جىلاۋىق تال
ىلعىيدا قاسىنا جاقىنداساڭ سىڭسىپ ەن سالىپ تۇراتىن جىلاۋىق تال تىم-تىرىس. ٷنٸ ٶشكەن. جەنييا! جەنييا دەپ قانشا ايقايلاسام دا ٷن قاتقان ەشكٸم جوق… مەن قولىمداعى بەكەيدٸڭ ايبالتاسىمەن جىلاۋىق تالدىڭ دٸڭٸن دٷرسٸلدەتٸپ شاۋىپ جاتىرمىن.
قىپ-قىزىل بوپ بۇرق ەتٸپ قان شىقسا ەكەن دەيمٸن. بالتانى ەر سٸلتەگەن سايىن جان-جاققا جاڭقالار شاشىراپ جاتىر. قانشا ۋاقىت ٶتكەنٸن قايدام قىلپىپ تۇرعان بالتانىڭ ٶتكٸر جٷزٸ ەر تيگەن سايىن بٸر قۇشاق جاڭقا جاۋدىرىپ جٷرٸپ, بٸر زاماندا جىلاۋىق تال بٸر جاعىنا قاراي گٷرس ەتٸپ قۇلاپ تٷستٸ.
ارقىراي كٸسٸنەگەن الاياققۇلا تٸك شاپشىپ بارىپ بٸزدٸڭ قوستىڭ ورنىنا قاراي ٷركە جٶنەلدٸ.
– جەنييا! جەنييا! مەن جەر ەلەمدٸ باسىما كٶتەرە ايقاي سالدىم. ەكٸ قولىمنىڭ قارى تالىپ قۇلاعان تالدىڭ تٷبٸرٸنە ارقامدى سٷيەي وتىرا كەتتٸم. كٶز الدىمدا وسىندا العاش كەلگەنگە دەيٸنگٸ كٷندەرٸم كەلدٸ.
***
وتار قوس. تٶرت قورا قويدى قوسىپ الىپ, ٷش جۇما جايا كٶشٸپ وسى جىلاۋىق تالعا كەلٸپ قوس تٸككەنبٸز.
ەۋەلدە اۋىلدان شىققاندا بەسقارانىڭ تەرٸستٸگٸن قىستايمىز دەگەندٸ جولاي بايتەل مەن مەكەيدٸڭ ەگەسٸمەن وسىندا بەت بۇردىق. بٸزبەن بٸرگە جەنييا دا كەلە جاتىر. قازٸر مەن جەنييانىڭ مەنەن باسقا ەشكٸمگە كٶرٸنبەيتٸنٸن بٸلٸپ العانمىن.
قاسىمداعى سەرٸكتەرٸم بايتەل, مەكەي, بەكەي ٷشەۋٸ قۇرداس. بايتەل مەن مەكەي قاشان كٶرسەڭ تاپ بٸر ەكەلەرٸنٸڭ قۇنى قالعانداي ايتىسىپ تارتىسىپ جاتادى. بەكەي بٸزدٸڭ اۋىلدان ەمەس, كٶرشٸ قىستاقتان. قايسىنىڭ قالجىڭ, قايسىسىنىڭ شىن ەكەنٸن مەن اجىراتا الماي قالامىندا ەكەۋٸنٸڭ ايتىس-تارتىسى باستالعاندا اقىرىن شەتتەي بەرەم. ٷندەمەي ايىزىن قاندىرىپ قىزىقتايتىن بەكەي عانا.
– ەلٸ-اق وردا بۇزار وتىزعا كەلەمٸز… ەكەۋٸڭنٸڭ قىلىعىڭ مىناۋ جاس بالاشا الىسىپ جٷرگەن… وي سەندەردٸ دە… بٸر بٸرٸڭە مىقتىسىڭدار… اۋىلدان شىققان كٷنگٸ بٸرٸنشٸ قونالقىدا بەكەي وسىنى ايتتى.
– ە, قۇرداس ەل امان, جۇرت تىنىش… بٸر-بٸرٸمٸزگە كٶرسەتپەگەن مىقتىلىقتى قايداعى كٷشتٸنٸ تاۋىپ كٶرسەتەمٸز… بايتەل وسىنى ايتقاندا جابا سالمانىڭ اۋىز جاعىندا قۇج بولىپ قالعان موينىن ماعان ۋقالاتىپ وتىرعان مەكەي:
– پەلٸ كٷش كٶرسەتەتٸن جەر تاپپاي جٷرسٸڭ بە?! وندا بەسقارانى ەمەس جىلاۋىق العا بارىپ قىستايىق. سەنٸڭ باتىرلىعىڭدى كٶرەيٸن.
– نەسٸ بار?! جىلاۋىق تالداعى جىننىڭ قىزىن قاتىن عىپ الارمىن ەۋەلٸ. بٸر تٷنەگەن سوڭ ٶزٸڭ قورقىپ قويىڭدى بٶلٸپ الىپ كەرٸ كٶشپەسەڭ بولدى.
– مەن بە قورقاتىن! تاپ اتاڭنىڭ باسى! – مەنٸ قوستىڭ ەتەگٸنە قاراي بٸر قولىنىڭ سىرتىمەن دومالاتا سالعان مەكەي تۇرا ۇمتىلدى. تار قوستىڭ ٸشٸنٸڭ قورىس-قوپاسىن شىعاردى. مەن جان-دەرمەن دالاعا سىتىلىپ شىعىپ كەتتٸم.
بٸرٸڭ ٶلٸپ بٸرٸڭ قال دەگەندەي بەكەي قىرق-قىرق كٷلٸپ انادايدا الىسقان ەكەۋٸن تاماشالاپ تۇر.
– بەكەي اعا اراشالاساڭىزشى انالاردى… – دەپ قاسىنا كەلگەن ماعان, – ە, باۋىرىم-اۋ وسىلار اراشا بەرەدٸ دەيسٸڭ بە?
– بٸرٸن بٸرٸ ٶلتٸرەدٸ عوي…
– جوعا, قازٸر سٸلەلەرٸ قاتىپ شارشاعاسىن قويادى… قوي وناندا ەكەۋمٸز بٸراز جٷرٸپ قايتايىق. ايتپاقشى, سەن مەكتەپتە وقىپ جاتىر ەدٸڭ عوي… ەلدٸڭ سەندەي بالالارى شالبارىنىڭ باۋىن ەلٸ شەشەلەرٸنە بايلاتىپ جٷر. وقۋ قايدا?
– مۇعالٸمدەر وقىماي-اق قوي دەدٸ.
– نەگە?
– جىندىسىڭ دەيدٸ.
– ساپ-ساۋسىڭ عوي…
– سوندا قالاي?
– بٸر جاعىنان بالالار مازاقتاپ مازا بەرمەي قويدى… “جوعالعان جەنيياڭ قايدا” دەپ…
– ول كٸم? جەنييا دەگەنٸڭ.
– …
وسىدان جەتٸ سەگٸز جىل بۇرىن باستالعان بۇل ەڭگٸمە.
***
مەن مەكتەپكە ەندٸ بارام دەپ جٷرگەن جىلى شەشەم قايتا-قايتا اۋىرا بەرگەن سوڭ, قورالى قويدى ناعاشىلارما قوسىپ وي جايلاپ قالعانبىز. جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا ويدا قالىپ شىبىن-شٸركەيگە تالانعانشا ناعاشىلارىڭمەن بٸرگە سەندە جايلاۋعا شىعىپ كەل دەگەندەرٸنە قاراماي ەكە-شەشەمنٸڭ قاسىندا قالعام. جازعى دەمالىس ويدا قىستاۋدا بٸرەن-ساران قورا-قوسىن جٶندەۋگە قالعاندار بولماسا قالعان جۇرتتىڭ بەرٸ جايلاۋعا شىعىپ كەتكەن. ەۋەلدە ٷي ماڭايىندا ونى-مۇنىمەن جاعالاسىپ كٷن ٶتكٸزگەنٸممەن سوڭىرا بەرٸنەن جالىعىپ كەتتٸم. سوسىن يەن قىستاۋلاردى كەزٸپ كەش باتا ٷيگە ەزەر ورالاتىن بولعام. تاڭ بوزىنان شىعامىندا كٷن قىزعانشا ارلى-بەرلٸ سەندەلەمٸن دە كٷن قىزعاندا بٸر كٶلەڭكە جەر تاۋىپ الىپ ۇيقى سوعامىن.
سٶيتٸپ جٷرٸپ بٸر كٷنٸ اۋىلدىڭ ەڭ اياق جاعىنداعى كٶنە قوراعا بارىپ اينالشىقتاپ جٷردٸمدە كٷن قىزا اشىق تۇرعان تەرەزەدەن ٸشكە ەنٸپ ساپ-سالقىن ٷي ٸشٸندەگٸ ەسكٸ تٶسەكتٸڭ اعاشىنىڭ ٷستٸنە شىقتىمدا ۇيىقتاپ قالدىم.
– تۇر! تۇرشى تەز! – دەپ ٶزٸمدٸ جۇلقىلاپ تۇرعان قىزدىڭ داۋسىنان ويانىپ كەتتٸم. كەش باياعىدا باتىپ كەتكەن ەكەن. مەنٸڭ يەن ٷي دەپ كٸرٸپ كەتكەن ٷيٸمنٸڭ يەلەرٸ وتىر.
– ەشنەرسە ۇرلاعام جوق… جاي ۇيقىم كەلٸپ ۇيىقتاپ قالىپپىن… اقتالىپ جاتقان تٷرٸم.
– يە ۇرلايتىن ەشنەرسە جوق مۇندا… داستارحان باسىنداعى شال مەن كەمپٸر ٶز جايلارىندا شاي ٸشٸپ وتىر…
مەنٸڭ جەڭٸمنەن تارتقىلاعان قىز قوياردا-قويماي داستارحان باسىنا الىپ كەلدٸ. داستارحاننىڭ بٸر شەتٸندە لاپىلداپ جانىپ تۇرعان بٸلتە شامنىڭ جارىعىمەن قىزدىڭ بەت-اۋىزى انىق كٶرٸندٸ.
شاماسى مەن قۇرالىپتاس سەكٸلدٸ.
– اپا شاي بەرشٸ… قىز سٶزٸن كەمپٸر ەلەمەدٸ. اتاسى جاي كٶزٸن بٸر تٶڭكەرٸپ قويىپ باسىن شايقادى.
– بٸزدە كٶپ تەتتٸ بار, مە, مىنانى الىپ ال! قىز داستارحاننان بٸر ەدەمٸ قاعازعا ورالعان كەمپەتتٸ الا بەرگەندە كەمپٸر قولىن قاعىپ جٸبەردٸ.
– بەرمە! جەمەيدٸ ول! شاڭق ەتكەن كەمپٸردٸڭ داۋسىمەن داستارحان شەتٸندە شام جالپ ەتٸپ سٶنٸپ قالدى دا الىستان ەكەمنٸڭ:
– ەسكە-اۋ! ەسكە… دەپ بارىلداعان داۋسى ەستٸلدٸ.
– بۇل جەردەن بٸزدٸ كٶرگەنٸڭدٸ ەشكٸمگە ايتۋشى بولما! – دەپ ەسٸككە قاراي سٷيرەلەي جٶنەلٸپ ەدٸ ماناعى قىز شىرقىراپ:
– اتا ونى جٸبەرمەشٸ… جٸبەرمەشٸ… دەپ ەتەگٸنە جابىستى.
– مەنٸڭ جەنييام اقىلدى… سٶز ۇعادى… مىنا بالانىڭ ەكەسٸ ٸزدەپ كەلٸپ تۇر, كەتپەسە بولمايدى… سوسىن ەرتەڭ تاعى كەلەدٸ دەپ قىزىن بٸر قولتىعىنا قىستى.
– راس پا? كەلەسٸڭ بە? قىز مەنٸڭ باسىمنان سيپاپ تۇر.
– يە, -دەدٸم مەندە تەز كەتە قالسام با دەپ.
تابالدىرىقتان سىرتقا قاراي اتتاي بەرگەندە قىز:
– كەلمەسەڭ ٶكپەلەپ قالامىن… - دەپ ايقايلاپ جاتتى.
– ەكە!
– اۋ, قۇلىنىم-اۋ, يەن دالادا نە ٸستەپ جٷرسٸڭ ەكٸ كەشتٸڭ اراسىندا! سۋعا كەتٸپ قالدىما دەگەندە جانىم مۇرنىمنىڭ ۇشىنا كەلدٸ عوي… مەنٸ كەلٸپ باس سالعان ەكەم جەردەن جۇلقا كٶتەرٸپ باۋىرىنا باستى دا جاڭاعى مەن شىققان ەسكٸ قورانىڭ جانىندا اعىپ جاتقان ٶزەن جاققا موينىن سوزىپ:
-اۋ, جٸگٸتتەر تابىلدى… تابىلدى… تٸرٸ ەكەن… دەپ وزانداتا ايقايلادى.
جان-جاقتان بەس-التى ادام انتالاپ جەتتٸ.
– ٷي, مٶندٸباس نەمە! يەن قوراعا كەلٸپ ۇيىقتاپ قالعان عوي…
– اعاسى بالاڭا يە بولماساڭ بوزايعىردىڭ سۋىن بٸلەسٸڭتىنىپ جاتىپ بٸر سەتتە اينالاسىن جايپاپ كەتەتٸنٸن.
-سۋ جاردان اسا كٶتەرٸلٸپ قايتا باسىلعان ەكەن… قاباقتى جاعالاپ جٷرٸپ سۋعا كەتٸپ قالدىما دەگەندە زەرەم قالمادى.
– جالعىزدىڭ جانى مۇرنىنىڭ ۇشىندا… جالعىز بالانى كٶزٸڭنەن تاسا قىلماساڭشى. قاشان كٶرسەڭ يەن قىستاۋدى كەزٸپ جٷرەدٸ…
– يە, يە ەندٸ كٶزٸمنەن تاسا قىلمايمىن, نيەتتەس بولعاندارىڭا راحمەت, - دەپ ەكەم ولارعا جالباراقتاپ جاتىر.
– وي ەنەڭدٸ… يەن دالاداعى ادام جوق يەن قورادا نە اتاڭنىڭ باسىن ٸزدەپ جٷرسٸڭ, – دەپ كٷندە ٷيگە كەلٸپ شاي ٸشٸپ كەتٸپ جٷرەتٸن ەكەمنٸڭ قۇرداسى ەستەن قۇلاعىمنان بۇراپ قويادى.
شىعارداعى شالدىڭ سٶزٸ ەسٸمە تٷسٸپ ەشنەرسە ايتپادىم.
ٷيگە كەلٸپ توپىرلاعان جۇرت شايعا وتىردى. مەن ورنىنان تۇرا الماي تٶسەك تارتىپ جاتقان شەشەمنٸڭ ٸرگە جاعىنا كٸرٸپ كەتتٸم دە ۇيىقتاپ قالدىم.
ەرتەسٸ تٷسكە شەيٸن ەكەم مەن شەشەم مەنٸ قييا باستىرعان جوق. تەك تٷس قايتا ەكەم شابىندىق جاقتى كٶزدەپ كەلەم دەپ كەتكەسٸن عانا كەشەگٸ جەنييانىڭ ٷيٸنە قاراي اۋىل اراسىنىڭ بورباس توپىراقتى بۇرقىلداق جولىن بۇرقىراتىپ تۇرا جٷگٸردٸم.
كەشەگٸدەي تەرەزەدەن ەمەس بٷگٸن ەسٸكتەن كٸردٸم.
اۋىزعى ٷي قاڭىراپ بوس تۇر. تٷپكٸ بٶلمەدە شىعاردەگەن ويمەن جايلاپ بارىپ ەسٸكتٸڭ تۇتقاسىن ۇستاي بەرگەنٸمدە ارت جاعىمنان:
– اشپا ول ەسٸكتٸ اتام ۇرسادى, – دەگەن جەنييانىڭ داۋسىنان سەلك ەتە تٷسٸپ ارتىما جالت قارادىم.
بوساعا جاقتا جاستىقتى قۇنداقتاپ وراپ الىپ قۇشاقتاپ تۇر ەكەن.
– قايدان كەلدٸڭ? – دەپپٸن ساسقالاقتاپ.
– ەشقايدان, وسىندامىن.
– جاڭا عانا جوق ەدٸڭ عوي…
– ٶزٸڭ كٶرمەي ٶتە شىقتىڭ. قىز سٶزٸ اياقتاماي سىرتتان جەنييانىڭ اتاسى مەن اپاسى كٸردى.
– جەنييا ايتتىم عوي ەرتەڭ كەلدەدٸ دەپ. اتاسى جەنييانىڭ قولىنداعى قۇنداقتى الىپ بيٸك سەكٸنٸڭ ٷستٸنە قاراي تاستاي سالدى.
– اتا لاقتىرما, بٶپەم جىلايدى…
– قوي بالام ەندٸ جاستىق پەن ويناما ەسكەمەن سٶيلەسە عوي…
– ەن ايتىپ بەرەيٸن با? قىز مەنٸڭ قارسى الىدىما كەلٸپ تۇرا قالىپ كٶزٸن مەنەن الماي ىڭىلداپ ەن ايتا باستادى. ەشبٸر سٶزٸن تٷسٸنبەسەمدە مەندە جەنييامەن بٸرگە ىڭىلداي باستادىم.
– جارايدى دوعارىڭدار. جەنييا بەرەن ەپكەڭ ويانىپ كەتەدٸ. كەمپٸر يٸرٸپ وتىرعان ۇرشىعىن جانىنا قويدى دا ورنىنان سىلبىر تۇرىپ داستارحان جازا باستادى. سوسىن ماعان اناۋ تەرەزەنٸڭ جاقتاۋىندا تۇرعان كەسەنٸ ەكەلٸپ ەجٸرەدەن سۋ ٸشە عوي, شٶلدەگەن شىعارسىڭ, - دەپ ٶزدەرٸنە داستارحاننىڭ شەتٸندە تۇرعان شەينەكتەن شاي قۇيا باستادى.
مەن ەجٸرەدەگٸ سۋدان الدىمدا كەسەنٸ باسىما بٸراق كٶتەردٸم. ساپ سالقىن سۋ بويىمدى تٸتٸرەتٸپ جٸبەردٸ.
– اپا ەسكەگە كەمپەت بەرەمٸن, - دەپ جەنييا داستارحانعا قول سوزىپ ەدٸ اپاسى كەشەگٸندەي تاعى قولىن قاعىپ جٸبەردٸ.
– ەسكەگە كەمپەت بەرسەڭ ٷيگە كٸرگٸزبەي قويام وندا. كەمپٸر زٸرك ەتە تٷستٸ. مەن ٸشٸمنەن ٶكپەلەپ قالدىم. اۋىلداعى اپالاردىڭ بارلىعى كەمپەتتەرٸن قىزعانباي بەرە بەرەتٸن ەدٸ. مىنا كەمپٸر بٸر شىق بەرمەس شىعايباي ەكەن دەپ. ولار شاي ٸشٸپ بولعاسىن جەنييانىڭ ويىنشىقتارىن ورتاعا ٷيٸپ الىپ ٷي-ٷي ويناي باستادىق. ارا-اراسىندا ەڭگٸمەلەسٸپ قويامىز.
– مەن مەكتەپكە بارامىن بيىل. ەكەم قالادان سۋمكا, كٸتاپتار ەكەلٸپ بەرگەن. سەن باراسىڭ با دەپ سۇرادىم?
– الاقاي, وندا مەندە بارام. اپا ەسكەمەن بٸرگە مەكتەپكە بارامىن عوي ە?! -جەنييا ويناپ وتىرعان ويىنشىقتارىن تاستاي سالىپ اپاسىنىڭ موينىنا اسىلا كەتتٸ.
– باراسىڭ قۇلىنىم, باراسىڭ.
– ماعان كٸتاپ پەن سۋمكا الىپ بەرەسٸڭ اپا?
– يە, الىپ بەرەم, اتاڭ ەكەلٸپ بەرەدٸ.
تاعى بٸراز وتىرعان سوڭ جەنييانىڭ اتاسى:
– ەسكە بالام سەن مىقتى جٸگٸت ەكەنسٸڭ عوي. بٸراق وسىندا كەلگەنٸڭدٸ, كٶرگەندەرٸڭدٸ ەشكٸمگە ايتپا. ايتساڭ ەكەڭ جٸبەرمەي قويادى. ەندٸ ٷيٸڭە قايتا عوي, – دەگەن سوڭ سىرتقا شىقتىمدا ماناعى ٸزٸممەن ٷيگە قاراي تىزداڭداي جٶنەلدٸم.
مەن الىپ ۇشىپ ٷيگە جەتكەندە شەشەم ەلٸ سول ورنىندا جاتىر ەكەن, ەكەم ەلٸ كەلمەپتٸ.
– قايدا كەتتٸڭ قۋ تٷينەك, ەكەڭە ايتىپ جونىڭنان تاسپا تٸلدٸرەمٸن. كەشەگٸدەي جوعالىپ كەتسەڭ قايتەمٸز. شەشەمنٸڭ داۋسى جارقاشتانىپ شىعىپ جاتىر.
