Qoi ósirýdi nege qoldan qiyndatyp otyrmyz?

Saryarqanyń usaq shoqylary qoi sharýashylyǵyn óristetýge óte qolaily me­ken. Alaida, Qaraǵandy oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bergen sta­tistikalyq málimetterge súiensek, aimaq qoi sharýashylyǵyn damytýda ken­jelep qalǵan. Elimiz boiynsha jetinshi orynda tur. Qazaqstandaǵy 17 947 176 bas qoi men eshkiniń 1 mln 14 myńy ǵana Qaraǵandynyń enshisinde eken. Eshki men qoiyn bólip sanaǵan tusta, Qazaqstandaǵy shekshek atanyń sa­ny 2 mln-nyń ústinde bolsa, Arqadaǵy eshkiniń esebi – 205 584. Bul asyl tu­qymdy qoi ósirip otyrǵan Qaraǵandydaǵy 14 sharýashylyqtyń 38 844 bas qoiyn, Qarqaraly aýdanyndaǵy Shveitsariianyń Zaanen ólkesinen taraǵan, qazaq jerine Reseidiń Cheliabi aimaǵynan ákelgen zaanen tuqymdas 70 bas eshkini osy sanaqqa kirgizgendegi esep.

Qoishynyń jalaqysy qansha?

Aýyldaǵy aǵaiynmen habarlassaq, «qoi baǵatyn adam tapshy» deidi. Tabylǵan kúnniń ózinde atyna minip, airanyn urttap, aldyndaǵy bes-alty úidiń malyn aýyldyń syrtyn bir-eki ainaldyryp kelgeni úshin kisiniń qunyn suraidy. Qazirgi qoishynyń bir kúndik tabysy – 3 myń teńge. Ailyǵy – muǵalimdikinen joǵary. Jalaqysy qurysyn, jalyndyrǵany ótip ketpei me? Aqy iesi ol qoishyǵy qoi baǵýdyń ekzotikasyn tegin syilap, taza aýada demalyp qaitqany úshin aqsha tólep júrgenin bilmeidi emes, biledi. Sosyn keiin, qoiy qurysyn deitin shyǵar. Rasymen de, siyrdy aýyldan bir-eki qyr asyryp tas­tap, keshke aidap ákelesiń. Al, qoidyń sońynda júrmeseń, qorańa kelýi ekitalai. Ekinshiden, qazir qoidyń etin ótkizý qiyn sharýa. Qalanyń qazaǵy máteldiń máiegin túsinetindei «qoidyń eti qorǵasyn» dep, asqazanda uzaq qorytylatynynan qa­sha­tyn kórinedi. Qoi sharýashylyǵyn bulai qojyratpai, aýyldaǵy azamattar «Altyn asyq» qoi sharýashylyǵyn nesieleý baǵ­dar­lamasymen jumys istese bolar edi.

Máselen, byltyr Qaraǵandy oblysy boiynsha memleket tarapynan «kazAgro» institýty arqyly 7 196 bas qoi alýǵa nesie berilgen. Biyl 2000 basqa qarajat qarastyrylyp otyr. Bul baǵdalarma arqyly kez kelgen adamnyń tómendetilgen paiyzben nesie alyp, qoiyn órgizip, itin úrgizip otyrýyna bolady. Sonymen birge, qoidy úide soiyp, pyshaqpen iremei, mal soiatyn arnaiy pýktterde jaiǵasa, terisin joǵary baǵaǵa ótkizýge bolady emes pe?

Arqanyń qoiyna arabtardyń ańsary qalai aýdy?

Qaraǵandy oblysynda 3 myń bastan astam qoi arnaiy reispen Birikken Arab Ámirlikterine jol tartty. Alys shet elge asyl tuqymdy «Edilbai» qoiyn úsh ushaqqa tiep jóneltken ózimizdiń jańaarqalyq Jambyl Júndibaev esimdi kásipker azamat. «Etti, saryarqalyq qylshyq júndi aq tústi» qoilaryn «Myco Trading FZE» iri et óndirý jáne aýylsharýashylyq ónimi úshin suranys talabyna sai jóneltken. Sheteldikter bizdiń qoilardyń eti men sútine ekologiialyq taza ónim retinde suranys túsirgen. Álekeńniń joǵarydaǵy qazaq qoiyna osydan bir ǵasyr buryn bergen baǵasyna sonda kózimiz jetti.

