi… Iesine baryp ne isteidi eken, sony bilshi…, - dedi Baitel meniń janyma kelip.
– Kók serkeniń iesine baryp ne isteisiń, - dep em Jániia:
– Kók serkeniń iesine kók serkesin soidyryp Bárenniń jarasyn tańdyram… dedi. Men Baitelge:
– Bákeidiń kók serkesin soidyryp terisine alady eken, - dep edim Baitel:
– Bákeige barmai-aq osynda kók serkeni soiyp bere salaiyq, -dedi. Jániia byj ete qaldy:
– Kók serkeni iesi keshegi baltasymen basyn shaýyp terisin biteý sypyryp sonymen tańý kerek! Iesi kerek…, - dep byjalaqtap júr.
Men Baitelge qarap edim, ol maǵan:
– Tań ata men qoidy jailap órgize berem… Sen keshegi Jylaýyq talǵa baryp sonyń túbinde qalǵan baltany tizgin ushymen alyp kel. Oǵan deiin aldymyzdan ana ekeýide shyǵyp qalar, qosqa jetkizbei qutylaiyq, - dedi.
Bozaryp tań ata bere men keri qarai qaittym. Jylaýyq talǵa kelip júzine qan qatqan baltany alyp keri qaittym. Men qoidyń artynan jetkende Mákei men Bákeide kelip úlgergen eken.
Qoidy iirip tastap kók serkeni sekseýildiń tomaryna bailap qoiypty. Kók serke bailaýly turǵan sekseýildiń tomarynyń qasynda Jániia beti áppaq aǵzýdai aǵaryp ketken sol jaq myqynynan tómen qyp-qyzyl qanǵa boialǵan ápkesinyń basyn súiep otyr eken. Meniń olardy kórip janym ashyp ketti. Taqymymdaǵy baltany Bákeige qarai laqtyryp jiberdim de quladan qarǵyp túsip Jániialardyń qasyna kelip Bárenniń qolynan ustadym.
Jerdegi baltany alyp Bákeige bergen Baitel:
– Al, endi Áske ne isteý kerek ekendigin óziń aityp tur…, - dedi.
– Kók serkeniń basyn tik turǵan qalpynda baltamen shap…, - dedi Jániia.
– Baltańmen serkeniń jelkesinen shaýyp qal, - dedim men.
Bákeidiń qolyndaǵy ai balta kúnge shaǵylysyp jarq etti de kók serkeniń basy anadaiǵa domalap ketti. Bassyz moiynnan atqaqtaǵan qan aspanǵa atyldy. Tórt taǵandap sál turǵan eshkiniń bassyz denesi artyna qarai shońqiyp baryp bir jaǵyna qarai qulady da, aiaqtaryn jalǵyz aq serpip jany shyqty.
– Siraqtaryn býyndap alyp tastap, terisin biteý soiyńdar, - dedi Jániia. Men ony qaitaladym. Biteý sypyrylyp alynǵan terini qolyna ustaǵan Bákei maǵan qarady.
– Endi andaǵy terini Bárenniń jaraly aiaǵyna kigiz, - dedi Jániia. Jarasy janyna batqan Báren yńyrsyp jylap jatyr. Bir orynda sostiyp turǵan Bákeige men Bárenniń jaraly aiaǵyn demep otyryp:
– Bákei bol tez ákelip kigizseńshi dedim.
– Áske-aý, andaǵyń qý tomar ǵoi, - degen Bákeidi Baitel jelkeden nuqyp qalyp:
- Úndemei aitqanyn oryndai berseńshi, - dedi.
Jan-jaǵyna jaltaqtap qaraǵan Bákei qolyndaǵy terini Bárenniń aiaǵyna kigizdi. Teri týra balta shapqan jaranyń ústin japǵan kezde Bárenniń denesin jaýǵan qan lezde ǵaiyp boldy da, teri onyń appaq etine ainalyp shyǵa keldi. Ornynan atyp turǵan Báren:
– Jániia kettik endi…, - dep Jániianyń qolynan ustap aspanǵa qarai zaýlap usha jóneldi.
– Áske baltany ornyna taldyń túbine aparyp kómip tasta! Qosh bol Áske… Qosh … Qosh… - dep Jániianyń daýysy áýelde anyq shyqqanymen bara-bara báseiip estilmei ketti. Biz qoidy aidap Besqaraǵa jettik. Sodan bastap Jániia maǵan kelmei ketti.
Qystyń qytymyr sýyǵy aiaqtalyp, naýryz ótip, sáýir kele tól bastaldy. Ol kezde biz tóldeýge kelip alǵanbyz.
Ákem saýyǵyp tóldeýge ózi keldi de, meni aýylǵa jiberdi. Aýylǵa kele sala Jániiany izdep Seńqoraǵa bardym. Seńqora sol qalpy eken. Ashyq qalǵan esikten ishke endim. Qulazyp bos tur eken. Ishki bólmege kirdim. Ol da ien. Tipti eshqandai tirliktiń nyshany joq. Aqyry Seńqorany sandalyp arly-berli júrdimde kesh batyryp úige keldim.
Tamaqtanyp alyp, erte jatyp qaldym. Túsime Jániia kiripti… Álde bir qap-qara qoshqyl tuman artynan qýyp barady eken deimin… Jylaýyq talǵa qarai jan ushyryp qashyp barady… Qashyp bara jatyp:
– Áske tez kel, qutqar meni! - dep aiqailap bara jatyr eken. Jániianyń ashy daýsynan shoshyp oiandym.
Kóz aldymnan Jániianyń jan ushyrǵan beinesi keter emes. Ornymnan turdym da qystan qalǵan shóptiń túbine kirgizip jibergen qulany erttep, qumǵa, Jylaýyq talǵa qarai tarttym. Sýyt júrispen ara qonyp, Jylaýyq talǵa da jettim.
Jettim de Jániianyń aitýymen ózim ákelip kómip ketken baltany taýyp aldym.
***
Qostyń ornyndaǵy alǵash kelgen kezdegi turǵyzǵan at aǵashtyń basyna kelip turǵan qulaǵa keldim de, Jániiaǵa jetsem degen bar úmitim selge ketip, keri qaittym. Shamaly júrgen soń artyma burylyp, Jylaýyq talǵa qaradym. Jańa ǵana qulap qalǵan tal qaitadan ornyna qaita turyp alǵan eken.
Men attyń basyn Jylaýyq talǵa burdym da tebine jóneldim. Qulaǵymda Jániianyń syńsi salǵan án áýeni...
Qoishybek MÚBARAK,