– اپا-اۋ باعانادان بەرٸ ٷيدٸڭ الدىندا ويناپ وتىردىم…
– ايقايلاعاندا نەگە كەلمەيسٸڭ وندا…
– ەستٸگەم جوقپىن…
– ەكەڭنٸڭ دە كەلٸپ قالاتىن ۋاقىتى بولدى, سىرتتاعى وشاققا وت سالىپ سۋ قويا سالشى قۇلنىم. مەنٸڭ كٷيٸم بولسا مىناۋ, ەكەڭ تالىعىپ جۇمىس ٸستەپ ەزەر جەتەدٸ, نە بٸر شەۋگٸم شايدٸ قايناتىپ بەرە الماي جاتقان جاتىسىم. شەشەمنٸڭ ٷنٸ ەندٸ مەكٸرەنە شىقتى.
مەن سىرتقا شىعىپ تاس وشاققا قۋ شٶمشەكتەردٸ تولتىرىپ سۋ قويدىم.
كٷندە وسىلاي ەكەم جۇمىسقا كەتە مەن جەنيياعا بارىپ ەن تىڭدايمىن. ەكەۋمٸز ٷيٸنٸڭ ارت جاعىنداعى ٶزەننٸڭ قاباعىنا شىعىپ الىپ توپىراقتان قوراجاي سالىپ وينايمىز.
تەك اپاسى ماعان تەتتٸ مەن ٶزدەرٸ ٸشەتٸن شايدان دەم تاتقىزبايدى. سول ەجٸرەدەگٸ سۋدان كٷنٸنە نەشە كەسەنٸ سٸمٸرٸپ الىپ قايتامىن.
بٸر كٷنٸ جەنييادان:
– اپاڭ مەنٸ جەك كٶرە مە?- دەپ سۇرادىم.
– نەگە? اپام بەرٸمٸزدٸ جاقسى كٶرەدٸ.
– وندا ماعان نەگە كەمپەت بەرمەيدٸ. ەندٸ بەرمەسە كەلمەي قويام, - دەدٸم.
ٷيگە قاراي لاقشا سەكٸرٸپ تۇرا جٶنەلگەن جانييا كٸردٸ دە شىقتى. ەكٸ ۋىسىندا ەكٸ تال كەمپەت.
– اپاما ايتپا. ەكەۋٸمٸز ەكەۋٸن جەپ الايىق. اپاسى كٶرٸپ قويماسىن دەپ, جالما-جان كەمپەتتٸڭ قابىعىن ارشىدىم دا, اۋزىما سالىپ جٸبەرۋٸم سول ەكەن, قول اياعىم ٶز ەركٸمە ىرىق بەرمەي بٸر جاعىما قاراي قيسايىپ قۇلاپ بارا جاتىرمىن. مەنٸڭ جانىمدا جەنييا ەشنارسەنٸ سەزبەگەندەي كٶزٸن جۇمىپ الىپ اۋزىنداعى كەمپەتتٸ ەكٸ ۇرتىمەن كەزەك تاۋساپ وتىر.
– جەني.ييي.. داۋسىمدا شىقپاي قالىپتى… انادايدان جەنيدٸڭ اپاسى مەن اتاسى جٷگٸرٸپ كەلەدٸ. تەك كٶزٸمنەن باسقا جەرٸمدە جان جوق سەكٸلدٸ. تەك كٶرٸپ قانا جاتىرمىن. قىبىر ەتە الاتىن ەمەسپٸن. اپاسى كەلٸپ جەنيدٸ وتىرعان ورنىنان جۇلىپ الدى. اتاسى مەنٸڭ باسىمدى ەندٸ سٷيەي بەرگەندە انادايدان ەكەمنٸڭ قۇرداسى ەستەن ساپ ەتە قالدى. مەنٸ كٶرە سالا جٷگٸرٸپ كەلٸپ, مەنٸ ورنىمنان جۇلىپ الدى دا الدى-ارتىنا قاراماي ٷيگە قاراي جٷگٸرە جٶنەلدٸ. جەنيگە ەرتەڭ تاعى كەلەم دەپ ايتقىم كەلگەنٸمەن ونىمنان ەشنەرسە ٶنبەدٸ. بٸز ٷيگە تاياپ قالعاندا انادايدان ەكەم دە كەلە جاتىر ەكەن.
– جالعىزىڭدى كٶزٸڭنەن تاسا قىلما دەپ قانشا ايتتىم. سەڭقورادا قاباقتىڭ ٷستٸندە جالعىز جىعىلىپ جاتىر ەكەن. بٸر بەلەنٸڭ شالىعى تيمەسە يگٸ.
ەكەم ەستەننٸڭ قۇشاعىنان مەنٸ جۇلىپ الدى. قول-اياعىمدا جان جوق ارلى-بەرلٸ سوقتىعىسىپ بوس جاتىر.
– ٶتٸرٸك ايتادى جالعىز ەمەس بولاتىنمىن,- دەپ ايتقىم كەلگەنٸمەن داۋسىم جوق.
– قۇدايىم-اي, نە جازعان ەم, قاتىننىڭ كٷيٸ اناۋ, ٶلمەلٸ بولىپ جاتقان. ەندٸ مىنا جالعىز ۇلعا نە ٸستەدٸڭ?! ەكەم كٷڭٸرەنٸپ كەتتٸ. سونىڭ اراسىنشا وسىنداعى بارلىق ادام جينالىپ قالدى.
– تەز بٸرەۋٸڭ باستاۋلىعا شابىڭدار. ەدەن باقسىنى الىپ كەلٸڭدٸر.
مەنٸڭ ٷنٸم شىقپاعانىمەن, دەنەم قوزعالماعانىمەن, بەرٸن كٶرٸپ, بٸلٸپ جاتىرمىن.
– جىلدام ٷيگە كٸرگٸزٸڭدەر!
مەنٸ ٷيگە كٸرگٸزگەندە, شەشەم باسىن زورعا كٶتەرٸپ سٶيلەۋگە داۋسى شىقپاي ٶز ٷنٸنە ٶزٸ تۇنشىعىپ جىلاپ وتىر ەكەن. سىرتتاعى داۋىستان مەنٸڭ حالٸمدٸ ۇقسا كەرەك.
– دەرەۋ پەشكە وتىن سالىپ, لاۋلاتىپ وت جاعىڭدار. قورعاسىن ەرتٸپ قۇيايىق, بٸر نەرسەدەن شوشىنىپ قالعان عوي. دەن اعا دەگەن كٸسٸ بارىنشا ۇستامدىلىق تانىتىپ بۇيىرىپ تۇر.
ەكەم مەن ٸشٸنە ٶزٸمشە كەرەك-جاراقتارىم دەپ جيناپ جٷرەتٸن اتامنان قالعان تالىستى جەرگە بٸراق تٶڭكەردٸ دە, ٶزٸ قۇيىپ بەرگەن تەپكٸشتٸڭ قىلىن سۋرىپ الىپ, قورعاسىنىن دەن اعاعا ەكەلٸپ ەدٸ:
– جوق مۇنىڭ تىم كٸشكەنتاي, تاعى بٸراز بولۋ كەرەك. وسى كەزدە شەشەم قولىن بوساعا جاقتا سٷيەۋلٸ تۇرعان ادالباقانعا قاراي سوزىپ ەدٸ, ەكەم بٸردەن تٷسٸندٸ. ادالباقاننىڭ باسىن الا قىستىرۋلى تۇرعان ۇرشىقتىڭ قورعاسىنىن شىعاردى. وتتىقتىڭ قاسىندا تۇرعان ەجٸرەدەگٸ قاڭىلتىر شٶمٸشتٸ الىپ وتتىڭ ٷستٸنە قويدى دا, ٸشٸنە قويدىڭ توڭ مايىنان بٸر كەسەگٸن سالىپ جٸبەرٸپ, ماي ەبدەن بۇرقىلداپ قايناي باستاعاندا قورعاسىندى ٷستٸنە سالدى. سٷت پٸسٸرٸمگە جەتپەي قورعاسىننىڭ شۇرقىلداپ قايناعان داۋىسى ەستٸلٸپ, كەڭسٸرٸكتٸ اشىتاتىن قىشقىل يٸسٸ كەلدٸ. دەن اعا وجاۋدى الىپ سىرتقا شىعىپ بارا جاتىپ:
- قازٸر, قازٸر بالقىعان قورعاسىندى جايپاق ىدىستاعى سۋعا قۇيىپ كٶرەمٸز. نەدەن شوشىنعانى سوندا انىق بولادى,- دەپ ايتىپ بارا جاتتى. مەنٸ شەشەمنٸڭ قاسىنا ەكەلٸپ جاتقىزىپ قويعان. شەشەم ەلسٸز ساۋساقتارىمەن ماڭدايىمنان سيپالاپ وتىر. از ٷزٸلٸستەن سوڭ جاڭا قوتارىلا سىرتقا شىعىپ كەتكەندەر قايتادان ٷيگە كٸردٸ.
– تۋرا ادامنىڭ بەينەسٸ… قىز بالانىڭ بەينەسٸ عوي مىناۋ…
- بەتٸنە اپارىڭدار… ەسٸن جييادى… دەن اعا سەنٸمدٸ. ەكەم قولىنداعى قورعاسىننىڭ قۇيماسىن بەتٸن كٶز الدىما الىپ كەلٸ. جاڭاعى قىز بالانىڭ بەينەسٸ دەپ جاتقاندارى شىنىمەن راس ەكەن. تۋرا جەنييانىڭ كٸشكەنتاي عانا مٷسٸنٸ ەكەن. تٸپتٸ دٶپ-دٶڭگەلەك كٶزٸنٸڭ كٶك پەن جاسىلدىڭ اراسىنداعى قۇبىلىپ تۇراتىن جانارىنا دەيٸن اۋماعان.
– جەنييا! - دەدٸم. ەرنٸم قىبىرلاعانداي بولدى. تىم ەلسٸز بولسا دا ٷنٸم شىققانداي.
– ەسٸن جيدى. ەسٸن جيدى…
– اينالايىن-اي…
– قۇلىنىم-اي…
– سۋ ٸشەرٸڭ بار ەكەن عوي…
– جارايدى, ەندٸ كەيٸن تۇرىڭدار. ەسٸن ەندٸ جيعاندا تارىلتپاڭدار. بٸر-ەكٸ ادامنان باسقامىز سىرتقا شىعايىق… ەزٸرگە وسى ەسٸن جيعانىنا دا شٷكٸرلٸك, قالعانىن ەدەن باقسى كەلگەسٸن ەستٸرمٸز. دەن اعا بەرٸنە بۇيىرا سٶيلەپ ٶزٸ تٶر جاققا بارىپ جانتايىپ جاتتى.
شەشەم ەلٸ ماڭدايىمنان اقىرىن سيپالاپ جاتىر. ەكەم ەسٸ اۋعان ادامشا انادايدا سوستيىپ تۇر. جاڭاعى جەنييانىڭ مٷسٸنٸن قايدا الىپ كەتتٸ ەكەن دەپ ويلاپ جاتىپ, كٶزٸم ٸلٸنٸپ كەتٸپتٸ. قانشا ۋاقىت ٶتكەنٸن قايدام, اۋىلدىڭ باس جاعىنان تۋرا وسىندا قاراي الاي-دٷلەي داۋىل سوقتىرىپ وسى ٷيدٸ تۇتاسىمەن بٷرٸپ جٸبەرگەلٸ كەلە جاتقان, الىپ قارا قۇستىڭ قاناتىنىڭ ىسىلىمەن ويانىپ كەتتٸم. ماناعىداي ەمەس ەلدەنٸپ قالعان ەكەم. ورنىمنان اتىپ تۇرىپ, ٷيدەگٸلەردٸ قۇتقارماق بولىپ ەندٸ كٶتەرلە بەرگەندە, ەكەم مەن دەن اعا ەكەۋٸ اتىلىپ كەلٸپ مەنٸ:
– اينالايىنىم- اي شوشىنىپ قالعان عوي, تىنىشتالا عوي, - دەسٸپ تاپجىلىتپاي ۇستاپ قالىستى.
– قاش, قاش, قاشىڭدار, - دەپ مەن بارىنشا ايقايلاعانىممەن, ەكەم قۇلاعىن اۋزىما تٶسەپ جٷرٸپ ەزەر ەستٸدٸ.
– راس ايتاسىز دەن اعا. قاش, قاش دەپ جاتىر شوشىنىپ قالعان ەكەن…
مەن تاعى تالىقسىپ بارىپ ەسٸمدٸ قايتا جيدىم. كەنەت ەسٸك شارق ەتٸپ اشىلىپ ٷيگە تۇمسىعى ٸشٸنە قاراي يٸلگەن الىپ قارا قۇس كٸرٸپ كەلە جاتتى. مەن باج ەتە قالىپ كٶزٸمدٸ جۇما قويدىم. مەنٸ قاشان كەلٸپ تەگەۋرٸندٸ تۇياقتارىمەن مىجعىلاپ, اناۋ ٶتكٸر تۇمسىعىمەن جۇلمالايدى ەكەن دەپ كٷتٸپ جاتتىم.
– اسسالاۋماعالەيكۋم, ەدەن باقسى…
– ارمىسىڭدار, قاراقتارىم…
– مىنا بالا…
– بٸلدٸم,كٶردٸم. قازٸر… اينالادان بٸرەۋدٸڭ جەردٸ قامشىمەن وسقىلاعان داۋسى قۇلاعىما كەلٸپ جاتىر. مەن اقىرىن كٶزٸمدٸ اشىپ ەدٸم ساقالى بەلۋارىنان كەلەتٸن, كەزٸندە اتامدى كەرٸ جەزدە دەپ قالجىڭداسىپ جٷرەتٸن ەدەن شال. جيٸ بولماسا دا, بٸز جاققا كٶپ كەلٸپ تۇراتىن. اندا-ساندا كەلٸپ شەشەمە دەم سالىپ كەتەتٸن. مەن بۇل كٸسٸنٸ باقسى اتا دەيتٸنمٸن. اتام ٶلگەن سوڭ بٸزدٸڭ ٷيدە بٸراز ۋاقىت بولعان. اتامدى ساعىنىپ جىلاعان سايىن «مەن سەنٸڭ اتاڭمىن» دەپ باۋىرىنا باساتىن-دى. باقسى اتام باسىندا تۇرعان قۇماندى قولىنا الىپ, ٷيدٸڭ ٸشٸن شىر كٶبەلەك اينالىپ قولىنداعى سارالا قامشىسىمەن جەر سابالاپ بٸراز ۋاقىت جٷردٸ دە, اۋزىنا سۋ تولتىرىپ الدى دا, مەنٸڭ قاسىما كەلٸپ بەتٸمە بٷركٸپ كەپ جٸبەردٸ.
– اتا! بۇل جولى داۋسىم قۇلاقتى جارىپ جٸبەرەردەي اششى بولىپ شىقتى. دەنەمدٸ تارتىپ جاتقان ەلدە بٸر زٸلماۋىر نەرسەدە بوساپ, باقسى اتامنىڭ موينىنا اسىلا كەتتٸم.
ماناعى سىرقا شىعىپ كەتكەندەردٸڭ بارلىعى مەنٸڭ اششى داۋسىمنان جاپا- تارماعاي ٷيگە كٸرگەن. باقسى اتامنىڭ موينىنان تاس قىلىپ قۇشاقتاپ الىپ ٶكسٸپ جىلاپ تۇرعان مەنٸ كٶرٸپ بەرٸدە قۋانىسىپ قالدى.
– الدا… قاسيەتٸڭە باس ەدەن اعا… شاراپاتتى ادام عوي…. ٷي ٸشٸ تولقىپ كەتكەندەي بولدى.
– العاشىندا جان تاپپاعاسىن قورعاسىن قايناتىپ قۇيعان ەك,- دەدٸ دەن اعا باياعى سىرباز قالپى.
باقسى اتام دەن اعاعا جالت قاراپ:
– بەسە, بەسە… قولىنان دەم تاتىپ تۇرىپ, قالاي امان قالدى دەپ ويلاسام… قورعاسىن قۇيماعاندارىڭدا قۇردىمعا بٸراق كەتەتٸن ەدٸ.
– بٸر بالانىڭ نوبايى تٷستٸ.
– بەينەسٸ قىز بالا. جۇرت شۋلاسىپ كەتتٸ.
مەن باقسى اتامنىڭ قۇلاعىنا اۋزىمدى جاقىنداتىپ.
– ول, جەنييا!- دەدٸم, سىبىرلاپ.
باقسى اتام تۇلا بويىمەن سەلك ەتە قالدى. مەنٸ تٶر جاقتاعى اتامنىڭ قايقى باس تٶسەگٸنە جاتقىزدى دا, مەنەن نە كٶرگەنٸمدٸ تەپتەشتەپ سۇراي باستادى. جەنييانىڭ اتاسىنىڭ ەشكٸمگە ايتپا دەگەن سٶزٸ ەسٸمدە تۇرعانىمەن, ٶز اتام سەكٸلدٸ جاقسى كٶرەتٸن باقسى اتامنان ەشنەرسەنٸ جاسىرماي بەرٸن ايتىپ بەردٸم.
اتامنىڭ تٶسەگٸنٸڭ باس جاعىندا ٸلۋلٸ تۇراتىن دوربانى اقتارىپ تٷبٸندەگٸ جاتقان ايشىقتى مٷيٸز تۇماردى الىپ مەنٸڭ موينىما تاقتى. سوسىن اينالا قاۋمالاپ تۇرعانداردىڭ بارلىعىن سىرتقا شىعارىپ جٸبەردٸ. تٶسەكتەن تۇرا الماي جاتقان شەشەمدٸ ەكەم مەن دەن اعا ەكەۋٸ قولتىقتاپ اۋىزعى بٶلمەگە شىعىپ كەتتٸ. مەنٸ تىرداي جالاڭاشتاپ شەشٸندٸرٸپ تاستاپ ەكپەتتەتٸپ جاتقىزدى دا ارقامنان قولىنداعى قامشىسىمەن تارتىپ-تارتىپ كەپ جٸبەردٸ. اۋىلدا قامشىگەر اتانعان باقسى اتامنىڭ قامشىسى مەنٸڭ ارقاما شىبىن شاققان قۇرلى ەسەر ەتە العان جوق. سوسىن كەرٸلە ەسٸنەپ بٸراز وتىردى دا, پەشتەگٸ گٷرٸلدەپ جانىپ تۇرعان وتقا بوساعا جاقتا تۇرعان تەمٸر قالاقشانى ەكەلٸپ سالىپ, اۋزىنان كٶبٸك شاشا كٶرٸكشە جەل شىعارىپ وشاقتى ٷرلەي باستادى. قالاقشا بالقىپ اعىپ كەتەردەي بولىپ قىپ-قىزىل بولعان كەزدە وشاقتان سۋىرىپ الدى دا تٸلٸمەن بىج-بىج ەتكٸزٸپ جالاپ-جالاپ جٸبەرٸپ مەنٸڭ جونىمنان, كەۋدەمنەن, ەكٸ بٷيٸرٸمنەن سول قىپ-قىزىل بوپ جان-جاققا ساتىلاتىپ جالىن شاشىپ تۇرعان قالاقشامەن سابالاي جٶنەلدٸ. مەن قايتادان تالىعىپ بارىپ ۇيىقتاپ كەتتٸم. ويانعانىمدا تاڭ اتىپ كەتٸپتٸ. باقسى اتامنىڭ قوينىندا جاتىر ەكەم. شەشەم باسىن كٶتەرٸپ داستارحان باسىنا كەلٸپتٸ, قۋانىپ قالدىم. تٶر جاقتا دەن اعا باستاعان بٸراز ادام وتىر. باقسى اتام دا ورنىنان تۇرىپ قولىنا قۇمان الىپ قاقىرنىپ-تٷكٸرنٸپ سىرتقا شىعىپ كەتتٸ. مەن نەدەۋٸر سەرگٸپ قالعان ەكەنمٸن. باسىمدى كٶتەرە بەرٸپ اۋىز ٷيدٸڭ اشىق تۇرعان ەسٸگٸنەن سىعالاپ تۇرعان جەنييانى كٶرٸپ قورقىپ كەتٸپ باج ەتە قالدىمدا, كٶرپەنٸڭ استىنا قايتا كٸرٸپ كەتتٸم. ٷيدەگٸلەردٸڭ بارلىعى ۇلارداي شۋلاپ ماعان قاراي جٷگٸردٸ.