Sodan «Jeńis» asyl tuqymdy mal sha­rýa­shylyǵy zaýyty» JShS direktory Jam­byl Júndibaev myrzaǵa habarlastyq. Sharýashylyq iesiniń aitýyna qaraǵanda, kelisimshart boiynsha, biz olarǵa tiri qoilardy jiberemiz, al olar óz tehnologiialary boiynsha soiady eken. Olar bizdiń qoi­dy ekologiialyq taza ónim retinde ba­ǵa­laidy. Shama kelgenshe «Edilbai» tu­qym­ynyń aq qoiyn eksporttaǵan jón. Shet­eldikter merinos, qarakól emes, qa­zaq­tyń quiryqty, qylshyq júndi, etti, sút­ti qoiyna qyzyǵýshylyq tanytýda. Aq qoi neǵurlym radiatsiia ótkizbeidi jáne atalmysh sharýashylyqtyń qoiy dalada erkin jaiylǵan, eshbir ekpe, qospasyz semiredi. Búgingi tańda biz aityp otyrǵan «Jeńis» sharýa qojalyǵy Iordaniia, Katar, BAÁ syndy bes birdei memleketpen kelisimshartqa otyryp jatqan kórinedi. Sáikesinshe, munshalyqty úlken joba bir adamnyń, ia bolmasa bir sha­rýashylyqtyń qolynan kelmeidi. Má­selen, byltyr eksporttalǵan úsh myń qoidyń myń shaqtysy Nura aýda­nyn­daǵy Qanat Otarbaev bas­qara­tyn «Ot­qanjar» jaýapkershiligi shek­teýli se­­riktestiginiki eken. Bul sharýa­shy­lyq­­tardyń biylǵy jospary boiynsha, Ja­ńa­arqa, Nura aýdandaryna qaraityn je­ke-jeke sharýashylyqtardy koopera­tiv­ke biriktirip, 40 myń qoidy shet elge eksporttamaq. Osy rette, syrtqa shy­ǵarylatyn ónimdi bir ortalyqtan qa­da­ǵalaityn zerthana kerektigin aitady. Bul má­sele Úkimet tarapynan qoldaý tap­pa­ǵan jaǵ­daida, jekelegen irili-usaqty sha­rýa­shy­lyqtar ne aýrý, ne sapasy tómen ónim eks­porttap «bir qumalaq bir qaryn maidy shi­ritýi» múmkin.

Memleket basshysy Nursultan Nazar­baev­tyń bastamasymen jasalǵan Bes ins­titýttyq reformany júzege asyrýǵa ar­nalǵan «100 naqty qadam» Ult jospary aia­synda eksport taýarlaryn arttyryp, álem­dik naryqqa shyǵarý Qazaqstannyń al­dyn­­da turǵan ózekti tapsyrmalardyń biri. Bul tapsyrmany Qaraǵandy qarqyndy oryn­dap kele jatqan syńaily.

Káýapty jegender saýapty bilmei me?

Jalpy, qoi baǵý qazaqtyń ata kásibi dep kúnde aityp jatyrmyz. Desek te, sol sharýashylyqtyń sońy qalai bolar eken deimiz. Basynda da aittyq, bárin ysyryp qoiǵanda, «qoishy», «shopan», «saqman» degen sózdi eski ádebietterden ǵana estitin bol­dyq. Yqylym zamannan beri qazaqpen qa­tar jasasyp kele jatqan ata kásibimizdi aýyl­men qosa umytyp ketý qaýpimiz bar. Qoi sharýashylyǵymen qosa qazaqtyń tili men dili, immýniteti qosa ólip qalmasa igi. Buryn «Mal ósirseń qoi ósir, ónimi onyń kól-kósir» deýshi edik. Qazir shyǵyny shash-etekten deitin bolypty. «Qorada turǵan bir qoi bir attyń shóbin jep qoiady eken», «júnin dalaǵa laqtyramyz, terisin it julmalaidy», «qoishynyń bir kezegi – úsh myń teńge» degenderdi estip, qoi óz qunyn ózi aqtamaidy eken dep qalasyz. Álihan Bókeihannyń 1904 jyly jaryq kórgen «Dala ólkesindegi qoi sharýashylyǵy» degen monografiiasyn oqyǵan adam qysta qolǵa qaraǵan bir qoi, atap aitqanda, Qarqaraly ýeziniń Kent bolysyndaǵy bir saý­lyq – 7 fýnt (2,8 keli) shóp jeitinin biledi. Júz jyl burynǵy qoi búginde attyń jegen shóbin jeitindei aidahar bola qoiǵan joq shyǵar. Jas kásipkerlerdiń jalyndaǵan jigerin osyndai dálelsiz áń­gimeler basyp tastamasyna kim kepil?