ولار مەنٸڭ جانىما جەتكەنشە سىرتتان قوڭىلتاياق كيە سالعان كەبٸسٸن سارتىلداتىپ باقسى اتام كٸرٸپ:
– تيمەڭدەر تٷگە, ەشنەرسە ەتپەيدٸ. كەشە قورعاسىن قۇيىپ جانىن الىپ قالعاندارىڭمەن بٸر نەرسەدەن قاتەلٸك جٸبەرگەنسٸڭدەر. قورعاسىننىڭ تەرٸس بەتٸن ەمەس وڭ بەتٸن كٶرسەتكەنسٸڭدەر عوي. كەيدە وسىنداي بٸر ٸستەر باسقا بەلە قازانى الىپ كەتەدٸ. قانشا جىلدان بەرٸ ەم قونباي تۇرا الماي جاتقان كەلٸن ەندٸ قۇلان-تازا ساۋىقتى. وعاندا شٷكٸرلٸك… شەبەر جاراتقاننىڭ ٸسٸنە شەك بارما… بٸر-بٸرٸنە قييۋلاستىرىپ قويعان…
– ەدەكە-اۋ ونى بٸز قايدان بٸلەمٸز. بٸزدٸكٸ سول جان تاپپاعان سوڭ امالسىزدان كٶرگەن بٸردەڭەمٸزدٸ قايتالاعانىمىز عوي, - دەپ دەن اعا اقتالىپ جاتىر.
– يە… يە… جانىن الىپ قالعاندارىڭا مىڭدا بٸر شٷكٸرلٸك, تەك كٸشكەنە عانا نەرسەدەن ٷلكەن قاتەلٸك جٸبەرٸپ العانسىڭدار. تەرٸس جاعىن كٶرسەتكەندەرٸڭدە ونىڭ بەتٸن كٶرمەيتٸن ەدٸ دە, ەلەسٸ كٶز الدىندا قالماس ەدٸ. ەندٸ قاشانعا دەيٸن ەكەنٸن تەك بٸر جاراتۋشى عانا بٸلەدٸ, ەلەسٸ بٸرگە مازالاپ جٷرەتٸن بولادى…
– ول نە قىلعان بەلە ەدەكە ايتساڭىزشى,- دەپ دەن اعا باقسى اتاما قارادى.
– ەستەرٸڭدە بولسا وسى ەسكە تۋىلعان جىلعى تاسقىندى بٸلەسٸڭدەر عوي. اۋىلدىڭ اياعىنداعى بٸر ٷيلٸ جاندى بٸراق الىپ كەتكەن. سودان بەرٸ سول جەر سەڭقورا دەپ اتالاتىن ەدٸ عوي. سول ٷيدٸڭ جٸگٸتٸمەن كەلٸنشەگٸنٸڭ عانا سٷيەگٸ تابىلىپ جاڭا تۋعان قىزى مەن قارىنداسى ەكە-شەشەسٸ تٶرتەۋٸنٸڭ مٷردەسٸ تابىلماي كەتٸپ ەدٸ عوي.
– يە, يە ەدەكە. ودان بەرٸدە مٸنە جەتٸ جىل ٶتپەدٸ مە?!
– سولاردىڭ جانى بارار جەر تاپپاي كٶنە قىستاۋلارىنا كەلگەن عوي.
– قۇداي ساقتاسىن!
– اۋىلدىڭ ادامدارىن جيناڭدار. ارنايى قۇرباندىق شالىپ, تاساتتىق بەرەيٸك. مٷمكٸندٸك بولسا مەن سولاردى اۋىلدان باسقا جاققا كٶشٸرەيٸن. بەرٸ بٸر ولاردىڭ سٷيەگٸن تابا المايمىز عوي, - دەگەن باقسى مەنٸڭ قاسىما كەلٸپ جانتايىپ, مەنٸڭ ماڭدايىمنان يسكەلەپ بٸراز جاتتى. مەنٸڭ قايتادان كٶزٸم ٸلٸنٸپ كەتتٸ.
اۋىل بولىپ ارۋاقتاردى كٶشٸرۋگە كەتتٸ. ٷيدە شەشەم ەكەۋٸمٸز قالدىق. سودان باستاپ بٸراز ۋاقىت سىرتقا قورقىپ شىعا الماي جٷردٸم. اۋىزعى ٷيدٸڭ ەسٸگٸنەن سىعالاپ تۇرعان جەنييانٸ كٶرگەندە ٶزٸمدٸ قويارعا جەر تاپپاي قالاتىنمىن. كەش باتا جەنييا سٶزٸ ۇعىلمايتىن ەلدە بٸر مۇڭلى ەندٸ ايتا باستايتىن. ارادا باقسى اتام تاعى بٸر كەلٸپ ٶزٸ سىرتقا مەنٸ ەرتٸپ شىقتى. بوساعادان اتتاي بەرگەنٸمدە جەنييا سول قولىمنان شاپ ەتٸپ ۇستاپ جابىسا كەتتٸ. مەن قۇلىندا-قۇلىن داۋسىم شىعىپ شىڭعىرىپ باقسى اتامنىڭ باۋرىنا تىعىلدىم.
اتام مەنٸ كەۋدەسٸنە كٶتەرٸپ:
– ەسكە ول وسىندا تۇرما? - دەپ سۇرادى.
– يە, يە دەپ مەن شىرقىراپ تۇرمىن. اتامنىڭ اياق جاعىنا قاراسام جەنييا جىلاپ جەردە وتىر ەكەن.
– ەسكە قورىقپا ودان. ول ساعان ەشنەرسە ٸستەمەيدٸ, قورىقپا. كەشەگٸ قۇلاپ قالعاننان كەيٸن شوشىنىپ قالعان مەن, بەيبەرەكەت باجىلداپ جاتىرمىن. اتام مەنٸ جايلاپ جەرگە تٷسٸردٸ. جەنييا بٷك تٷسٸپ ەڭٸرەپ جىلاپ وتىر.
– قورىقپا بالام. سەن مىقتى جٸگٸتسٸڭ عوي. ول نە ٸستەپ وتىر? - دەپ سۇرادى اتام.
– مەن ٶكسٸگٸمدٸ باسا الماي, ولدا جىلاپ وتىر, اتا,- دەدٸم.
– جارايدى كٶردٸڭ بە سەن قورىقساڭ ول ٶكپەلەپ جىلايدى. قورىقپا. اتام مەنٸ جالعىز قالدىرىپ اقىرىن شەگٸنە بەردٸ.
مەن قورقا-قورقا جەنيياعا قاراي قولىمدى سوزدىم. ول ماعان قارادى, ەپپاق بەتٸ ايعىزدالىپ, تٷرلٸ تٷسكە بويالىپ ٶزگەرٸپ تۇراتىن جانارى قىپ-قىزىل بولىپ قىزارىپ كەتٸپتٸ. ورنىنان تۇرىپ مەنٸڭ ۇسىنعان قولىمدى ۇستاعاندا قايتادان بال-بۇل جايناپ شىعا كەلدٸ.
سودان باستاپ مەن ودان قورىقپايتىن بولدىم. ەكەۋارا قىزۋ ەڭگٸمەگە كٸرٸسٸپ كەتەمٸز. نەگە ەكەنٸن جەنييانىڭ ٶزٸ دە ايتىپ بەرە المايدى, بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ تابالدىرىعىنان اتتاي المايدى. كەشكٸسٸن مەن ٷيگە كٸرگەندە ول سىرتتا قالادى. اپاسىمەن اتاسىن سۇراعانىمدا ولار كەتٸپ قالدى, قايدا ەكەنٸن بٸلمەيمٸن دەپ مۇڭايىپ قالاتىن. ەر كٷنٸ تاڭەرتەڭ ماعان كەلگەندە ونىڭ ٷستٸنە جابىسىپ قالعان وشاعاننان ونىڭ زيرات جاقتان كەلٸپ جٷرگەنٸن اڭعاراتىنمىن. نەگە ەكەنٸن قايدام ٶزٸمدە ول كەزدە ودان قايدا قونىپ جٷرسٸڭ دەگەندٸ سۇراپ كٶرمەپپٸن. ارادا كٶپ ٶتپەي مەكتەپكە باراتىن كەز بولدى.
ەكەم ەكەلٸپ بەرگەن بوقشاما كٸتاپتارىمدى سالىپ الىپ مەكتەپكە كەتتٸم. شەشەم قولىمنان جەتەلەپ كەلەدٸ. ٷيدەن شىعا جەنييادا ەردٸ. مەن ودان قايدا باراسىڭ دەپ سۇراپ ەم «مەندە مەكتەپكە بارامىن» دەدٸ.
شەشەم:
– ەسكە بولدى, ٶز-ٶزٸڭە سٶيلەمەي تەز جٷر, - دەپ مەنٸ دەدەكتەتٸپ مەكتەپكە قاراي جٷرە جٶنەلدٸ. بٸزدٸڭ سوڭىمىزدان جەنييادا قالماي جٷگٸرٸپ كەلەدٸ.
اۋىلدىڭ مەن قۇرالىپتاس بارلىق بالالارى جينالعان ەكەن. بەرٸمٸز كلاسقا كٸردٸك. الداعى تاقتانىڭ الدىندا تۇرعان سەكەن مۇعالٸم بالالاردى «سەن اندا, سەن مىندا وتىر» دەپ وتىرعىزىپ جاتىر. بٸر كەزدە ول ماعان ەسكە سەن مەرۋدٸڭ جانىنا وتىر دەدٸ. مەن شوق باسىپ العانداي شورشىپ كەتتٸم.
-سەكەن اعا مەن مەرۋدىڭ جانىنا ەمەس جەنييامەن بٸرگە وتىرامىن.
– قوي ارى ەسكە بٸزدە جەنييا اتتى وقۋشى جوق, - دەپ سەكەن مۇعالٸم شەشەمە قارادى. شەشەم كٷرسٸنٸپ:
– سەكەن قاينىم, ەسكەنٸڭ جايىن بٸلەسٸڭ عوي جالعىز وتىرا بەرسٸنشٸ,- دەدٸ. مەن قايتادان:
-جوق جالعىز وتىرمايمىن, جەنييامەن بٸرگە وتىرام,- دەپ جىلاپ جٸبەردٸم. شەشەم جانىما كەلٸپ ماڭدايىمنان يٸسكەدٸ دە:
– جارايدى, وندا جەنييامەن بٸرگە وتىرا عوي,- دەدٸ دە جاۋلىعىنىڭ ۇشىن تٸستەپ سىرتقا شىعىپ كەتتٸ.
مەن جەنييانى ەرتٸپ شەتكٸ پارتاعا بارىپ وتىردىم.
سەكەن مۇعالٸم ساباق باستاپ كەتتٸ. مەن دەپتەرلەرٸمنٸڭ جارتىسىن ٶز الدىما, جارتىسىن جەنييانىڭ الدىنا قويدىم.
بٸر ساعاتتىق ساباق اياقتالعان سوڭ ٷزٸلٸسكە شىقتىق, بالالار الىسىپ-جۇلىسىپ سىرتتا ويناپ جٷر. ٸشتە ٷش-تٶرت بالا عانا قالدىق. مەن جەنيياعا:
– سىرتقا شىعىپ ويناپ كەلەيٸك پە?- دەپ ەدٸم:
– ەسكە وسىندا وتىرا بەرەيٸكشٸ,- دەدٸ.
– ماقۇل وندا وتىرا بەرەمٸز,- دەپ ەدٸم:
– جىندى ٶزٸنە-ٶزٸ سٶيلەپ وتىر,- دەدٸ ارتقى جاقتا وتىرعان بٸر قىز.
مەن وعان جامان كٶزٸممەن قاراپ:
– ٶزٸڭ جىندىسىڭ, مەن جەنيياعا سٶيلەپ وتىرمىن,- دەپ ەدٸم, قالعاندارىنىڭ بارلىعى شۋلاپ:
– ٶزٸنە-ٶزٸ سٶيلەيتٸن ەسالاڭ, جىندى, ۇيات-اي, ۇيات-اي سەن جىندىسىڭ,- دەپ شۋلاپ كەتتٸ. مەن قاتتى اشۋلانىپ, تاقتانىڭ الدىنداعى تاياقشانى الىپ جٸبەرٸپ كەپ قالىپ ەدٸم, شۋلاپ وتىرعانداردىڭ قاق ورتاسىندا وتىرعان ماناعى العاش سٶيلەگەن قىزدىڭ ماڭدايىنا تيدٸ. ول باج ەتٸپ قۇلاپ قالدى. شەكەسٸنەن قان اعىپ كەتٸپتٸ.
سونىڭ اراسىنشا سىرتتان سەكەن مۇعالٸم كٸرٸپ كەلدٸ دە, مەنٸ سٷيرەگەن قالپى سىرتقا شىعارىپ جٸبەرٸپ, ٸشتەگٸلەرگە اقىرىپ ۇرسىپ جاتتى. مەنٸ سٷيرەلەپ سىرتقا شاعارعانىنا اشۋلانسام دا, ٸشتەگٸلەرگە اقىرىپ ۇرسىپ جاتقانىن ەستٸپ جٷرەگٸم جىلىپ قالدى. سودان باستاپ بالالار مەنٸ مازاقتامايتىن بولدى. مەن ساباقتى جاقسى وقىدىم. ەل ەكٸ-ٷش ەرٸپتٸڭ باسىن قوسا الماي جٷرگەندە, مەن ەلٸپپەنٸ تولىق تاۋىسىپ وقىپ تاستادىم. قالعان ساباقتاردا دا كلاسس بويىنشا ەڭ الدىندامىن. تٸپتٸ مۇعالٸمنٸڭ ساباعىن تىڭداماي-اق ٶزٸم بٸلە بەرەتٸن بولىپ كەتتٸم. ساباق كەزٸندە جەنييامەن ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرا بەرەتٸنمٸن. ەرەدٸك داۋسىم قاتتى شىعىپ كەتسە, مۇعالٸمدەر ەسكەرتٸپ توقتاتاتىن. كەيدە جەنييا سٶيلەپ قويماي قويسا مۇعالٸمدەر ماعان:
– ەسكە ەندٸ تىنىش وتىرماساڭ, جەنييانى كلاستان شىعارىپ جٸبەرٸپ قايتىپ كٸرگٸزبەي قويامىز,- دەپ قورقىتاتىن. وندايدا مەن اۋزىن بۋعان ٶگٸزدەي جۇپ-جۋاس تەرتٸپتٸ وقۋشى بولا قالاتىنمىن. التىنشى كلاسقا بارعان جىلى بالالار ماعان:
– ٷيٸڭنەن تەتتٸ ەكەلٸپ بەرمەسەڭ جەنييانى ۇرىپ قۋىپ جٸبەرەمٸز,- دەپ قورقىتىپ تەتتٸ الدىراتىن بولدى. بٸزدٸڭ ٷيدە تەتتٸ بٸتٸپ قالسا كٶرشٸلەردەن بارىپ سۇراپ الىپ بالالارعا ەكەلٸپ بەرٸپ جٷردٸم. جەنييا وسىعان دەيٸن مەنٸمەن بٸرگە وقىسا دا ەلٸ حات تانىمايتىن. تەك مەنٸڭ جانىمدا وتىراتىندا قوياتىن. مۇعالٸمدەردە ودان ساباق سۇرامايدى. كەيدە مەن شىداي الماي:
– جەنييادان نەگە ساباق سۇرامايسىڭدار,- دەپ سٷرەن سالاتىنمىن. سوندا عانا مۇعالٸمدەر جەنييادان ساباق سۇرايتىن. جەنييا جاۋابىن بٸلمەي ماعان قارايتىن, مەن وعان سىبىرلاپ اقىرىن ايتىپ بەرەتٸنمٸن. جەنييا مەنٸڭ ايتقاندارىمدى داۋىستاپ قايتالاپ ايتىپ بەرەتٸن. ونىمدى بالالار بٸلٸپ قالىپ سىقىلىقتاپ كٷلەتٸن. ايتىپ بولعاسىن مۇعالٸم بەرٸمٸزگە قاراپ:
– كٶردٸڭدەر مە, جەنييادا ساباقتى كەرەمەت وقيدى. سەندەردە وسىلاي وقىڭدار دەيتٸن. جەنييا ەكەۋٸمٸز قاباعات قۋانىپ قالاتىنبىز.
كەيدە ساباقتا وتىرعاندا جەنييا:
– ەسكە جٷرشٸ دالاعا شىعايىق, جالىعىپ كەتتٸم,- دەيتٸن.
– مەندە جالىعىپ كەتتٸم,- دەپ مۇعالٸمنەن سۇرانىپ سىرتقا شىعىپ كەتەتٸنبٸز. باسقا بالالار سۇرانسا جٸبەرمەگەنٸمەن, مۇعالٸمدەر جەنييا ەكەۋمٸزدٸ قاي ۋاقىت بولسا دا, جٸبەرە بەرەتٸن.
جازعى دەمالىسقا تارقاپ قايتادان كەلگەن كەز ەدٸ. بٸزدٸڭ كلاستاعى ۇل بالالار ۇرلانىپ تەمەكٸ تارتاتىن, مەندە بٸر-ەكٸ رەت تارتىپ كٶرگەم جامان نەرسە ەكەن. سودان بالالار:
– تەمەكٸ الاتىن اقشا ەكەلٸپ بەرمەسەڭ جەنيياعا تيسەمٸز,- دەيتٸندٸ شىعاردى. جەنيياعا بٸرەۋدٸڭ تيسكەنٸنە مەن قالاي شىداپ تۇرامىن. ٷيدە العاشىندا اقشانى سۇراپ الاتىنمىن. كەيٸن سۇراماي الىپ كەتٸپ جٷردٸم. سودان ەكەم مەن شەشەم اقشالارىن تىعىپ تاستايتىن بولدى. مەن بەرٸبٸر تاۋىپ الاتىنمىن. ٷيدە اقشا جوق بولسا, سىرتتا جٷرگەن كٸمنٸڭ بولسىن اقشاسىن تارتىپ الىپ بالالارعا ەكەلٸپ بەرەتٸنمٸن. بالالار ونىسىمەن قويماي:
– قايدا سەنٸڭ كٶرٸنبەيتٸن جەنيياڭ? ول نە ٸستەپ جٷر? ەكەۋٸڭ قۇشاقتاسىپ بٸرگە جاتاسىڭدار ما? ونىڭ ەرنٸ قانداي, كٶزٸ قانداي?- دەپ اقىماق قىلاتىن بولدى. اقىرى ەكەم مەنٸ وقۋدان شىعارىپ الدى. ٷيدە بوس وتىراتىن ەمەس, جەنييا ەكەۋمٸز كٷندە تاڭەرتەڭ قوي ٶرگٸزٸپ كەتەمٸز. مەن قويلاردىڭ سانىن قويعاندا بەرٸنٸڭ تٷرٸ-تٷسٸمەن ەن-تاڭباسىمەن بٸر-بٸرلەپ ايتىپ بەرە الاتىنمىن. كەيٸن ٶزٸمٸزدٸڭ عانا قويدى ەمەس, بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ بارلىق قويىنىڭ بٶگەن-اي بەلگٸسٸن بٸلٸپ الدىم. ەكەم كٷزدە اتتان جىعىلىپ مەرتٸگٸپ قالعان سوڭ, بيىل مەنٸ وتارعا جٸبەرگەن. ەۋەلدە شەشەم قوسىلماعانىمەن, بايتەل مەن مەكەي قولاقالاپ قويماعان.
– جەڭەشە-اۋ نەسٸنە الاڭدايسىز? بٸز بارمىز عوي. كٶزٸمٸزدەن تاسا قىلماي قاراپ جٷرەمٸز. تٶرت قورا قويدى بٸر قوسقا جينايىق دەپ وتىرمىز. باسقاسىن قويعاندا قالىڭ قويدىڭ ٸشٸندەگٸ كٶرپەلدەستەردٸ تاني الماي قالارمىز. تٶلدەۋ كەزٸندە تٸپتٸ قيىن. سونىڭ بٸرٸندە ەسكە بٸزگە ەس قاتادى, - دەپ.
شەشەم جىلاي جٷرٸپ قوسقا كەرەك جاراعىم مەن كيٸم-كەشەگٸمدٸ دايارلاپ بەرگەن. سوسىن مٸنە وسىندا تارتىپ كەلە جاتقىنمىز. مەن قورالى قويدى ايداي جٶنەلگەندە انادايدان جٷگٸرٸپ جەنييادا كەلگەن, ول مەنٸمەن بٸرگە كەلەدٸ. تەك كەشتە جوعالىپ كەتەدٸ دە, تاڭ اتا قايتادان پايدا بولادى. كٷنٸ بويى اناۋ ٷشەۋٸ بٸرگە جٷرەدٸ دە جەنييا ەكەۋمٸز بٸرگە جٷرٸپ وتىرامىز. مەنٸڭ استىمداعى الاياققۇلا جەنيياعا ەبدەن ٷيرەنٸپ العان ودان ٷرٸكپەيدٸ. جەنييا اتقا مٸنبەيدٸ, تٸپتٸ شاپقىلاساڭ دا جالىنان ۇستاپ الىپ بٸرگە جٷگٸرٸپ وتىرادى. باسقا قويشىلارمەن بٸرگە جٷرەيٸن دەسەم, جەنييادان اتتارى ٷركٸپ جٷرگٸزبەي قويادى. سودان بٶلەك جٷرٸپ وتىرامىن.
ەڭگٸمەن وسى اراعا جەتكەندە بەكەي جان-جاعىنا جالتاقتاپ قاراپ:
– ەسكە باۋىرىم ول وسىندا ما? - دەپ سۇرادى.
مەن بٸزدٸڭ سوڭىمىزدان انادايدا ەرٸپ كەلە جاتقان جەنيياعا قاراپ:
– يە, ول وسىندا. شاقىرايىن با?- دەدٸم. ٶڭٸ سۇرلانىپ كەتكەن بەكەي:
– جوق, جوق كەرەگٸ جوق. جٷر, انا اقىماقتارعا بارايىق, - دەپ الدى ارتىنا قاراماي قوسقا قاراي جٷگٸرە جٶنەلدٸ. مەن جەنييانىڭ قاسىندا قالدىم.
مەن ەت اسىمداي ۋاقىت اينالىپ قوسقا كەلگەنٸمدە بەيتەل مەن مەكەي قورىلداپ تۇرىپ ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن دە, بەكەي ارلى-بەرلٸ دٶڭبەكشٸپ ۇيىقتاي الماي جاتىر ەكەن.
مەنٸمەن بٸرگە قوستىڭ اۋزىنا دەيٸن كەلگەن جەنيياعا:
-جارايدى, ەندٸ سەن بارا بەر, تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ كەزٸگەمٸز,- دەپ جاتىپ قالدىم. ارلى-بەرلٸ اۋناقشىپ, اقلاپ-ٷھلەگەن بەكەي ۇيىقتاتار ەمەس.
مەن باسىمدى كٶتەرٸپ:
– بەكەي اعا قورىقپاي ۇيىقتاي بەرٸڭٸز, ول ەشكٸمگە تيٸسپەيدٸ,- دەدٸم.
بەكەي ماعان جاۋاپ قايتارعان جوق. ٷنسٸز تىنىشتالىپ قالدى. سودان بەرٸ بەكەي ەكەۋمٸز سٶيلەسٸپ كٶرمەدٸك.
***
كٶشٸپ وسىندا تاياعاندا بايتەل مەنٸ ەرتٸپ, الدىن-الا بارىپ قوستىڭ ورنىن تٸگٸپ مالعا ىقتاسىن جاساماق بولىپ وزىپ كەتكەنبٸز.
مەنٸ وڭ جاعىنا قوسارعا الىپ الماق بولىپ, بايتەل استىنداعى ەسٸكپەن تٶردەي كٶكقاسقاسىن تەبٸنٸپ جەتٸپ كەلگەن كەزدە, بٸزدٸڭ وزا شاۋىپ كەتپەك بولعانىمىزدى بٸلگەن جەنييا مەنٸڭ قۇلامنىڭ سۋلىعىنان كەلٸپ ۇستاي الدى. ساپ ەتە قالعان جەنييادان بايتەلدٸڭ كٶكقاسقاسى شىڭعىرا ٷركٸپ ٷستٸندەگٸ ادامدى اۋدارىپ كەتە جازدادى.
بايتەل مەنٸ تۇڭعىش رەت بوقتاپ جٸبەردٸ:
– وي, ەسەر سەنٸڭ… وسى سايتانىڭ-اق. مەن وعان ٷندەگەم جوق. جەنيياعا:
-بٸز جىلاۋىق تالعا كەتٸپ بارامىز,- دەپ ەم ول:
– مەندە جىلاۋىق تالعا بارامىن, - دەدٸ.
– بايتەلدٸڭ اتىن ٷركٸتپەشٸ,- دەدٸم.
– مەن بايتەلدٸڭ اتىن ٷركٸتپەيمٸن,- دەدٸ ول.
انادايدا استىنداعى اتى وسقىرىنىپ, ٶزٸ ماعان كٸجٸنٸپ تۇرعان بايتەلگە:
– مەنٸڭ وڭ جاعىممەن جٷرٸپ وتىر,- دەدٸم دە قۇلانى تەبٸنٸپ قۇيعىتا جٶنەلدٸم.
بايتەلدە ەرە شاۋىپ, وڭ قاپتالىمنان قوسانجارلادى. قامشىلار جاعىمدا قۇلانىڭ جانىنا جابىسىپ جەنييا ۇشتىرتىپ كەلەدٸ.
ماعان قاراپ اقسييا كٷلگەن بايتەل:
– ەسكە جاڭا بايقاماي اۋزىمنان جامان سٶز شىعىپ كەتتٸ, رەنجٸمە باۋىرىم, - دەدٸ.
مەن:
– جوق مەن رەنجٸمەيمٸن. جەنييا سەن رەنجٸگەن جوقسىڭ با?- دەپ اتپەن بٸرگە القىنا جٷگٸرٸپ كەلە جاتقان جەنيياعا قارادىم.
– بايتەلگە مەن رەنجٸمەيمٸن,- دەدٸ جەنييا. ەت اسىم ۋاقىتقا جەتپەي بٸز مەجەلٸ جەرگە جەتتٸك. اناندايدان قالبايىپ جالعىز تال كٶرٸنٸپ تۇر. اعاش قانشا الىس بولعانىمەن, سول جاقتان شىققان ەدەمٸ ەننٸڭ داۋسى بٸردەن قۇلاعىما جەتتٸ.
– جەنييا ەن ايتىپ جاتقان كٸم?- دەپ سۇراپ ەدٸم, ول ماعان شالقالاي بٸر قارادى دا, ەكٸ بەتٸن جاس جۋىپ اتتان وزىپ جالعىز تٷپ تالعا قاراي زاۋلاپ جٶنەلدٸ.
– جەنييا قايدا باراسىڭ? توقتا, توقتا,- دەپ مەن اتىمدى بوربايلاپ شابا جٶنەلدٸم.
– مەن تالعا بارام, تالعا بارام, اتام كٷتٸپ وتىر, اپام كٷتٸپ وتىر, ەپكەم كٷتٸپ وتىر, - دەپ ايقايلاپ, شاپقىلاعان اتقا جەتكٸزبەي كەتٸپ بارا جاتتى. ارتىمنان اتىن ٷستٸ-ٷستٸنە قامشىلاپ:
– ەسكە توقتا, ەسكە…, - دەپ بايتەل شاپقىلاپ كەلەدٸ.
جەنييا ساعىمداي زاۋلاعان قالپى جاپانداعى جالعىز تالدىڭ تٷبٸنە بارىپ ٸزٸم-عايىم جوق بولىپ كەتتٸ. قوس قۇلاعىم جىمقىرىپ قۇيىنداي قۇيعىتقان قۇلا ات مەنٸڭ نەگە شاپقىلاپ كەلە جاتقانىمدى بٸلگەندەي تالعا جەتە ارتقى تٸرسەگٸمەن جەر تٸرەي سٷيرەتٸلە كەلٸپ توقتادى.
مەن تالدى اينالا جٷگٸرٸپ جٷرمٸن.
– جەنييا دەيمٸن, جەنييا,- دەپ. ٸلە-شالا بايتەلدە جەتتٸ استىنداعى كٶك قاسقانى ٸلگەرٸندٸ-كەيٸن تەڭسەلتٸپ. اتىنان قارعىپ تٷستٸ دە, الاسۇرا تالدى شىر اينالىپ جٷرگەن مەنٸ شاپ بەرٸپ ۇستاپ الدى.
– ەسكە بولدى?توقتا, نە بولدى ساعان?
– جەنييا مىنا تالعا كٸرٸپ كەتتٸ, - دەدٸم مەن بوتاداي بوزداپ.
– ەسكە سەل كٷتە تۇر, قازٸر جەنييا شىعادى. وسىندا كٸشكەنە دەمال. ونىڭ بٸر-بٸرٸنٸڭ شوقتىقتارىن جولىسىپ وقىرانىسىپ تۇرعان ەكٸ اتتىڭ شىبىرلارىن بٸلەگٸنە ٸلٸپ, مەنٸ بٸر قولىمەن سٷيەي انادايدا تۇرعان قۋ شيدىڭ تٷبٸرٸنٸڭ قاسىنا الىپ كەلدٸ. مەنٸ يىعىمنان باسىپ وتىرعىزدى دا, ٶزٸ بٶكتەرٸنشەگٸندەگٸ كٷرەك پەن تەسەنٸ تٷسٸرٸپ ەكٸ اتتىڭدا ايىلىن بوساتىپ, تەرلٸكتەرٸن الىپ, شيدٸڭ قۋ تٷبٸرٸنە جابا سالدى.
سوسىن ٶزٸ وتىرىپ بٸر تال شىلىم تۇتاتتى دا, ماعان قاراپ باسىن شايقاپ:
– ەسكە سەن مىقتى جٸگٸتسٸڭ عوي. ەكەۋمٸز قازٸر قوستىڭ ورنىن تەگٸستەپ اينالاسىنان مور قازىپ تاستايىق. ماڭايدان وتىندىق بٸرنەرسەلەر جيناپ قويايىق. ارتتاعىلار كەلگەندە قوس تٸگەمٸز. جٷكتٸڭ ٸشٸندە شەشەڭ كٶپ كەمپەت سالىپ بەرگەن, مەن سونى ساعان بەرەم. تەتتٸلەرٸڭدٸ جەنييانى شاقىرىپ الىپ ەكەۋٸڭ جەيسٸڭدەر, - دەپ سٶيلەي جٷرٸپ قولىنداعى تەسەمەن قۋ شيدىڭ بٷيٸرٸن قوپارا باستادى. مەن ورنىمنان تۇرىپ ماناعى اتتىڭ تەرلٸگٸنٸڭ جانىندا جاتقان كٷرەكتٸ قولىما الدىم. مەن قۇر تىرتىڭداعانىم بولماسا ونشا جۇمىس ٸستەپ جارىتپادىم. اينالانىڭ قورىس-قوپاسىن شىعارىپ, توپىراعىن بٸر جەرگە جايمالاي ٷيگەن بايتەل كەدٸمگٸ ٷيدٸڭ ورنىنداي جەردٸ جەردەن بٸرشاما كٶتەرٸپ تاستادى. ەكەۋمٸز ٷيٸلگەن توپىراقتى اينالا تابانمەن باتتاپ جٷرمٸز. بايتەل ماعان:
– بۇل جەر جىلاۋىق تال دەگەن جەر. بۇرىندارى بٸزدٸڭ ەل وسى ٶڭٸردٸ قىستايتىن. سوڭعى سەگٸز جىلدان بەرٸ مۇندا ەشكٸم كەلمەگەن. ول كەزدە بۇل جەردە جالعىز عانا اعاش ەمەس اراسىنا قورالى قوي سىيىپ كەتەتٸن توپ تال بولىپ تۇراتىن. اياق استىنان بٸر تٷندە بارلىعى تومارىدا قالماي عايىپ بولىپ كەتٸپ, وسى بٸر تٷپ اعاش قانا قالىپتى. سودان باستاپ كەش باتتى بولدى تال تاڭعا دەيٸن زارلاپ جىلاپ شىعادى ەكەن. سودان قورقىپ ەشكٸمدە كەلمەيتٸن. اناۋ مەكەي يتتٸڭ ەگەسٸمەن وسىندا كەلۋٸن كەلٸپ السامدا, ەندٸ ٶزٸمدە ايتارعا بولماسا جٷرەكسٸنٸپ تۇرمىن. ەسكە سەن بارسىڭ عوي ە! بٸز نەدەن قورقامىز? – دەپ توقتاماي سٶيلەپ جاتىر. جالپى ماعان بٶيتٸپ ەشكٸم كٶپ ەڭگٸمە ايتپايتىن.
– بايتەل اعا, - دەپ قۇشاقتاپ جىلاعىم كەلدٸ. “سەن مىقتى جٸگٸتسٸڭ” دەپ جاڭا عانا ايتتى عوي. - مىقتالار ەشقاشان جىلامايدى. جىلاسا دا, كٶز جاسىن ٶزٸنەن باسقا ەشكٸمگە كٶرسەتپەيدٸ,- دەپ ەكەمنٸڭ ايتاتىنى ەسٸمە تٷسٸپ كٶزٸمە كەلٸپ تٶگٸلٸپ كەتكەلٸ تۇرعان جاستى بايتەلگە كٶرسەتپەي جەڭٸممەن سٷرتٸپ تاستادىم دا:
– يە, مەن بارمىن. ەشكٸم تيسە المايدى. جەنييا كەلسە تٸپتٸ جاقسى بولار ەدٸ,- دەدٸم.
تٷس اۋا ارتتاعى مالدى كٶشتە جەتتٸ. ارعى شەتٸنە كٶز جەتپەيتٸن جازىققا بىتىراي جىيىلىپ قويلار اق جۋساننىڭ باسىن بىرت-بىرت جۇلىپ جايىلىپ بارادى.
تٶرت جاقتاپ جٷرٸپ قوستى تٸگٸپ, جانىنان تاس وشاقتى قۇرىپ, قوستىڭ اينالاسىن شىمدى توپىراقپەن كٶمكەرٸپ, ٸشٸندەگٸ باعانا بايتەل ەكەۋمٸز جۇلىپ ەكەلٸپ قالىڭ قىلىپ تٶسەگەن ساربالاقتىڭ ٷستٸنە تەكەمەت سىرماقتارىمىزدى جايىپ, كەدٸمگٸدەي جاتىن ورىن دايارلاپ الدىق. مەن اينالا جٷگٸرٸپ سەكسەۋٸلدٸڭ قۋ تومارىنان بٸر ارقا قىلىپ ەكەپ قوستىڭ ٸرگەسٸنە دٷرس ەتكٸزٸپ تاستاي سالعاندا قوستا وتىرعان ٷشەۋٸ دە:
– بەرەكەلدٸ, ەسكە. جارايسىڭ. مىنا سەكسەۋٸلدٸ انا سارى اتاننىڭ ٶزٸ ەزەر كٶتەرەدٸ, - دەپ قاۋقىلداسىپ جاتتى. مەن شەشەم سالعان كەمپەتتٸ قاشان بەرەر ەكەن دەپ بايتەلگە قايتا-قايتا جالتاقتاپ قويامىن. وسىنى ۇققانداي بايتەل:
– ا, ايتپاقشى, ەسكەڭە باعانا كەمپەت بەرەم دەگەن ەدٸم عوي… مەكە اناۋ قورجىننىڭ باسىن اششى. ەسكەڭە شەشەسٸ كٶپ قىلىپ كەمپەت سالىپ جاتىر ەدٸ,- دەدٸ. مەكەي ورنىنان تۇرماي-اق ٸرگەگە قاراي جانتايىپ بارىپ قورجىندى جۇلقا تارتىپ ورتالارىنا توپ ەتكٸزٸپ قويا سالدى. قورجىننىڭ باسىنداعى قوماقتى تٷيٸنشەكتٸ سىرتقا شىعارعان بايتەل تٷيٸنشەگٸن بوساتىپ ٸشٸنەن ماعان بٸر ۋىس كەمپەتتٸ بٸراق بەردٸ. كەمپەت قولىما تيە سالا مەن ماناعى جالعىز اعاشقا قاراي تۇرا جٷگٸردٸم.
قولىمداعى كەمپەتٸمدٸ الىپ قانشا ايقايلاسامدا, جەنييا شىقپاي قويدى. اقىرى بايتەل مەنٸ قوسقا قايتا ەرتٸپ كەلدٸ.
قوس باسى بولىپ بايتەلدى ارنايى سايلاماساقتا, بارلىق ٸستٸڭ جايىن ودان ارتىق بٸلەتٸن ەشكٸم جوق ەدٸ. سودان دا بايتەل ٶزٸ باس بولىپ بارلىق ٸستٸ باسقارىپ كەتە بەرەتٸن.
جىلاۋىق تالدىڭ حيقمەتٸن العاشقى تٷنٸ كٶردٸك.
قوس تٸگٸلٸپ بولعان سوڭ, قوستىڭ اۋىز جاعىنا شاعىن تەمٸر پەشتٸ قۇرىپ جاپارداعى دٶڭگەلەتە كٶمكەرٸلگەن قاڭتىلتىردان مورجاسىن سىرتقا شىعارىپ, ماناعى ەكەلگەن سەكسەۋٸلدىڭ تومارلارىن پەش ٸشٸنە قالاپ مازداتا جاقتىق تا, تورسىقتاعى سۋدى مايىسا-مايىسا ەۋەلگٸ بەينەسٸنەن ەلدەقاشان ايىرىلىپ قالعان قارا شەۋگٸمدٸ استىق. بايتەل بەكەي ەكەۋمٸزگە:
– جىلاۋىق تالدىڭ ار جاعىنداعى شيلٸ ٶزەككە بارساڭدار سول جەردە شىعىرلى قۇدىق بار. اتپەن تارتقانعا تاس باسىپ تۇرعان شىنجىرلار جٸبەرە قويماس. مەنٸڭ سارى اتانىمدى الىپ بارىپ سونىمەن تارتىپ جانىنداعى ٷلكەن ناۋانى تولتىرىپ تاستاڭدار دا, قوستاعى بوساعان ىدىستارعا سۋ تولتىرىپ الىپ كەلٸڭدەر. مەكەي سەن سىرتتاعى تاس وشاققا وت جاق. ەۋەلگٸ قوناعاسى مەنەن بولسىن. كەشەگٸ اياعىن تاسقا قىستىرىپ العان كٶك ٸسەكتٸ سويايىن. بوسقا اياعى جازىلعانشا ارىپ كەتەر, – دەپ ٶزٸ قويعا قاراي اياڭدادى.
بەكەي ەكۋمٸز بوساعان ىدىستاردى الىپ بايتەلدىڭ سارى اتانىن جەتەلەپ شيلٸ ٶزەككە قاراي كەتتٸك. قۇدىق باسى قۋراعان شٶپ پەن قالىڭ قاڭباققا كٶمٸلٸپ قالعان ەكەن. ەكٸ جاقتاپ جٷرٸپ ەزەر ارشىدىق. قۇدىقتىڭ شىعىرىنا بەكٸتٸلگەن توستاقتاردى تات باسا باستاعان ەكەن. شىنجىردىڭ اينالمالى بٸلٸگٸنە قىرىق قۇلاش ارقانىن وراپ جاتقان بەكەي:
– ەسكە, قۇداي بٸلەدٸ مىنا جەردەن ەشكٸمنٸڭ سۋ الماعانىنا جەتٸ جىل ەمەس جەتپٸس جىل ٶتكەن شىعار,- دەدٸ. مەن ٷندەگەم جوق. سارى اتاننىڭ شومىنىڭ الدىنا ورالعان ارقاننىڭ بٸر ۇشىن بايلاعان بەكەي:
– ال, ەندٸ ەسكە سارى اتاندى جەتەلەي بەر, ارقان تاۋسىلعاندا ايقايلايمىن سوندا بٸراق توقتايسىڭ,- دەدٸ.
مەن سارى اتاندى جەتەلەي جٶنەلدٸم. ٶتٸرٸك ايتقان ادامعا جەڭدٸ بەلەكتەي ەتٸپ ەسٸلگەن قارا الا ارقان ٷزٸلەردەي بولىپ كەرٸلدٸ. سارى اتان ميزەر ەمەس. جايلاپ تارتىپ كەلەدٸ. بٸر زاماندا تات باسقان شىعىر جان بٸتكەندەي شاقۇر-شۇقىر ەتٸپ اينالا باستادى. مەن بٸراز جەرگە جەتكەنشە ناۋاعا سۋ قۇيىلمادى, ەلٸ جٷرٸپ كەلەمٸن. بٸر زاماندا بارىپ ارقا جاقتان بەكەيدٸڭ:
– توقتا, ەندٸ قايتىپ كەل,- دەگەن ايقايى ەستٸلدٸ. قولىنداعى قاتقان قايىڭ سىرىقتى شىعىردىڭ اراسىنان ٶتكٸزٸپ تيەكتەپ جاتقانى انىق كٶرٸنٸپ تۇر. مەن جەتكەن جەرٸمنەن ساربالاقتاردى جۇلىپ بٸر جەرگە جيناپ بەلگٸ جاسادىم دا, سارى اتاندى جەتەلەپ كەرٸ قايتتىم.
– قۇدىقتىڭ سۋى قۇرىپ قالدىما ەكەن دەپ ەم, قۇدايعا شٷكٸر بار ەكەن, – دەپ تٸسٸن اقسيتا كٷلٸپ تۇر. مەن سارى اتاندى جەتەلەپ قايتا كەتتٸم.
قۇدىقتىڭ تەرەڭدٸگٸ سونداي قىرىق قۇلاش ارقان تاۋسىلعاندا بارىپ سۋ ٸلٸككەن توستاق جەر بەتٸنە ەندٸ جەتكەن ەكەن. مەن جەتكەنشە بەكەي ارقاندى بٸلٸككە قايتا وراپ بولعان ەكەن. اينالماي قايتا جاڭاعى ٸزٸممەن سارى اتاندى جەتەلەپ جٷرە جٶنەلدٸم. ارت جاعىمنان بەكەيدٸڭ:
– ەسكە بوسقا شارشاعانشا اتاندى شٶگەردە مٸنٸپ المايسىڭ با?- دەگەن ايقايى ەستٸلدٸ. مەن موينىمدى بۇرماستان:
– وسىلاي جٷرگەندٸ جاقسى كٶرەم, – دەپ ەم, ول:
– ەلٸ قايدا, كەم دەگەندە ون بەس ورام تارتۋىمىز كەرەك, - دەپ ايقايلادى. مەن قايتا اينالىپ كەلگەندە مٶپ-مٶلدٸر سالقىن سۋ شىعىردىڭ استىنان جاسالعان شۇقاناققا تولىپ تٸشكە جٸپسەمەن ناۋاعا كەلٸپ قۇيىلىپ جاتىر ەكەن. ساناپ وتىرىپ ون رەت بارىپ كەلگەندە سارى اتاننىڭ دا دٸزەسٸ دٸرٸلدەي باستادى. مەندە ايتارعا بولماسا بۇرلىعىپ قالدىم.