Másele, ósirip otyrǵan tuqymdy asyldandyryp, etin eksporttap, sútin emdik sharaǵa qoldanýdy bilmeimiz. Ras, Arqa tó­siniń qysy qatty, qary qalyń, seleýi – naiza. Sharýalardan suraǵanymyzda, qyl­shyq júndi, sýyqqa tózimdi, terisi qa­lyń qoi bolmasa biiazy júndi qoidy qysta aiaz soryp, jazda seleý býyp tas­taidy. Ýaqytynda qyrqyp, kók dárisin qui­yp, kreolinine toǵytyp, qadaǵalap, qurt­tap otyrsa, «jatyp qalǵan bir toqty, jaiylyp» myń qoi bolmai ma? Qoi jaryqtyqtyń Quranda aitylǵan qasietin bul jerde jazbai-aq qoidyq. Saýabyn emes – káýabyn ǵana biletin urpaqpyz-aý…

Qoidyń júni qor bolǵan zaman. Ony is qylatyn birli-jarym adam bolmasa, júnnen baipaq toqyp, syrmaq syratyn ájelerimiz ben analarymyz qalmapty. Onyń ústine, zaman talabyna sai jún óńdeitin fabrikalar joq. Toqsanynshy jyldarǵa deiin Qaraǵandy mańyndaǵy Suryptaý kentinen pima basatyn fab­rika jumys istep turdy dep estimiz. Bul jaily Aqtoǵai óńiriniń týmasy, qaraǵandylyq zeinetker, qolóner sheberi Qamash Tóleýbaeva anamyzben suhbattas bolǵanda egjei-tegjeili bildik. Ol kisiniń aitýynsha, ismer áielder qazir joq­qa tán. Oǵan Úkimet te kóńil bólip otyrǵan joq. Áitpese, júndi tabys kózi qylýǵa ábden bolady. Mysaly, Qamash anamyz 2013 jyly Qazaqstannyń atynan Nepalda ótken «Sheber-2013» atty halyqaralyq baiqaýyna qatysypty. Kórmege aparǵan buiymy – syrmaq. Ony daiyn­daýǵa óńdelgen taza júndi Jambyl ob­lysyndaǵy jún óńdeý fabrikasynan al­ǵan. Sondai fabrikalardy Qaraǵandyda sala­tyn múmkindik týsa, Qamash Tóleýbaeva bas­taǵan oblys ortalyǵyndaǵy «Sheber» qol­óner uiymyndaǵy qanshama ónerli jan­dar qoi júninen túrli-túrli úi-jaiǵa qa­jetti jabdyqtardan bastap, kiim-keshek, tó­senish-jamylǵynyń bárin daiyndaýǵa bei­il. Sondai-aq, Qamash apa EKSPO kór­mesine birneshe buiym daiyndap ja­tyr.

Shet eldiń qymbat, sintetikalyq kii­mi­nen góri, tabiǵi, ekologiialyq taza, je­ńil ári jyly qoi júninen toqylǵan kiim neǵurlym tiimdi ári arzan emes pe? «Qa­zaqstanda jasalǵan» dep biiazy qoi júni­nen toqylǵan biialaidan bastap, bas kiimge dei­in satsańyz, memleket qoldap-aq otyr. Ki­ná, ózimizde-aý…

Túiin

Qoidyń ár múshesi – buiym. Tobyǵyn tyǵyp, asyǵyn atyp oinai berińiz. Kári ji­ligin – biz, ortan jiligin – shúmek qylý­ǵa bolady. Sondai-aq, bir derekterde qa­z­aq­tyń kórshi elmen arasynda týǵan jer daýy­nda qoidyń qumalaǵy – talasyp otyr­ǵan jerdiń qazaqtyki ekenine dálel bo­lyp, quiqaly qyrattyń kimge tiesili eke­ni aiqyndalǵan. Endeshe, ómir boiy qoi ba­ǵyp kele jatqan qazaqtyń atynyń tuiaǵy ǵa­na emes, qoiynyń qumalaǵy shashylǵan jer­diń bári qazaqtyki bolýy kerek…

Miras ASAN, «Egemen Qazaqstan» gazeti

Qaraǵandy oblysy