– سارى اتان ەكەۋمٸز شارشادىق ەندٸ بٸراز دەم الىپ الايىق پا?- دەپ ەم بەكەي:
– جارايدى, وندا سەندەر دەمالىڭدار مەن تارتايىن. مەنٸڭ جالباس تورىم مىناۋ شىعىرىڭدى شىر اينالدىرادى. تەك ارقان تاۋسىلۋعا تاياعاندا مىنا سىرىقتى سوستاقتىڭ استىنداعى قۋىستان ٶتكٸزٸپ تەكتەپ قويساڭ بولدى. ەيتپەسە كەيٸن شەگٸنٸپ كەتەدٸ,- دەدٸ دە انادايدا بوس جايىلىپ جٷرگەن جالباس تورىنىڭ قوس ايلىن بٸردەي تٶسٸنەن تارتىپ, ٶمٸرلٸگٸن قىسقارتتى دا, قارعىپ مٸنٸپ سارى اتاننىڭ قاسىنا كەلٸپ, شومنان ارقاننىڭ ۇشىن شەشٸپ الىپ تاقىمىنا باسىپ تەبٸنٸپ قالىپ ەدٸ, شىعىر ماناعىدان قاتتى شاقىرلاپ اينالا جٶنەلدٸ. شىعىر اينالعان سايىن سۋ تولعان توستاقتار شايقالاقتاي كەلٸپ سار-سار ەتٸپ شۇقاناققا قۇيىلىپ جاتىر. ماناعى سارى اتانمەن تارقان كەزدە شۇقاناقتان ناۋاعا تارتىلعان جٸپسەنٸڭ تٷبٸمەن عانا اققان سۋ ەندٸ ارناسىنان اعا تولىپ, ناۋاعا سارىلداپ قۇيىلا باستادى. سارىلداعان سۋدىڭ داۋسىنا ما, ەلدە سۋدىڭدا يٸسٸ بولا ما كٶز كٶرٸم جەردە جاتقان قورالى قوي بٸزگە قاراي تٶڭكەرٸلدٸ. قوستان بٸرەۋٸ شىعىپ قايىرار دەگەن ٷمٸتپەن قايتا-قايتا موينىمىزدى سوزعانىمىزبەن, قوستان شىققان ەشكٸم كٶرٸنبەيدٸ. قورالى قوي جەردٸڭ شاڭىن شىعارىپ بٸزگە قاراي تاياپ كەلەدٸ. ساۋرىنان تەر تامشىلاعان جالباستىڭ ٷستٸندە تۇرعان بەكەي بٸر كەلگەندە:
– اناۋ جالقاۋلاردىڭ جاتىپ العانى-اي. كەش باتا سۋ ٸشكەن قوي قورانى سٸدٸككە تولتىرعاننان باسقا نە ٶندٸرەدٸ? ەرتەڭ تاڭ اتا بٸراق سۋارۋ كەرەك ەدٸ. مەن وعان جاۋاپ قايتارعانىم جوق, ەلدەقايدان جەنييا كەلە قالاتىنداي جان-جاعىما جالتاقتاپ قاراپ قويامىن.
وسى كەزدە بەكەيدٸڭ سٶزٸ قۇلاعىنا جەتكەندەي قوستان بايتەل شىقتى دا, كٶك قاسقاسىنا مٸندٸ دە, بٸزگە قاراي ٶرٸپ كەلە جاتقان قويدىڭ الدىنا قاراي تۇرا شاپتى. كٶك قاسقانىڭ شابىسىنا سٷيسٸنە قاراپ اڭىرىپ قالدىم. كٶك قاسقا ٷيدەي بولىپ ۇيىسىپ قالعان جىڭعىلداردان اينالماي-اق قارعىپ ٶتٸپ كەتٸپ بارادى.
– ەسكە-اۋ, قايدا قاراپ تۇرسىڭ? - دەگەن بەكەيدٸڭ داۋسىنان ەسٸمدٸ جيدىم. بايتەل قويدى قايىرىپ قوستىڭ جەلكەسٸنە قاراي جەتكەندە بٸزدە ناۋانى سۋعا تولتىردىق.
بەكەي ارقاندى قۇلاشتاي شۋماقتاپ جينادى دا, شىعىردىڭ باسىنداعى قالقادان شىعىپ تۇرعان سىرىقتىڭ بٸر باسىنا ٸلدٸ دە, اتىنا مٸنٸپ سارى اتاندى جەتەككە الدى.
مەن الاياق قۇلاننىڭ ٷزەنگٸسٸنە اياعىمدى سالا بەرە جانىما جەتٸپ كەلگەن جەنييانى كٶرٸپ:
– قايدا كەتتٸڭ? جوق بولىپ كەتتٸڭ عوي, - دەپ سۇرادىم.
– اتاما باردىم. اپاما باردىم. ەپكەمدٸ كٶردٸم. الاقاي تاۋىپ الدىم, - دەپ جاس بالاشا ويناق سالعان جەنييانىڭ ارتىنان قۇلانىڭ تٸزگٸنٸن تاستاي سالىپ تۇرا قۋدىم. انادايدان بەكەيدٸڭ ايقايلاعان داۋسىن ەستٸدٸم. بٸراق نە دەپ جاتقانىن تٷسٸنبەدٸم.
جەنييا بٸرەسە تٶبە بولعان جىڭعىلدىڭ اراسىنا كٸرٸپ كەتسە, بٸرەسە قۋراپ قالعانىنا مىڭ جىل ٶتكەن ٷيدەي سەكسەۋٸلدٸڭ قۋ تومارىنىڭ باسىنا شىعىپ كەتەدٸ دە, ماعان ۇستاتپايدى. سەكسەۋلدٸڭ تومارىنىڭ باسىنان قارعىپ تٷسكەن جەنييا ساق-ساق كٷلٸپ, بەكەي جاققا قاراي تۇرا جٷگٸردٸ. ارتىنان جەتەر جەتپەس مەن قۋىپ كەلەمٸن. بٸر كەزدە جەنييادان ٷرٸككەن بايتەلدٸڭ اتى تٸك قارعىعاندا بەكەي اتتان تٷسٸپ قالدى. جالداس تورى قوستىڭ جانىندا تۇساۋلى تۇرعان مەكەيدٸڭ اقبوزىنىڭ قاسىنا بٸراق باردى. بەت-اۋزىن توپىراق باسقان بەكەي مەن جاققا بٸر قارادى دا, قوسقا قاراي ايقايدى سالىپ تۇرا قاشتى. بەكەي مەن جارىسقانداي بٸرگە جٷگٸرٸپ بارا جاتىر. ارتتارىنان:
– توقتا دەيمٸن توقتا,- دەپ باقىرىپ مەن كەلەمٸن.
بٸزدٸڭ داۋسىمىزدى ەستٸپ قوستان بايتەل مەن مەكەي ٶرە شىقتى قوستان. بەكەي زاۋلاعان قالپى قوسقا قويىپ كەتتٸ دە, جەنييا بٸراق قارعىپ قوستىڭ ٷستٸنەن سەكٸرٸپ ارى اسىپ كەتتٸ. مەن دە جەنييانىڭ ارتىنان قوستان قارعىپ ٶتە شىقتىم. جەنييا ەندٸ اينالا قاشىپ جىلاۋىق تالعا قاراي بەتتەدٸ. بٸز تالعا دا جەتتٸك. جەنييانىڭ جەلبٸرەگەن كٶيلەگٸنٸڭ ەتەگٸنەن ەندٸ ٸلٸنە بەرگەندە جەنييا سول جٷگٸرگەن ەكپٸنٸمەن تالدىڭ دٸڭٸنە كٸرٸپ جوق بولىپ كەتتٸ. تالدى باس سالىپ ارلى بەرلٸ جۇلقىلاپ كٶردٸم. قاي جەرٸنە كٸرٸپ كەتكەنٸ بەلگٸسٸز. قانشا ايقايلاسامدا جەنييادان تىرس ەتكەن ٷن جوق. سوسىن قوسقا قاراي جٷگٸرٸپ باردىم دا, تەسەنٸ الا سالىپ قايتا كەلدٸم دە, تالدى قوپارىپ تاستاماق بولىپ تەسەمدٸ قۇلاشتاي كٶتەرگەنٸمدە:
– توقتات! - دەگەن بايتەلدىڭ زور داۋسى ەستٸلدٸ. بايتەل القىنا جەتٸپ كەلدٸ دە, قولىمداعى تەسەنٸ جۇلىپ الىپ اناداي جەرگە لاقتىرىپ جٸبەرٸپ بارىپ:
– ەسكە, مىنا تالدى قوپارىپ تاستاساڭ جەنييا ساعان ٶكپەلەيدٸ. نە سەن جەنييانى ٶكپەلەتكەلٸ تۇرسىڭ با? وناندا قوسقا جٷر. تاماقتانىپ العان سوڭ ساعان شەشەڭ بەرگەن كەمپەتتەن بەرەمٸن. سونى ەكەلٸپ بەرسەڭ شىعادى, - دەپ مەنٸ جەڭٸمنەن تارتىپ قوسقا قاراي جەتەلەي جٶنەلدٸ.
قوسقا كەلگەندە مەكەي مەن بەكەي ەكەۋٸ قارا شەۋگٸمدٸ الدارىنا قويىپ شاي ٸشٸپ وتىر ەكەن.
بايتەل بەكەيگە قاراپ:
– بەكە, ەسكەنٸڭ اندا-ساندا وسىلاي ۇستاپ قالاتىن ۇستاماسى بار. قورىقپا, تيمەسەڭ بولدى. كەيدە تٸل الماي قويادى. سول كەزدە جەنيياعا ايتساڭ بولدى تٸلٸڭدٸ الادى, - دەپ سامبىرلاپ سٶيلەي باستاپ ەدٸ, بەكەي:
– قايداعى? - دەپ اۋزىن اشا بەرگەندە مەكەي ونىڭ سانىنان مىتىپ قالىپ قۇلاعىنا بٸردەمەلەر ايتىپ جاتتى. بايتەل مەنەن:
– ەسكە, نەگە جٷگٸردٸڭ جەنييا كەلدٸ مە?- دەپ سۇرادى. مەن:
– يە, ناۋاعا سۋ تولتىرىپ بولعان سوڭ, جەنييا كەلٸپ ماعان ۇستاتپاي تۇرا قاشتى, مەن قۋىپ ۇستاي الماي قويدىم.
– سودان ەسكە سەن جٷيرٸك ەدٸڭ عوي. ول جەتكٸزبەي قويدىما? نە قوسقا بەكەيمەن بٸرگە قوسقا كٸرٸپ كەتتٸ مە?- دەپ سۇرادى.
– جوق قوسقا كٸرسە ۇستاپ الاتىن ەم عوي. ٷستٸنەن سەكٸرٸپ كەتتٸ,- دەدٸم مەن جەنيياعا جەتە الماي قالعانىمنان ۇيالىپ.
شاي ٸشٸلٸپ بولعان كەزدە قاراڭعى تٷسٸپ كەتكەن. سىرتتاعى تاس وشاقتا جاڭا سويىلعان قويدىڭ ەتٸ اقىرىن جىبىرلاپ قايناپ جاتىر. مەن بايتەلگە قاراپ قويامىن. كەمپەتتٸ الىپ جەنيياعا تەز كەتە قالسام دەپ وتىرعام. مەنٸڭ ويىمدى ۇققانداي بايتەل:
– ەسكە ەتتە پىسىپ قالدى, سوسىن كەمپەتٸڭدٸ بەرەمٸن. بولماسا جەنييادا كەلٸپ قالار وسىندا كٷتە تۇر,- دەدٸ. مەن ٷنسٸز باسىمدى يزەدٸم.
ورتاعا ٷلكەن استاۋمەن ەت كەلگەن كەزدە سىرتتان باياۋ جەل شىعا باستادى. جىلاۋىق تالدىڭ جاپىراقسىز بۇتاقتارىنىڭ جەلمەن بٸرگە سابالانعان داۋىسى قۇلاعىما كەلدٸ. بۇتاقتاردىڭ سارتىلداعان داۋىسىن باسىپ جەنييانىڭ ەن سالعان داۋىسى شىقتى. ەرەدٸك جەنييانىڭ داۋىسى ٷزٸلٸپ قالعاندا, باياعىدا جەنييالاردىڭ ٷيٸنە العاش بارعان كەزدە ٸشكٸ ٷيدەگٸ ەپكەسٸنٸڭ داۋىسى ەستٸلٸپ قالادى.
– باستالدى, – دەدٸ مەكەي.
– تۋرا جىلاعان ادامنىڭ داۋسى عوي, - دەدٸ بەكەي…
بايتەل ماعان قارادى دا:
– ەسكە سەن ايتا قويشى,- دەپ سۇرادى.
– جەنييامەن ەپكەسٸ ەن ايتىپ وتىر, - دەدٸم مەن.
– جەنييانىڭ ەپكەسٸ بارما? بايتەل مەن مەكەي جالت قارادى. مەنەن بۇرىن بەكەي جاۋاپ بەردٸ.
– يە, بار ەكەن, - دەپ.
ەندٸ انا ەكەۋٸ بەكەيگە ٷدٸرەيە قاراستى.
جٷزٸنە مىسقىل ورناعان بەكەي:
– قورىقپاڭدار. قاي كٷنٸ ەسكە ايتىپ بەرگەن,- دەگەندە بارىپ اناۋ ەكەۋٸ:
– ادامنىڭ جٷرەگٸن الدىڭ عوي, - دەدٸ قارقىلداي كٷلٸسٸپ.
– دەگەنمەن ابايلا باسىڭنان ەسكەنٸڭ جەنيياسى قارعىپ كەتكەن,- دەپ ودان ارمان داۋرىعا كٷلٸستٸ.
بىلقىپ باسقان ٸسەك قويدىڭ مايلى ەتٸن تٶرت جاقتاپ قوماعايلانا اساپ جاتىرمىز.
– جول جٷرٸپ تالىقتىق. از بولىپ قالماسىن دەپ بٸر قولىمەن تٶستٸكتٸڭ ەتەگٸن عانا الىپ قالىپ قالعانىن بٸراق سالعام, - دەپ بايتەل ٶزٸنٸڭ مىرزالىعىن كٶرسەتٸپ جاتىر. كٶك ساباعى كەۋٸپ ەلدە قاشان قۋراپ قالعان تاۋ سارىمساقتىڭ اپپاق ٶزەگٸ كەڭٸسٸرٸگٸڭدٸ اشىتاتىن قىلىمەن تۇزدى سورپاعا بۇقتىرىلىپ ارنايى جاسالعان تۇزدىقتى ورتاداعى استاۋداعى مايلى ەتتٸڭ ٷستٸنە قۇيىپ ارلى-بەرلٸ ارالاستىرىپ جٸبەرگەندە ەڭ توق تاماق دايىن بولا قالعان. ەتتٸڭ بارلىعى جەلٸنٸپ, سٷيەكتەر مۇجىلىپ, سوڭىندا استاۋدىڭ تٷبٸن تولىعىمەن جاۋىپ جاتقان قۇيرىق ماي عانا قالدى. ەندٸگٸ سٶزدٸ بەكەي باستادى:
– ال, ەندٸ ەكۋٸن جول بويى ايتىسىپ تارتىسىپ كەلەسٸڭدەر مىناۋ مايعا بەستەسسەڭدەرشٸ,- دەدٸ.
– نەسٸ بار ارى كەتسە ون بٸلەم شىعادى. بىلتىر كٷزدە مىنا مەكەيدٸڭ ەپكەسٸنٸڭ ۇزاتىلۋ تويىندا مەن بۇداندا ٷلكەن قۇيرىقتى جەپ قويعام. ول ون ەكٸ بٸلەم شىققان, - دەگەندە مەكەي:
– بٶس, بٶس, ول قۇيرىقتىڭ بۇدان ٷلكەن ەكەنٸ راس. بٸراق ٷيدٸ اينالىپ بارىپ قۇسىپ قويعانىڭدى قايتەسٸڭ? جەپ كەتەتٸن اۋىلدىڭ قاپتاعان قالىڭ يتٸ جوق ەشكەرەلەنٸپ قالاسىڭ عوي, - دەگەندە بايتەل:
– وتتاپسىڭ كٸم قۇسىپتى, - دەپ مەكەيدٸ بٷيٸردەن ىڭق ەتكٸزٸپ قويىپ قالدى.
بٸر جاعىنا قاراي قيسايا بٷيٸرٸن شەڭبەكتەگەن مەكەي دىم سىزباي بٸراز وتىردى دا, سوسىن قوستىڭ ۋىعىنا قىستىرۋلى تۇرعان قامشىنى جۇلىپ الىپ بەكەيدٸ جوتادان تارتىپ كەتتٸ. ورتاداعى استاۋدى بەكەي ٶزٸنە قاراي تارتىپ ورتانى اشىپ جاتىر. مەكەي قامشىنى قايتا كٶتەرگەندە جاڭاعى وڭباي وسىپ تيگەن قامشىدان قايقاڭ ەتە قالعان بايتەل:
– باتىر ەكە بولدى, بولدى, مەن جەڭٸلدٸم. اياعىڭا باس,- دەپ كەڭكٸلدەي كٷلٸپ توڭقاڭداپ جاتىر.
– قۇسقانىڭدى مويىندايسىڭ عوي?
– باتىر-ەكە مويىندايمىن. ونى سەن قايدان كٶرٸپ قويدىڭ?
– سەن سىرتقا شىعا مەندە ەرە شىققام, شيىڭدى شىعارايىن دەدٸم دە, كٶرشٸ اۋىلدان كەلگەن قۇدالاردان ۇيات بولماسىن دەپ ٷيدەمەي قويعام. دەسەدە اۋىلدىڭ يتتەرٸن بٸر تويعىزدىڭ. وسى كەزدە سٶزگە بەكەي كٸرٸستٸ:
– باكەڭنٸڭ جايى بەلگٸلٸ بولدى. مەكە سوندا وسى قۇيرىققا ەكەۋٸمٸز بەستەسەرمٸز وندا, - دەدٸ.
– ەي, بەكە مەن بەستەسسەم مىنا بايتەلمەن بەستەسەم. سەنٸڭ جەپ قوياتىنىڭدى انداعى توقپان جٸلٸكتٸڭ بٸر باسىن عانا اشىپ, ٸشٸندەگٸ مايىن قور ەتكٸزٸپ بٸراق سورىپ قويعانىڭنان-اق بٸلٸپ وتىرمىن…
كەڭك-كەڭك كٷلگەن بەكەي:
– جارايدى وندا بايتەل ەكەۋٸڭ-اق بەستەسە بەرٸڭدەر. دەسە دە, شاپپاي بەيگە الىپ وتىرعانىما قۋانىپ وتىرمىن. ەندٸگٸ شەشٸمدٸ مەن ايتايىن جەرەبە تاستايىق قايسىڭا شىقسا سونىڭ جەڭدەر,- دەدٸ. ەكەۋٸ ماقۇل دەستٸ.
شايدىڭ سىرتقى قاعازىنان ەكٸ جاپىراق جىرتىپ العان بايتەل مەشتىڭ اۋزىنا بارىپ شالا جانعان شىرپىنىڭ كٷيەسٸمەن بٸرەۋٸنە “بار” دەپ جازدى دا:
– قايسىڭنىڭ قولىڭا “بار” دەگەن جازۋى بار قاعاز شىقسا, سونىڭ جەيسٸڭدەر,-دەپ ەكٸ قاعازدى الاقانىنا سالىپ ۋقالاپ ۋقالاپ ەكٸ بٶلەك شىيىرشىق جاسادى دا, الاقانىن ەكەۋٸنە قاراي ۇمىسىندى.
– مەن انانى الامىن...
– جوق مەن الامىن…
– وندا مىنانى…
– جاڭا انانى الامىن دەگەسٸڭ.
– ٶزٸڭ عوي, مەن الامىن دەگەن. ەكەۋٸ ۇزاق تارتىسىپ جٷرٸپ اقىرى جەرەبە تارتتى.
ەكەۋٸ بٸردەي پەشتٸڭ اۋزىنا قاراي ۇمىتىلدى. پەشتٸڭ قاقپاعىن اشىپ جالپىلداپ جانىپ جاتقان وتتىڭ جارىعىمەن شيىرشىقتالعان قاعازدارىن اسىعىس جازىپ جاتىر.
– مەندە جوق ەكەن, - دەپ بايتەل شەگٸنە بەرٸپ ەدٸ:
– كٶردٸڭ بە, كٸمنٸڭ جەي الاتىنىن بٸر قۇدايدىڭ ٶزٸ بٸلەتٸن بولىپ وتىر عوي,-دەپ مەكەي قارقىلداي كٷلدٸ.
قايتادان سارىمساق ارشىپ ۇساقتاپ تۋرادى دا, سىرتتاعى وشاقتاعى بۇرقىلداپ قايناپ جاتقان سورپانىڭ بەتٸن قالقىپ ٷلكەن كەسەگە قۇيىپ جارتى ۋىستاي تۇز سالىپ ارالاستىردى دا, قۇيرىقتى بٸلەمدەپ تۋراپ اسىقپاي ارالاستىرا باستادى.
– سونىمەن نە بەس? مەكەي بايتەلگە سٷزە قارادى.
– جەپ تاۋىسىپ, قۇسپاي شىداي الساڭ قايسى كٷنٸ ٶزٸڭنٸڭ كٶزٸڭ تٷسكەن اقباس قوشقاردى بەرەم. ٶزٸڭ نە تٸگەسٸڭ?
– قوشقاردان قوشقاردىڭ جورعاسى جوق, مەن اناۋ سىڭار مٷيٸز كٶكقوشقاردى تٸكتٸم وندا…
– بەسٸمٸز بەس قوي?
– بەس!
ەكەۋٸ قول الىسىپ كەلٸستٸ. بٸز كۋەگەر بولدىق.
بٸلەمدەلگەن قۇيرىق مايدىڭ بٸرەۋٸن قولىنا العان مەكەي مايدى اۋزىنا قاراي الىپ بارا جاتقاندا مەن ونىڭ قولىنداعى ماي كەڭٸردەگٸنەن ٶتپەك تٷگٸلٸ اۋزىنا سىيمايتىن شىعار دەپ ويلادىم. جوق, ونىم بەكەر ەكەن. مەكەي اۋزىن ارانداي اشتىدا مايدىڭ بٸر باسى ەندٸ ٸلٸنە بەرگەندە قىلق ەتكٸزٸپ شايناماي بٸتەۋ قالپى جۇتا سالدى.
– بەرەكەلدٸ, تەبٸنٸڭ جامان ەمەس. انا ەكەۋٸ قوپاقتاسىپ قالدى. ەندٸ كٶتەرٸلگەن ايدىڭ جارىق سەۋلەسٸ قوستىڭ ٸشٸن كەدٸمگەدەي جارىق قىلىپ تۇر.
استاۋداعى ماي سارىمساقپەن مايلى سورپاعا شىلانىپ بۋى بۇرقىراپ ٸركٸلدەپ جاتىر.
مەكەي ەكٸنشٸسٸن ودان سوڭ ٷشٸنشٸسٸن بٸتەۋ جۇتىپ جٸبەردٸ. التىنشىسىن جۇتىپ جٸبەرٸپ بارىپ:
- ەسكە باۋىرىم, باعاناعى شەۋگٸمنٸڭ تٷبٸندە قالعان قارا شاي بولسا بٸر كەسە قۇيىپ بەرشٸ, - دەدٸ.
مەن جىلدام قوزعالىپ ٷلكەن شاراعا قارا شەۋگٸمنٸڭ ٸشٸندەگٸ قويۋ قارا شايدى بٸراق تٶڭكەردٸم دە, قوس قولداپ مەكەيگە ۇسىندىم.
– وي, جازعان شارىن سٷزبەگەن ەكەنسٸڭ عوي, - دەپ مەكەي شىنىنى قولىنا العاندا بايتەل:
– قويدىڭ بٸتەۋ قۇيرىعىن بٸتەۋ جۇتام دەپ وتىرعان ادامعا كەسە تٷبٸندەگٸ شاي نە تەيٸرٸ, - دەپ مىرسىلداپ كٷلە جاۋاپ قاتتى.
قولىنا العان سۋىق قارا شايدى باسىنا بٸراق تٶڭكەرگەن مەكەي استاۋعا قايتا قول سالدى.
– جە, جٸگٸتتەر مەكەڭ قۇيرىقتى تاۋىسقانشا بٸز باسقا بٸر نەرسەمەن اينالىسپايمىز با? بەكەي قولىنا جولى اشىلماعان جاۋىرىندى الىپ الاقانىن كەرە جاۋىرىننىڭ كەڭ قاقپاعىنان ۇستاپ وتىر.
– بەكە ٶزٸڭنەن بولسىن. بايتەل قوس قولىن بەكەيگە ۇمسىندى.
– بۇعان بەس كەرەك ەمەس قوي ەندٸ…
– ٶزٸڭ شەش!
– بولماسا مىنا ەسكەگە بەرەيٸن بە?
– قوي بەكە قاشقالاقتاما ەكەۋمٸز سىندىرا الماساق بەرەمٸز. ەسكە قويدىڭ ەمەس تايىنشانىڭ جاۋىرىنىن سىندىرادى, - دەپ بايتەل قارقىلداي كٷلدٸ.
– يە, ارۋاق, – دەپ قولىن باسىنان جوعارى كٶتەرٸپ تٶمەن قايتا سەرٸپكەندە سٷيەكتٸڭ شارت ەتٸپ سىنعان داۋسى ەستٸلدٸ.
– جەتتٸ, جەتتٸ. قۇداي قولىڭا قۋات بەرسٸن جۋان ٸسەكتٸڭ جاۋرىنىن جالاڭاش ۇستاپ شارت ەتكٸزٸپ سىندىراتىن جٸگٸتتەر ٸلۋدە بەرەۋ. بايتەل بەكەيدٸ القاپ جاتىر.
بەكەي جاۋىرىندى سىندىرعان سوڭ بايتەل اسىق جٸلٸكتٸ سول قولىنىڭ الاقانىنا سالىپ وڭ قولىنىڭ قىرىمەن دٷرس ەتكٸزٸپ بٸر سالعاندا اسىق جٸلٸك ەكٸگە بٶلٸنٸپ ەكٸ جاققا ۇشىپ كەتتٸ دە الاقانىندا جٸلٸكتٸڭ مايى شۇباتىلىپ قالدى.
– عالامات سوققى عوي بۇل. بەكەيدٸڭ داۋسى گٷر ەتە تٷستٸ دە, الاقانىنداعى مايدى اۋزىنا اپارا بەرگەن بايتەلگە:
– قوي بولماس انداعى مايدى ماعان قي. سەنٸڭ الاقانىڭنىڭ قۋاتى دارىسىن, - دەپ بايتەلدٸڭ سول قولىن ٶزٸنە تارتىپ الاقانداعى مايدى قولق ەتكٸزٸپ سورىپ الدى. قولىن وقىس تارتىپ القان بايتەل:
– قۇداي ساقتاسىن, قولىمدى بٸرگە جۇتىپ قويا جازدادىڭ عوي, - دەپ قارقىلدادى. وسى كەزدە سوڭعى بٸلەۋ مايدى كەڭٸردەكتەن ارى اسىرىپ جٸبەرگەن مەكەي دە بوساعان استاۋدى بايتەلدٸڭ الدىنا قاراي سىرا سالىپ:
– مەن تاۋىستىم! - دەدٸ قارقىلداي كٷلٸپ. ٷشەۋٸ قاتار قارقىلداي كٷلگەندە گٷركٸرەگەن داۋىستارىنان قوستىڭ جەلكەسٸندە جاتقان قوي دٷر ەتٸپ ٷركە جٶنەلدٸ.
– جٷگٸر ەسكە, شەتٸن قايىرىپ قايتادان ۇيىرىپ تاستا, - دەدٸ بايتەل ماعان قاراپ.
مەن قوستان اتىپ شىعىپ قوتارىلا ٷرٸككەن قويدى “شەي-شەيلاپ” قايتا ەكەلٸپ يٸردٸم دە قوسقا قاراي بەتتەدٸم. تۋرا قوستىڭ بوساعاسىندا جەنييا وتىر ەكەن.
– قايدا تىعىلىپ قالدىڭ?
– تالدىڭ تٷبەنە ەجەمنٸڭ قاسىنا تىعىلدىم.
– نەگە قاشاسىڭ سەن?
– جوق قاشقان جوقپىن…
– تالدى شاۋىپ قۇلاتىپ تاستايمىن!
– جوق تالدى شاپساڭ ساعان جەنييا جوق.
– وندا مەن تالدى قۇلاتپايمىن.
– وندا مەن قاشپايمىن. جەنييا ەكەۋمٸز سىرتتا داڭعىرلاپ بٸراز سٶيلەسٸپ قالىپ ەك ٸشتەن بايتەل:
– ەسكە ەندٸ ٸشكە كٸرمەسەڭ جەنييانى قۋالاپ جٸبەرەم, - دەپ ايقايلادى.
– جەنييا مەن كٸرمەسەم بايتەل سەنٸ قۋالاپ جٸبەرەدٸ مەن قوسقا كٸرەم, - دەپ قوسقا ەڭكەيٸپ كٸرە بەرگەندە جەنييا:
– سەن قوستا وتىرساڭ بايتەل جەنييانى قۋمايدى, - دەدٸ.
مەن ٸشكە كٸرگەندە جيناۋلى ورىن كٶرپەگە ارقاسىن سٷيەپ وتىرعان مەكەي قارق ەتٸپ كەكٸرٸپ قويىپ ىستىق سورپانى ٷرٸپ ٸشٸپ وتىر ەكەن. باكەي مەن بايتەل جايىلعان تەرٸ داستارحانعا مانادان مٷجٸلٸپ تازالانعان سٷيەك-ساياقتاردى سالىپ جيناپ جاتىر ەكەن.
– ەسكە-اۋ باعانا ايتتىم عوي, تٸل الساڭ جەنييا كەلەدٸ دەپ. بايتەل مەنٸ جانىنا وتىرعىزىپ ٸشتەگٸ پەشتٸڭ ٷستٸنە ەكەلٸپ قويعان قازاننان ىستىق سورپا قۇيىپ بەردٸ.
– ماناعىداي ەمەس جىلاۋىق تال تىنشىپ قالدىما قالاي?! - دەپ بەكەي بايتەلگە قارادى.
مەندە قۇلاعىمدى تٷردٸم. جەنييانىڭ ەپكەسٸنٸڭ ٷنٸ ەلٸ شىعىپ تۇر ەكەن.
– جوق ەلٸ ايتىپ جاتىر, جەنيدٸڭ بەرەن ەپكەسٸ ايتىپ جاتىر – دەدٸم مەن.
ٷشەۋٸ بٸر بٸرٸنە قاراستى دا ماعان ٷندەگەن جوق.
سەل تىنىشتىقتان سوڭ بايتەل:
– ەسكە ەكەۋمٸز اتتاردى وتقا قويىپ, تٷيەلەردٸ بٷگٸنشە قوستىڭ جانىنا شٶگەرٸپ تٸزەرلەپ تاستايىق, - دەپ مەنٸ ەرتٸپ سىرتقا شىعىپ كەتتٸ.
بايتەل ەكەۋمٸز تٶرت اتتى جەتەلەپ ماناعى شىعىر قۇدىققا قاراي بەتتەدٸك. جولاي جىلاۋىق تالدىڭ قاسىنا كەلگەندە بايتەل مەنەن:
– ەسكە بۇل جەردە كٸمدەر بار بولدى سوندا?, - دەپ سۇرادى.
– بۇل جەردە جەنييا بار, تاعى… دەي بەرگەنٸمدە جانىما جەنييا جەتٸپ كەلدٸ دە:
– جەنييانىڭ اتاسى بار, جەنييانىڭ ەجەسٸ بار, جەنييانىڭ ەپكەسٸ بار دەپ تاقىلداي جٶنەلدٸ.
– ە, سولاي دە, سولاي دە ەسكە, - دەپ جٸتٸرمەلەتٸپ جٷرە جٶنەلدٸ. بٸز اتتاردى سۋاردىق تا تۇساپ قويا بەرٸپ جٷگەن-نوقتالارىمىزدى سىلدىرلاتىپ قوسقا قايتتىق.
جەنييا مەنٸڭ قولىمداعى جٷگەن-نوقتانى ارلى بەرلٸ جۇلقىلاپ ويناپ كەلەدٸ.
قوسقا جەتە بەرە جەنييا ماعان:
– ەسكە مەن ٷيگە كەتەم, – دەدٸ. مەن وعان:
– كەتپەي-اق مەنٸڭ جانىمدا بٸر جٷرشٸ – دەپ ەم, ول:
– ەندٸ بارماسام اپام ۇرسادى, - دەگەندە بايتەل ماعان:
– ەسكە بولدى جەنييا بارىپ كەلسٸن ەرتەڭ كەلەدٸ… بٷگٸن بٸراز شارۋا تىندىرىدىق. كٷندە كەشكٸردٸ. ەندٸ ۇيىقتايىق, - دەدٸ.
قوستىڭ الدىنداعى تەڭكيگەن تەڭنٸڭ ٷستٸنە وتىرىپ الىپ شىلىم شەگٸپ وتىرعان بەكەي:
– ەكەۋٸڭ نەگە داۋرىعىپ كەلەسٸڭدەر, جايما? - دەپ سۇرادى. مەنەن بۇرىن بايتەل:
– ە, جەي. ەندٸ جاتىپ دەم الالىق. ەرتەڭ ەرتە مال ٶرگٸزۋ كەرەك, - دەپ ەدٸ بەكەي:
– مىنا جالاۋىق تالىڭنىڭ داۋىسى مەنٸ ۇيىقتاتپايتىن سەكٸلدٸ, - دەگەن ەدٸ بايتەل:
– ونى مەندە ەستٸپ كەلەمٸن. مەكەي نە ٸستەپ جاتىر? - دەپ قوسقا ەڭكەيٸپ كٸرٸپ بارا جاتىپ:
– اۋ, قۇرداس جىلاۋىق تالعا بارىپ كەلدٸم. تال تٷبٸندە بٸر ايداي ارۋ مەكەي قاشان كەلەدٸ دەپ كٷتٸپ وتىر ەكەن. سودان مەن قازٸر بارامدا جٸبەرەمٸن دەدٸم دەپ قارقىلداي كٷلدٸ.
شەشٸنٸپ جاتىپ قالعان مەكەي:
– ە, كٶردٸڭ بە جىلاۋىق تالدىڭ سۇلۋ قىزى سەنٸ بويىنا توعىتپاي مەنٸ كٷتٸپ جاتقان بولدى عوي… كەرەك بولسام ٶزٸ كەلسٸن… ولدا قارقىلداپ كٷلٸپ جاتىر.
– ول كەلە المايدى سەن ٶزٸڭ بارماساڭ.. ماعان ايتۋدى ۇمىتىپ كەتٸپپٸن عوي…
– نە بايلاپ كەتتٸڭ بە ونى? ماعان قاراماي قويدى دەپ قىزعانىپ…
– جوق ٶزٸ بايلاۋلى جاتىر ەكەن.
– قايتٸپ?
– ايتپايمىن ٶزٸڭ بارىپ كٶر…
– مەنٸ اڭساپ تۇرسا ٶزٸ كەلسٸن…
– كەلە المايدى… ونىڭ كەۋدەدەن جوعارعى جاعى عانا ادام دا تٶمەن جاعى جەر باۋىرلاعان جىلان ەكەن… حا-حا. بايتەل مەن مەكەيدٸڭ كٷلكٸسٸ جەر جارا شىقتى.
– ەي قۇرداستار يەن دالادا, تىلسىم اعاشتىڭ تٷبٸنە كەلٸپ قايداعىنى ايتپاڭدار… ادامدى قورقىتىپ. انا ەكەۋٸ ودان ارمان داۋرىعىپ كٷلٸستٸ.
ورىن كٶرپەمٸزدٸ ىڭعايلاپ ورنىمىزعا جاتتىق.
كٶزٸم ٸلٸنٸپ كەتكەن ەكەن. ەلدە بٸرەۋ باج ەتٸپ بارىپ, قارا سانىمنان جانشىپ ٶتە شىققاندا شوشىپ وياندىم.
– نە بولدى, نە بولدى?, - دەگەن مەكەي مەن بايتەلدٸڭ داۋسى جارىسا شىقتى.
– قۇتقارىڭدار… قۇتقارىڭدار… بەكەيدٸڭ اششى داۋسى قۇلاق جارادى.
ورنىنان اتىپ تۇرعان بەيتەل قوستىڭ تٶر جاق بوساعاسىنا تىعىلىپ الىپ بەيبەرەكەت ايقايلاپ جاتقان بەكەيدٸڭ بەتٸنەن شاپالاقپەن جانىپ-جانىپ جٸبەردٸ.
بەتٸنەن اياماي وسقىلاعان شاپالاقتان ەسەڭگٸرەپ بارىپ ەسٸن جيناعان بەكەي:
– قۇدايىم-اي… تٷسٸم ەكەن عوي… ٶلگەن جەرٸم وسى شىعار دەپ ەم, - دەپ القىنا جاۋاپ قاتتى.
– نە كٶردٸڭ سونشا… سونشا قورقاتىنداي…, - دەدٸ مەكەي باسىن كٶتەرٸپ الىپ ەسٸنەي.
– باعاناعى سەندەردٸڭ ايتقان ادام باستى جىلان دەنەلٸ قىزدارىڭدى كٶردٸم. قوسقا كەلٸپ مەنٸ قۇيرىعىمەن وراپ الىپ بۋىندىرىپ جاتىر ەكەن دەيمٸن. ەيتەۋٸر جان دەرمەن قۇتىلىپ تۇرا قاشقانىمدى بٸلەمٸن.
– ە, قۇرداس ٶزٸڭدە جٷرەك جوق بٸرەۋسٸڭ-اۋ… بٸرەۋدٸڭ ٶتٸرٸك ەڭگٸمەسٸن تٷسٸڭدە كٶرٸپ جٷرگەن, - دەپ بايتەل مىسقىلداي كٷلدٸ.
– جٸگٸتتەر ەنشٸلەر شارشاعانبا داۋىستارى شىقپايدى عوي, - دەدٸ مەكەي قۇلاعىن تىسقا تٷرٸپ.
– يە ولاردا دەمالعان عوي…, - دەدٸ بايتەل ورنىنا كەلٸپ قيسايىپ جاتىپ.
مەن تٷزگە شىقپاق بولىپ باس جاقتاعى تونىمدى جەلبەگەي جامىلىپ ورنىمنان تۇرىپ بارا جاتقاندا بايتەل:
– ەسكە تٷزگە بارا جاتسىڭ با?, - دەپ سۇرادى.
– يە, - دەپ قىسقا جاۋاپ قايتاردىمدا قوستىڭ كيٸز ەسٸگٸن تٷرٸپ سىرتقا شىقتىم. اي سٷتتەي جارىق ەكەن. تەك تەرٸستٸكتەن ازىناي سوعار جەلدٸڭ العاشقى بەينەسٸ بايقالادى. مەن تاس وشاقتىڭ قاسىنا بارىپ جىلاۋىق تالعا قارادىم. تالدىڭ بەر جاعىندا جەنييا ەلدە نەنٸ سٷيرەلەپ كەتٸپ بارادى ەكەن.
– جەنييا, - دەپ ايقاي سالايىن دەپ بارىپ ٶزٸمدٸ ەزەر توقتاتتىم. انىقتاپ قاراعاندا بارىپ ول سٷيرەپ ەمەس جەر باۋىرلاعان ەلدەنەنٸ جەتەلەپ بارا جاتقانىن اڭعاردىم. وسى كەزدە مۇرنىمدى قىتىقتاعان سۋىق جەل ەركٸمە قويماي تٷسكٸرتٸپ جەبەردٸ. جەنييا دا ونىڭ جەتەگٸندەگٸ دە ماعان جالت قارادى. باعاناعى بايتەلدٸڭ ايتقانىنداي ۇلى دەنەسٸ جەرگە جىلانشا شۇباتىلعان قىز بوس قولىن ەربەڭدەتە ماعان قاراي اتىلدى. ارتىنان جۇلقىلاعان جەنييا ونى ارى جىلاۋىق تالعا قاراي سٷيرەلەپ الا جٶنەلدٸ. مەن قوستاعىلارعا ەشنەرسە ايتپاستان ٷنسٸز ورنىما كەلٸپ جاتىپ ۇيىقتاپ قالدىم.
مەن ويانعاندا شاڭقاي تٷس بولايىن دەپ قالعان ەكەن. تەك سىرتتا بٸرەۋدٸڭ دٷرسٸلدەتٸپ وتىن جارىپ جاتقانىن بٸلدٸم. كيٸنٸپ سىرتقا شىققانىمدا كەشەگٸ مەن ەكەلگەن سەكسەۋٸلدٸ بٸر بٸرٸنە ۇرىپ ۇساقتاپ وتىرعان بايتەلدٸ كٶرٸدٸم دە قاسىنا كەلٸپ:
– جەنييانىڭ ەپكەسٸن قايدان كٶردٸڭ دەپ سۇرادىم.
– ونىڭ كٸم ەدٸ تاعى كٶرمەدٸم… ەسكە نە جەنييا ەپكەم بار دەپ تاعى ايتىپ جاتىرما ساعان… بايتەل ماعان قاراپ ىرجالاڭداي كٷلدٸ.
– ونىڭ ەپكەسٸ بارىن بۇرىننان بٸلەمٸن… بٸراق كەشە سەن ايتقانداي دەنەسٸ جىلان ەكەنٸن بٸلمەيتٸنمٸن…
– وندى قايدان بٸلدٸڭ?
– تٷندە بەكەي مىجىپ وياتىپ جٸبەرگەن سوڭ دالاعا شىقتىم عوي. سوندا وسى جاقتان كەتٸپ بارا جاتىر ەكەن.
– ەسكە… بايتەل ماعان باجىرايا قاراپ سەل تۇردى دا ورنىنان اتىپ تۇرىپ قوستىڭ الدىنان باستاپ يرەلەڭدەي سٷيرەتٸلگەن جەردەگٸ ٸزدٸ قۋالاپ جىلاۋىق تالعا قاراي تۇرا جٷگٸردٸ. تالدىڭ قاسىنا بارىپ بٸراز اينالىپ تۇردى دا قوسقا قايتىپ كەلدٸ. بايتەلمەن بٸرگە تال جاقتان جەنييادا كەلدٸ.
– ەسكە! - دەدٸ بايتەل مەنٸڭ يىعىما وڭ قولىن قويىپ تۇرىپ. ەسكە بۇل تۋرالى اناۋ ەكەۋٸنە ايتۋشى بولما. بٸرەر جۇما شىداساق سوسىن بۇل جاقتان اقىرىن كٶشٸپ كەتەرمٸز…, - دەدٸ.
وسى كەزدە مەنٸڭ موينىما كەلٸپ السىلا كەتكەن جەنييا:
– ەسكە كەشە بەرەن ەپكەمدٸ نەگە شاقىردىڭدار, - دەدٸ.
– بەرەن ەپكەڭدٸ شاقىرعامىز جوق, - دەدٸم مەن.
– بەرەن ەپكەمدٸ شاقىردىڭدار…
– شاقىرمادىق…
– شاقىردىڭدار…
جەنييا ەكەۋمٸز داۋرىعىسىپ كەتتٸك.
مەنٸ قولىمنان جەتەلەگەن بايتەل:
– ەسكە قويىڭدار ەندٸ… ەندٸ قويماساڭدار مەن جەنييانى قۋىپ جٸبەرەم… دەدٸ.
– جەنييا قۋساڭدا كەتپەيدٸ…, - دەپ جەنييا شاق ەتە قالدى.
– بايتەل قۋسا جانييا كەتەدٸ…, - دەپ مەندە ساڭق ەتە تٷستٸم.
– جەنييا كەتپەيدٸ..
– كەتەدٸ…
– …
– …
جەنييا مەنٸ كەلٸپ جۇلقىپ جۇلقىپ جٸبەردٸ. مەن ونى كەۋدەسٸنەن يتەرٸپ كەپ قالىپ ەم ول وماقاسا قۇلادى دا اتىپ تۇرىپ مەنٸڭ بەتٸمنەن وسىپ كەتتٸ. تىرتاقتارى بەتٸمدٸ تٸلٸپ ٶتە شىقتى. وسى كەزدە بايتەل:
– ەسكە نە بولدى… ەسكە… بەتٸڭنەن قان اعىپ كەتتٸ. جٷر بەتٸڭدٸ جۋ, - دەپ مەنٸ قوسقا قاراي دەدەكتەتٸپ سٷيرەلەپ الا جٶنەلدٸ.
ساۋساقتارىنا جۇققان قاندى تٸلٸمەن ايارلانا جالاپ تۇرعان جەنييا ماعان قاراپ ساق-ساق كٷلەدٸ.
بەتٸمدٸ سۋمەن جۋعانمەن قان توقتاماي قويعاسىن بايتەل قۇرىم كيٸز وراپ كٷلٸن سەۋٸپ قاندى ەزەر توقتاتتى.
مەن قوسقا كٸرٸپ تاڭعى ورازامدى اشپاستان كٶرپەمدٸ بٷركەنٸپ جاتىپ قالدىم.
– مىنا باتىر ەلٸ تۇرماعان با?! – دەپ بەكەي مەنٸڭ كٶرپەمدٸ جۇلىپ الدى. ەسكە تۇرساڭشى… دەپ بەتٸمە ٷڭٸلدٸ دە, – بەتكە نە بولعان ال…, - دەپ سۇرادى.
– تٷسكە تاياۋ مەن سەكسەۋٸلدەردى ۇساقتاپ تاستايىن دەپ بٸر بٸرٸنە سوعىپ وتىر ەم ۇشقان جاڭقا ەسكەنٸڭ بەتٸن سىرىپ كەتتٸ…, - دەپ مەنەن بۇرىن بايتەل جاۋاپ قايتاردى.
– قۇداي ساقتاپ كٶزٸنە تيمەي قالعان ەكەن… ابايلامايسىڭدار ما?!, - دەدٸ مەكەي.
ەلدەنەدەن كٷدٸكتەنگەندەي بەكەي ٷنسٸز قالدى.
كەش تىنىش باستالعانىمەن تٷن ورتاسى اۋا تەرٸسٸنەن تۇرعان جەل كٷشەيە تٷستٸ دە سوڭى قارلى داۋىلعا ۇلاستى.
– جٸگٸتتەر قالىڭ كيٸنٸڭدەر قوي ىعىپ كەتپەسٸن ەكٸگە بٶلٸنٸپ ەكٸ جاعىنان شىعايىق! بايتەل بۇيىرا سٶيلەپ مەنٸ ەرتٸپ تىسقا شىقتى.
ٷسكٸرٸك بورانمەن ۇشقان قار قيىرشىقتارى بەتتٸ وسقىلاپ تۇر. مەكەي مەن بەكەي ەكەۋٸ جەلدٸڭ ٶتٸ جاعىنا قاراي شىقتىدا بٸز جىلاۋىق تال جاعىنا قاراي كەتتٸك. جاقىن ماڭنان ىشقىنا ۇلىعان قاسقىردىڭ ٷنٸ ەستٸلدٸ. قولىنداعى تاياعىمەن جەل ۇرىپ دەدەكتەپ لىقتاي جٶنەلگەن قويلاردى قاقپايلاپ ىقتاسىنعا قاراي قۋالاپ جٷرگەن بايتەل:
– ەسكە جٷگٸر, شىعىر قۇدىق جاقتاعى اتتارعا جٷگٸر, قاسقىر جارىپ كەتپەسٸن… مىنا قويلارعا مەن يە بولا تۇرامىن… تەز جٷگٸرمەسەڭ ٷلگەرمەي قالاسىڭ, بول تەز, - دەپ بارقىرادى.
مەن اسىعىپ قوسقا جٷگٸردٸم دە بوساعا جاقتا جاتقان شىلبىرلاردى الا سالىپ اتتارعا قاراي زاۋلادىم. قاسقىردىڭ داۋسىنان ٷرٸككەن اتتار تۇسامىستارىمەن تٸك شاپشىپ قۇدىق باسىنداعى قالقانىڭ قاسىندا شۇرقىراي كٸسٸنەسٸپ تۇر ەكەن.
مەن قاستارىنا جەتكەندە وقىرانىسىپ جٸبەردٸ.
اتتاردىڭ شىلبىرمەن نوقتالادىم دا, تۇسامىستارىن اعىتىپ ٶزٸمنٸڭ الاياق قۇلاما مٸنٸپ قوسقا قاراي جەلە جٶنەلدٸم.
بۇرقاقتاعان اق تٷتەك بوران كٶز اشتىرار ەمەس. تاسىرلاتىپ جانىنا كەلگەندە بٸراق بٸلگەن بايتەل ەنتٸگە:
– ەسكە اتتاردى ەرتتە دە انالارعا اپارىپ بەرٸپ مەنٸڭ كٶكقاسقامدى الىپ تەز كەل. مىنالار جاياۋ ادامعا كٷش بەرەتٸن ەمەس…, – دەدٸ.
مەن قوسقا كەلٸپ تٶرتەۋٸندە ەرتتەپ ايىلدارىن مىقتاپ تارتتىم دا تٸزگٸندەرٸن ەردٸڭ قاسىنا ٸلٸپ شىلبىرانان ٷشەۋٸن دە جەتەلەپ ەۋەلٸ مەكەي مەن بەكەيگە الىپ كەلدٸم.
استارىنا ات تيگەن ەكەۋٸ الاسۇرعان بوراننىڭ ىعىمەن ادامدى باسىپ كەتەردەي الدى ارتىنا قاراماي ىعىپ بارا جاتقان قويلاردىڭ ارتىنان شابا جٶنەلٸستٸ. مەن تٸزگٸن ۇشىمەن بايتەلگە جەتتٸم. كٶكقاسقاعا قارعىپ مٸنگەن بايتەل بوربايلاي شاۋىپ بارا جاتىپ:
– ەسكە بول… مىنا توپالاڭنىڭ الدىن بۇرماساق وسى قالپى كەتە بەرەر بولسا اناۋ تٷيقۇلاعاننان بارلىعى ۇشىپ ٶلەدٸ… سارىسۋعا قاراي الدىن بۇرساق بوران باسىلعان سوڭ قايىرىپ الارمىز. قازٸر قانشا جانتالاسقانىمىزبەن قايىرۋ بەرمەيدٸ…, - دەپ ايقايلادى.
بٸز ەكٸ جاقتاپ اتپەن باستىرمالاتىپ جٷرٸپ قويدىڭ الدىن ەزەر تٶمەنگە قاراي بۇرعاندا ىققان قويدىڭ ەندٸ بٸر توبى جاڭا عانا بٸزدەن بوساعان الاڭقايعا قاراي قۇيىلىپ كەلە جاتتى.
– اۋ اناۋ جازعاندار قايدا?! مەكەي, بەكەي! - دەپ ايقايلاعان بايتەل ەندٸ مەنٸ قوسارىنا الا: - بول ەسكە, ەندٸ انالاردى دا وسىلاي قاراي ىقتىرايىق, - دەپ ايقايلادى.
– بٸز جاڭا كەلگەن قويعا ارالاسىپ كەتكەندە جىلاۋىق تال جاقتان:
– قايت, قايت! شەي, شەي!, - دەپ ايقايلاعان مەكەي مەن بەكەيدٸڭ داۋىسى ەستٸلدٸ.
– انا جازعاندار دا ىقتىرىپ العان ەكەن عوي… ەسكە مەن مىنالاردى قايىرماقتاي تۇرايىن سەن انالارعا شاپ… اناۋ دٶڭنٸڭ بەر جاعىمەن قايىرعانعا كٷش بەرمەس. ارعى جاعىنان كەڭ اينالدىرىپ بارىپ يٸرە تۇرىڭدار… قايىرۋ بەرمەسە وندا سول جاقپەن سارىسۋعا قاراي بۇرمالاپ كٶرٸڭدەر… قالاي بولسا دا تٷيقۇلاعانعا كەتٸپ قالماسىن. يتقۇس قىرىپ كەتپەسٸن, تەز بول...,- دەپ مەنٸڭ قۇلامنىڭ ساۋىرانان قامشىسىمەن سالىپ قالدى.
الاياق قۇلا تٸك شاپشىپ بارىپ شابا جٶنەلدٸ.
مەن جەتكەندە مەكەيدىڭ داۋىسى قارلىعا:
– ەسكە امانسىڭدار ما? مال امان با? مىناۋ بورانىڭ سۇمدىق بولىپ بارادى… جاڭا عانا بٸر كٶكشولاق ارالاپ كەتتٸ بٸراز قويدى تاماقتاپ كەتتٸ-اۋ دەيمٸن. بەكەڭ ەكەۋٸمٸز ەكٸ جاقتاپ جٷرٸپ ەزەر ايىرىپ قالدىق…, - دەدٸ.
مەن بايتەلدٸڭ سەلەمٸن اسىعىس جەتكٸزدٸم دە, دٷركٸرەگەن قويدىڭ بٸر جاعىنا شىقتىم. انادايدا ىققان قويدى قولىنداعى قۇرىقپەن قاقپايلاپ جٷرگەن بەكەي مەنٸ كٶرٸپ:
– ەسكە كەل بەرٸ مەنٸڭ اتىم بۇرلىعىپ قالدى, - دەپ ايقايلادى. مەن ىققان قويدىڭ ٸشٸن ارالاپ بەكەيگە قاراي شاپتىم.
قويلار اقىرى كٷش بەرمەگەن سوڭ سىرتىنان قايىرماقتاپ سارىسۋعا قاراي بەتتەتتٸك تە, الدىنان ەكەۋمٸز قايىرماقتاپ, ارت جاعىنان مەكەي تٷرە ايداپ ىقتاتتىق. تاڭ بوزارىپ اتا باستاعاندا سارىسۋداعى تٷڭكەلٸ شيگە ەكەپ قويدى بٸراق قۇيدىق.
اتتان سەكٸرٸپ تٷسكەن بەكەي جانىنان بٸر شەكەنە دوربا الىپ شىقتى دا, جٷرەلەپ وتىرا قالىپ قالىڭ ٸشٸگٸنٸڭ ەتەگٸمەن كٶلەگەيلەپ ىقتاسىن جاسادى دا سٸرٸڭكە تارتىپ دورباداعى كٷكٸرتتٸ تۇتاتتى.
اينالانى كٷكٸرتتٸڭ ٶتكٸر قىشقىل يٸسٸ الىپ كەتتٸ. مەن ارت-ارتىنان تٷشكٸرە باستادىم.
اتىنا قايتا مٸنگەن بەكەي انادايدا جٷرگەن مەكەيگە ايقايلاپ:
– مەكە بٸز ەسكە ەكەۋٸمٸز بايتەلگە بارايىق, سەن وسىندا يە بولا تۇر, - دەپ كەرٸ قاراي شاپتى.
دٶڭدٸ اينالماي سارىسۋدىڭ انا باسىنا قاراي تۋرا تارتتىق. بٸز جەتكەندە قارلى تٷتەكپەن تۇتاسىپ جٶڭكٸلٸپ بارا جاتقان قورالى قويدىڭ باس اياعىنا الما كەزەك شاپقىلاپ جٷرگەن بايتەلدٸڭ ايقايلاي-ايقايلاي داۋسى شىقپاي قالعان ەكەن. ٷش جاقتاپ جٷرٸپ ىققان قويدى قايىرىپ يٸرٸپ تاستادىق.
تاڭ اتا بوران بەسەيدٸ دە قار قاپالاقتاپ تٷسە باستادى. بٸز ٷش جاقتاپ بٸر-بٸرٸنە جٷندەرٸ جابىسا يٸرٸلگەن قويدى بايتەل جاققا قاراي ايدادىق.
بٸز كەلگەندە بايتەل اتىنان ەندٸ تٷسٸپ بوران ٷرلەگەن قاسات قاردىڭ ٷستٸنە ەندٸ جانتايعان ەكەن.
بٸزدٸ كٶرگەن ول باسىنداعى پۇشپاق تىماعىن جۇلىپ الىپ باسىنان بۋى بۇرقىراي:
– جەتتٸڭدەر مە?, - دەدٸ داۋسى قىرىلداپ.
– شٷكٸرلٸك جەتتٸك… قانشاسىن تاماقتاپ كەتكەنٸن بٸلمەيمٸن… بٸر كٶكشولاق ارالاپ كەتتٸ.
– ٶزدەرٸڭ امان بولساڭدار بولدى… ٷسٸگەننەن امانسىڭدار ما, - دەدٸ قايتالاپ.
كٷن شىعا قالجىراعان تٶرتەۋٸمٸز قويدى بٸر جەرگە يٸرٸپ تٷگەندەدٸك.
قالىڭ قاردان تۇياقتارىنا مۇز قاتقان قويلار ەزەر قوزعاپ ٷستٸن جاۋعان قالىڭ قاردى ەلسٸز سٸلكٸنٸپ ەزەر تٷسٸرٸپ تۇر. اراسىنان الاياقۇلامەن تٶرت بەس رەت ارالاپ ٶتٸپ بارلىعىن تٷگەندەپ شىقتىم.
مەنٸڭ سار توقال قوشقارىم كٶك جون ساۋلىعىم باستاعان بەس قويىم, بايتەلدٸڭ كەشەگٸ بٸزگە سويعان سىڭار مٷيٸز ٸسەكتٸڭ ەنەسٸ جارىق قارىن سارى ساۋلىق باستاعان تٶرتەۋ, مەكەيدٸڭ سىڭار اياق كٷرەڭ تۇساعى باستاعان جەتٸ, بەكەيدٸڭ قۋشىق اق توقىتىسى بار بەس قويى جوق بولىپ شىقتى.
مەكەي مەن بايتەل اس-سۋ ەزٸرلەۋگە قوسقا قاراي كەتتٸدە بٸز قويدى جايا ٶرگٸزٸپ, ارتتارىنان ٸلبٸپ كەلەمٸز.
قويلاردى قوستىڭ جەلكە جاعىنا قاراي ٶرگٸزدٸك تە قوسقا كەلٸپ اۋقاتتاندىق.
شاي ٷستٸندە بەكەي بٸزگە قاراپ:
– جٸگٸتتەر, سەندەر قوستاساڭدار مەن بٸر نەرسە ايتسام دەپ ەم, - دەدٸ.
– يە, ايتا بەر, - دەدٸ بايتەل.
– جىلاۋىق تالعا جەتٸ جىل بويى ەلدٸڭ قىستاماعانىن بەرٸمٸزدە بٸلەمٸز… وسى جەردٸڭ وسىنداي بٸر بەلەكەتٸ بولعان سوڭ قىستامايدى دا. ەل الىس جەر ەمەس, ەكٸ-اق كٶش… بەسقاراعا ەۋەلگٸ قونىسىمىزعا كٶشسەك… ەكەۋٸڭنٸڭ ەگەسٸڭمەن كەلٸپ قالعانىمىز راس. باسىمىزدى بەسكە تٸگٸپ قايتەمٸز…, - دەدٸ.
– ايتقانىڭ جٶن قۇرداس… دەسە دە بٷگٸن ەرتەڭ قوزعالا المايمىز. جاڭبىر ارالاس جاۋعان قار مىنا ايازدا جەرگە جٷزٸن جوعارى قاراتىپ تاستاعان ۇستارادان كەم ەمەس… مالدى قىزىل سيراق قىلىپ تۇياقتارىن سىپىرىپ الامىز. ەزٸرگە بٸرە كٷن ايالدايىق دەدٸ, - بايتەل.
– قىستىڭ قىرىنا ٸلٸنٸپ قالدىق… قايدا بولساقتا كٶرەتٸن كٷنٸمٸز وسى وسى قارلى جاڭبىر مەن بوران بەسقارادا بولمادى دەيسٸڭدەر مە?! ماعان سالساڭدار وسىندا قىستاپ شىعايىق دەر ەدٸم, - دەدٸ مەكەي.
– ەسكە سەن قالاي قارايسىڭ, - دەپ بەكەي ماعان قارادى.
– مەن… مەنٸڭشە, دەي بەرگەندە قوستىڭ ەسٸگٸنە جەنييا جەتٸپ كەلدٸ.
– مەن بٸلمەيمٸن دەدٸم ولارعا قاراپ.
– ەسكە سەن كەتەسٸڭ. كٶشٸپ كەتەسٸڭ, - دەپ ايقايلادى جەنييا.
– يە, مەن كەتەمٸن وندا بەسقاراعا بارامىن, - دەدٸم مەن. جەنييا قوستىڭ بوساعاسىنا سٷيەنٸپ وتىرىپ ماعان:
– ەسكە جەنييا سەنٸ ٸزدەپ بارمايدى… جەنييانى كٶرمەيسٸڭ, - دەدٸ.
جەنييانىڭ كەشەگٸ بەتٸمدٸ تىرناپ العانى تٷسٸپ:
– ەسكەنٸڭ جەنييانى كٶرگٸسٸ كەلمەيدٸ, - دەپ ونى قۋىپ جٸبەرمەك بولىپ قوستىڭ اۋزىنا قاراي تۇرا ۇمتىلدىم.
مەنٸ ۇستاپ قالماق بولىپ ۇمىتىلعان ٷشەۋٸ اۋا قارماپ داستارحان باسىندا قالا بەردٸ. جەنييا اتىپ تۇرىپ بوساعادا جاتقان بەكەيدٸڭ قىل ارقانىن الىپ تۇرا قاشتى.
مەن ارتىنان قۋالاپ كەلەمٸن. جەنييا جەتكٸزەر ەمەس. اينالا قاشىپ جٷرٸپ جىلاۋىق تالعا جەتتٸ. ٸلە شالا مەندە جەتتٸم. ەندٸ ۇستاماق بولىپ ۇمتىلا بەرگەندە جەنييا تالدىڭ دٸڭٸنە كٸرٸپ جوق بولىپ كەتتٸ. قاتپار-قاتپار بولىپ قابىرشىقتالعان قۇشاق جەتپەس تالدىڭ قابىقتارىنىڭ اراسىندا بەكەيدٸڭ شىلبىرىنىڭ بٸر ۇشى سىرتتا قالىپ قالىپتى. مەن شىلبىردان ۇستاپ جۇلقىلاپ تارتا باستادىم.
سٷت پٸسٸرٸمدەي ۋاقىت ٶتكەندە قوستاعى ٷشەۋٸ جەتتٸ ارتىمنان. مەن بەكەيگە:
– سەنٸڭ شىلبىرىڭدى الىپ كەتتٸ… مٸنە بەرمەي جاتىر, -دەپ قولىمداعى شىبلىردىڭ ۇشىن بەكەيگە بەرٸپ ەم, ول تاڭ قالا قاراپ بٸراز تۇردى دا:
– مەكە مىنانى ۇستاي تۇرشى, - دەپ قولىنداعى شىلبىردى مەكەيگە ۇستاتا سالىپ قوسقا قاراي قۇنى پەرەن جٷگٸرە جٶنەلدٸ.
– مەكەيدٸڭ شىلبىرىن بەر! – دەپ مەن تالدى تەپكٸلٸپ ايقايلاپ جٷرمٸن. تالدىڭ ٸشٸنەن:
– ساعان بەرمەيمٸن… ونى مەن بەرەن ەپكەمە بەرەم دەگەن جەنييانىڭ باجىلداپ جىلاعان داۋسى ەستٸلدٸ.
بەكەي قوسقا بارا ساپ جىلدام قايتتى. قولىندا تەسٸمەن ايبالتاسى بار.
– جاڭا عانا قوستىڭ بوساعاسىنا ٸلگەن شىلبىرىم جوق, مىناۋ مەنٸڭ شىلبىرىم, - دەپ قولىنداعى بالتامەن شىلبىردىڭ تالدىڭ دٸڭٸنە بٸتە قايناسىپ سٸڭٸپ, ارى كەتٸپ تۇرعان جەرٸنەن شاۋىپ كەپ قالدى.
تۋرا بالتا تيگەن جەردەن قىپ قىزىل قان بۇرىق ەتە تٷستٸدە تال تۇلا بويىمەن سەلكٸلدەپ ادامشا ويبايلاي جٶنەلدٸ.
بايتەلمەن مەكەي كەرٸ شەگٸنە بەردٸ دە, بەكەيدٸڭ قولىنداعى بالتاسى سۋسىپ جەرگە تٷسٸپ ٶزٸ تال تٷبٸنە جٷرەلەپ وتىرا كەتتٸ.
تالدىڭ ويبايلاي جىلاعان داۋسىنان قوستىڭ جانىندا قاڭتارۋلى تۇرعان اتتار بەتپاق دالانى بەتكە الىپ تۋلاي ٷركٸپ بارادى. تەك مەنٸڭ قۇلا اتىم عانا بٸزگە قاراپ شىڭعىرا كٸسٸنەپ تۇر. قورالى قويدا قاسقىر تيگەندەي ارى قاراي تٶڭكەرٸلٸپ بارادى. مەن ەلٸ تالدى اينالىپ جٷگٸرٸپ جٷرمٸن.
– ەسكە بەكەيدٸ بەرٸ ەكەلشٸ… بول تەز!, - دەپ بايتەل ايقايلاعاندا بارىپ بەكەيگە قاراسام بٸر جاعىنا قيسايىپ اۋزىنان اقكٶبٸك اعىپ جاتىر ەكەن. مەن بەكەيدٸ ەكٸ يىعىنان سٷيرەپ وتىرىپ بايتەلدەردٸڭ قاسىنا الىپ كەلدٸم. تالدىڭ شىڭعىرا جىلاعان داۋىسى قۇلاقتى جارىپ جٸبەرەردەي. ماناعى بەكەيدٸڭ بالتاسى تيگەن جەردەن ەلٸ قان اتقاقتاپ تۇر ەكەن. مەن ٸشكٸ بەشپەتٸمنٸڭ ٶڭٸرٸن جۇلىپ الىپ تالدىڭ قان اعىپ تۇرعان جەرٸنە اپارىپ تىعىندادىم. تالدىڭ ويبايلاعان داۋسى باسىلىپ ارلى بەرلٸ تەڭسەلە ٷھٸلەپ قينالا كٷرسٸنٸپ جاتىر. مانادان بەرٸ بايقاماعان ەكەنبٸز. بەكەيدٸڭ شىلبىرى شۋماعى جازىلماعان قالپى سىرتقا شىعىپ قالىپتى. مەن انا ٷشەۋٸن كٶمەككە شاقىردىم. ەسٸنەن تانىپ جاتقان بەكەيدٸڭ باسىن سٷيەپ مەكەي قالدى دا بايتەل اياعىن قورقا باسىپ مەنٸڭ قاسىما كەلدٸ. مەنٸڭ ويىمداعىنى تٷسٸنگەندەي بايتەل جەردە جاتقان شىلبىردى الىپ جاڭاعى قان اعىپ تۇرعان جەردەگٸ تىعىننىڭ سىرتانان شاندىپ وراي باستادى.
بٸز شىلبىردى شاندىپ بايلاپ تٷيٸپ تاستاعان سوڭ تال اندا ساندا ىشقىنا كٷرسٸنگەن ٷن شىعارىپ تۇردى.
بەكەي ەسٸن ەندٸ جيعان ەكەن.
– نە بولدى? تٸرٸ مە… تٸرٸ مە, - دەپ داۋىسى ٷزٸلٸپ بٸزدەن سۇراپ جاتىر.
بايتەل مەن مەكەي بٸر بٸرٸنە قارادى. سودان بايتەل:
– نە كٶردٸڭ ەشنارسە بولعان جوق بەرٸ امان…, - دەپ ەدٸ. – ٷھ, - دەپ تەرەڭ دەمالعان بەكەي:
- باستا سارت ەتٸپ تيگەن كەزدە اعاش دەگەنٸم بٸر جاپ جاس قىز بولىپ قٶرٸندٸ. تۋرا قارا سانىنا بالتام قادالىپ قالىپتى… ار جاعىنان تاعى بٸر قىز بەن كەمپٸر-شال ماعان قاراي ۇمتىلىپ كەلە جاتىتتى. سودان ارى قاراي ٶزٸمدە بٸلمەيمٸن…
بٸز جىلاۋىق تالعا جالتاقتاپ قاراي-قاراي قوسقا تارتتىق. قوسقا كەلە سالا مەن قۇلاما مٸندٸم دە جاڭا ٷركٸپ كەتكەن اتتاردىڭ ارتىنان كەتتٸم. ٷش اتتى بٸردەي ۇستاپ جەتەلەپ جولاي تٷيەلەردٸ ايداپ قايتىپ كەلگەنٸمدە ٷشەۋٸ قوستى جىعىپ تاس تٷيٸن دايارلانىپ وتىر ەكەن.
ەپ-سەتتە تٷيەلەرگە قوستى ارتتىق تا مەكەي مەن بەكەي ەكەۋٸ تٷيەلەردٸ جەتەلەپ بەسقاراعا بارىپ قوس تٸگٸپ قورا جٶندەي بەرمەك بولدى دا, بايتەل ەكەۋمٸز ازىن-اۋلاق ازىق تٷلٸك الىپ الىپ قويدى جايا ايداپ ارا قونىپ باراتىن بولىپ كەلٸستٸك.
بىتىراي جايىلىپ جٷرگەن قويدىڭ باسىن جينادىق تا قۇمنىڭ تەرٸسكەيٸمەن جايلاپ ٶرگٸزٸپ كەلەمٸز. بايتەل ەكەۋمٸز كەش باتقانشا تٸل قاتىسپادىق. شەگە بولىپ قاتىپ قالعان كٶك مۇزدان قاشا قارا جەردٸ قۋالاپ ارلى-بەرلٸ شاپقىلاپ البارىندى بولىپ جٷرمٸز.
جەرگە قاراڭعى تٷسە قالىڭ جىڭعىلدىڭ اراسىنا جەتتٸك تە قويدى يٸرٸپ تاستاپ, تاستان وشاق قالاپ, قانجىعاداعى قارا شەۋگٸمدٸ اسىپ, قار سۋىمەن شەي قايناتتىق.
تەڭەرتەڭگٸ جىلاۋىق تالدىڭ داۋىسىنان شوشىنىپ قالعانعا بولار بايتەلدٸڭ كٶكقاسقاسى سىبدىر ەتكەن دىبىستان ەلەگٸزٸپ ٷركەكتەپ ەزەر تۇر. بايتەل ەكەۋمٸز جٷرەك جالعاپ الىپ, قويدىڭ ەكٸ جاعىندا كٷزەتتە جٷردٸك. تٷن ورتاسى اۋا بايتەل مەنٸڭ جانىما كەلٸپ:
-ەرتەڭ قارا كەشكە دەيٸن جٷرەمٸز… جول بويى نە كٷن كٶرەرٸمٸزدٸ كٸم بٸلسٸن كەزەكتەسٸپ ۇيىقتاپ الايىق, - دەدٸ. مەن ماقۇل بولدىم دا. قۇلانى بوس قويا سالىپ توقىمىمدى جاستانىپ ۇيقىعا كەتتٸم.
– ەسكە تۇرا عوي ەندٸ!, - دەگەن بايتەلدىڭ داۋسىنان ويانىپ كەتتٸم. اتتىڭ ٷستٸندە قامشىسىمەن بٷيٸرٸن تايانىپ ەردٸڭ بٸر جاعىنا قاراي قيسايىپ وتىرعان بايتەل:
– ەسكە كٷندٸز بەكەيدٸڭ كٶك سەركەسٸ باسىن قايتا-قايتا شايقاپ جٷرگەندەي بولىپ ەدٸ… جاڭا قاراسام مٷيٸزٸنە بٸر نەرسە ورالىپ العان سەكٸلدٸ… جىلان دەيٸن دەسەم جاز ەمەس… مىنا قاقاعان ايازدا قايداعى جىلان دەپ ويلاپ قويام… شىنىن ايتسام جاقىن بارعانعا جٷرەگٸم داۋالامادى… سەنٸڭ كٶزٸڭ ٶتكٸر عوي,اقىرىن بايقاستاپ كٶرشٸ, - دەدٸ.
مەن ورنىمنان تۇرىپ قۇلانىڭ ايىلىن تارتىپ ەندٸ مٸنە بەرگەندە ساپ ەتٸپ, جەنييا كەلٸپ, سۋلىعىما جابىستى.
– ەسكە كٶك سەركەگە بارماشى, -دەپ جالىنىپ جىلاپ جٷر.
– كٶك سەركەدە نەڭ بار?, - دەگەن مەنٸڭ سۇراعىما.
– كٶك سەركە بولماسا بەرەن ەپكەم جٷرە المايدى… كٶك سەركەگە بارماشى…
– كٶك سەركەمەن قايدا باراسىڭدار?…
– كٶك سەركەنٸڭ يەسٸنە بارامىز…
– ونى نە قىلاسىڭ?…
– بەرەن ەپكەمنٸڭ اياعىن شاۋىپ تاستادى…
– بەرەننٸڭ ەمەس اعاشتى شاپقان….
– اعاشتى ەمەس بەرەندٸ شاپتى… جەنييا ەكەۋمٸز تاعى تايتالاسىپ كەتتٸك.
– ەسكە بولدى… كٶك سەركەگە تيمەي-اق قوي… يەسٸنە بارىپ نە ٸستەيدٸ ەكەن, سونى بٸلشٸ…, - دەدٸ بايتەل مەنٸڭ جانىما كەلٸپ.
– كٶك سەركەنٸڭ يەسٸنە بارىپ نە ٸستەيسٸڭ, - دەپ ەم جەنييا:
– كٶك سەركەنٸڭ يەسٸنە كٶك سەركەسٸن سويدىرىپ بەرەننٸڭ جاراسىن تاڭدىرام… دەدٸ. مەن بايتەلگە:
– بەكەيدٸڭ كٶك سەركەسٸن سويدىرىپ تەرٸسٸنە الادى ەكەن, - دەپ ەدٸم بايتەل:
– بەكەيگە بارماي-اق وسىندا كٶك سەركەنٸ سويىپ بەرە سالايىق, -دەدٸ. جەنييا بىج ەتە قالدى:
– كٶك سەركەنٸ يەسٸ كەشەگٸ بالتاسىمەن باسىن شاۋىپ تەرٸسٸن بٸتەۋ سىپىرىپ سونىمەن تاڭۋ كەرەك! يەسٸ كەرەك…, - دەپ بىجالاقتاپ جٷر.
مەن بايتەلگە قاراپ ەدٸم, ول ماعان:
– تاڭ اتا مەن قويدى جايلاپ ٶرگٸزە بەرەم… سەن كەشەگٸ جىلاۋىق تالعا بارىپ سونىڭ تٷبٸندە قالعان بالتانى تٸزگٸن ۇشىمەن الىپ كەل. وعان دەيٸن الدىمىزدان انا ەكەۋٸدە شىعىپ قالار, قوسقا جەتكٸزبەي قۇتىلايىق, - دەدٸ.
بوزارىپ تاڭ اتا بەرە مەن كەرٸ قاراي قايتتىم. جىلاۋىق تالعا كەلٸپ جٷزٸنە قان قاتقان بالتانى الىپ كەرٸ قايتتىم. مەن قويدىڭ ارتىنان جەتكەندە مەكەي مەن بەكەيدە كەلٸپ ٷلگەرگەن ەكەن.
قويدى يٸرٸپ تاستاپ كٶك سەركەنٸ سەكسەۋٸلدٸڭ تومارىنا بايلاپ قويىپتى. كٶك سەركە بايلاۋلى تۇرعان سەكسەۋٸلدٸڭ تومارىنىڭ قاسىندا جەنييا بەتٸ ەپپاق اعزۋداي اعارىپ كەتكەن سول جاق مىقىنىنان تٶمەن قىپ-قىزىل قانعا بويالعان ەپكەسٸنىڭ باسىن سٷيەپ وتىر ەكەن. مەنٸڭ ولاردى كٶرٸپ جانىم اشىپ كەتتٸ. تاقىمىمداعى بالتانى بەكەيگە قاراي لاقتىرىپ جٸبەردٸم دە قۇلادان قارعىپ تٷسٸپ جەنييالاردىڭ قاسىنا كەلٸپ بەرەننٸڭ قولىنان ۇستادىم.
جەردەگٸ بالتانى الىپ بەكەيگە بەرگەن بايتەل:
– ال, ەندٸ ەسكە نە ٸستەۋ كەرەك ەكەندٸگٸن ٶزٸڭ ايتىپ تۇر…, - دەدٸ.
– كٶك سەركەنٸڭ باسىن تٸك تۇرعان قالپىندا بالتامەن شاپ…, - دەدٸ جەنييا.
– بالتاڭمەن سەركەنٸڭ جەلكەسٸنەن شاۋىپ قال, - دەدٸم مەن.
بەكەيدٸڭ قولىنداعى اي بالتا كٷنگە شاعىلىسىپ جارق ەتتٸ دە كٶك سەركەنٸڭ باسى انادايعا دومالاپ كەتتٸ. باسسىز مويىننان اتقاقتاعان قان اسپانعا اتىلدى. تٶرت تاعانداپ سەل تۇرعان ەشكٸنٸڭ باسسىز دەنەسٸ ارتىنا قاراي شوڭقيىپ بارىپ بٸر جاعىنا قاراي قۇلادى دا, اياقتارىن جالعىز اق سەرپٸپ جانى شىقتى.
– سيراقتارىن بۋىنداپ الىپ تاستاپ, تەرٸسٸن بٸتەۋ سويىڭدار, - دەدٸ جەنييا. مەن ونى قايتالادىم. بٸتەۋ سىپىرىلىپ الىنعان تەرٸنٸ قولىنا ۇستاعان بەكەي ماعان قارادى.
– ەندٸ انداعى تەرٸنٸ بەرەننٸڭ جارالى اياعىنا كيگٸز, - دەدٸ جەنييا. جاراسى جانىنا باتقان بەرەن ىڭىرسىپ جىلاپ جاتىر. بٸر ورىندا سوستيىپ تۇرعان بەكەيگە مەن بەرەننٸڭ جارالى اياعىن دەمەپ وتىرىپ:
– بەكەي بول تەز ەكەلٸپ كيگٸزسەڭشٸ دەدٸم.
– ەسكە-اۋ, انداعىڭ قۋ تومار عوي, - دەگەن بەكەيدٸ بايتەل جەلكەدەن نۇقىپ قالىپ:
- ٷندەمەي ايتقانىن ورىنداي بەرسەڭشٸ, - دەدٸ.
جان-جاعىنا جالتاقتاپ قاراعان بەكەي قولىنداعى تەرٸنٸ بەرەننٸڭ اياعىنا كيگٸزدٸ. تەرٸ تۋرا بالتا شاپقان جارانىڭ ٷستٸن جاپعان كەزدە بەرەننٸڭ دەنەسٸن جاۋعان قان لەزدە عايىپ بولدى دا, تەرٸ ونىڭ اپپاق ەتٸنە اينالىپ شىعا كەلدٸ. ورنىنان اتىپ تۇرعان بەرەن:
– جەنييا كەتتٸك ەندٸ…, - دەپ جەنييانىڭ قولىنان ۇستاپ اسپانعا قاراي زاۋلاپ ۇشا جٶنەلدٸ.
– ەسكە بالتانى ورنىنا تالدىڭ تٷبٸنە اپارىپ كٶمٸپ تاستا! قوش بول ەسكە… قوش … قوش… - دەپ جەنييانىڭ داۋىسى ەۋەلدە انىق شىققانىمەن بارا-بارا بەسەيٸپ ەستٸلمەي كەتتٸ. بٸز قويدى ايداپ بەسقاراعا جەتتٸك. سودان باستاپ جەنييا ماعان كەلمەي كەتتٸ.
قىستىڭ قىتىمىر سۋىعى اياقتالىپ, ناۋرىز ٶتٸپ, سەۋٸر كەلە تٶل باستالدى. ول كەزدە بٸز تٶلدەۋگە كەلٸپ العانبىز.
ەكەم ساۋىعىپ تٶلدەۋگە ٶزٸ كەلدٸ دە, مەنٸ اۋىلعا جٸبەردٸ. اۋىلعا كەلە سالا جەنييانى ٸزدەپ سەڭقوراعا باردىم. سەڭقورا سول قالپى ەكەن. اشىق قالعان ەسٸكتەن ٸشكە ەندٸم. قۇلازىپ بوس تۇر ەكەن. ٸشكٸ بٶلمەگە كٸردٸم. ول دا يەن. تٸپتٸ ەشقانداي تٸرلٸكتٸڭ نىشانى جوق. اقىرى سەڭقورانى ساندالىپ ارلى-بەرلٸ جٷردٸمدە كەش باتىرىپ ٷيگە كەلدٸم.
تاماقتانىپ الىپ, ەرتە جاتىپ قالدىم. تٷسٸمە جەنييا كٸرٸپتٸ… ەلدە بٸر قاپ-قارا قوشقىل تۇمان ارتىنان قۋىپ بارادى ەكەن دەيمٸن… جىلاۋىق تالعا قاراي جان ۇشىرىپ قاشىپ بارادى… قاشىپ بارا جاتىپ:
– ەسكە تەز كەل, قۇتقار مەنٸ! - دەپ ايقايلاپ بارا جاتىر ەكەن. جەنييانىڭ اششى داۋسىنان شوشىپ وياندىم.
كٶز الدىمنان جەنييانىڭ جان ۇشىرعان بەينەسٸ كەتەر ەمەس. ورنىمنان تۇردىم دا قىستان قالعان شٶپتٸڭ تٷبٸنە كٸرگٸزٸپ جٸبەرگەن قۇلانى ەرتتەپ, قۇمعا, جىلاۋىق تالعا قاراي تارتتىم. سۋىت جٷرٸسپەن ارا قونىپ, جىلاۋىق تالعا دا جەتتٸم.
جەتتٸم دە جەنييانىڭ ايتۋىمەن ٶزٸم ەكەلٸپ كٶمٸپ كەتكەن بالتانى تاۋىپ الدىم.
***
قوستىڭ ورنىنداعى العاش كەلگەن كەزدەگٸ تۇرعىزعان ات اعاشتىڭ باسىنا كەلٸپ تۇرعان قۇلاعا كەلدٸم دە, جەنيياعا جەتسەم دەگەن بار ٷمٸتٸم سەلگە كەتٸپ, كەرٸ قايتتىم. شامالى جٷرگەن سوڭ ارتىما بۇرىلىپ, جىلاۋىق تالعا قارادىم. جاڭا عانا قۇلاپ قالعان تال قايتادان ورنىنا قايتا تۇرىپ العان ەكەن.
مەن اتتىڭ باسىن جىلاۋىق تالعا بۇردىم دا تەبٸنە جٶنەلدٸم. قۇلاعىمدا جەنييانىڭ سىڭسي سالعان ەن ەۋەنٸ...
قويشىبەك مٷباراك,
