سارىارقانىڭ ۇساق شوقىلارى قوي شارۋاشىلىعىن ٶرٸستەتۋگە ٶتە قولايلى مەكەن. الايدا, قاراعاندى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى بەرگەن ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, ايماق قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا كەنجەلەپ قالعان. ەلٸمٸز بويىنشا جەتٸنشٸ ورىندا تۇر. قازاقستانداعى 17 947 176 باس قوي مەن ەشكٸنٸڭ 1 ملن 14 مىڭى عانا قاراعاندىنىڭ ەنشٸسٸندە ەكەن. ەشكٸ مەن قويىن بٶلٸپ ساناعان تۇستا, قازاقستانداعى شەكشەك اتانىڭ سانى 2 ملن-نىڭ ٷستٸندە بولسا, ارقاداعى ەشكٸنٸڭ ەسەبٸ – 205 584. بۇل اسىل تۇقىمدى قوي ٶسٸرٸپ وتىرعان قاراعاندىداعى 14 شارۋاشىلىقتىڭ 38 844 باس قويىن, قارقارالى اۋدانىنداعى شۆەيتسارييانىڭ زاانەن ٶلكەسٸنەن تاراعان, قازاق جەرٸنە رەسەيدٸڭ چەليابٸ ايماعىنان ەكەلگەن زاانەن تۇقىمداس 70 باس ەشكٸنٸ وسى ساناققا كٸرگٸزگەندەگٸ ەسەپ.
قويشىنىڭ جالاقىسى قانشا?
اۋىلداعى اعايىنمەن حابارلاسساق, «قوي باعاتىن ادام تاپشى» دەيدٸ. تابىلعان كٷننٸڭ ٶزٸندە اتىنا مٸنٸپ, ايرانىن ۇرتتاپ, الدىنداعى بەس-التى ٷيدٸڭ مالىن اۋىلدىڭ سىرتىن بٸر-ەكٸ اينالدىرىپ كەلگەنٸ ٷشٸن كٸسٸنٸڭ قۇنىن سۇرايدى. قازٸرگٸ قويشىنىڭ بٸر كٷندٸك تابىسى – 3 مىڭ تەڭگە. ايلىعى – مۇعالٸمدٸكٸنەن جوعارى. جالاقىسى قۇرىسىن, جالىندىرعانى ٶتٸپ كەتپەي مە? اقى يەسٸ ول قويشىعى قوي باعۋدىڭ ەكزوتيكاسىن تەگٸن سىيلاپ, تازا اۋادا دەمالىپ قايتقانى ٷشٸن اقشا تٶلەپ جٷرگەنٸن بٸلمەيدٸ ەمەس, بٸلەدٸ. سوسىن كەيٸن, قويى قۇرىسىن دەيتٸن شىعار. راسىمەن دە, سيىردى اۋىلدان بٸر-ەكٸ قىر اسىرىپ تاستاپ, كەشكە ايداپ ەكەلەسٸڭ. ال, قويدىڭ سوڭىندا جٷرمەسەڭ, قوراڭا كەلۋٸ ەكٸتالاي. ەكٸنشٸدەن, قازٸر قويدىڭ ەتٸن ٶتكٸزۋ قيىن شارۋا. قالانىڭ قازاعى مەتەلدٸڭ مەيەگٸن تٷسٸنەتٸندەي «قويدىڭ ەتٸ قورعاسىن» دەپ, اسقازاندا ۇزاق قورىتىلاتىنىنان قاشاتىن كٶرٸنەدٸ. قوي شارۋاشىلىعىن بۇلاي قوجىراتپاي, اۋىلداعى ازاماتتار «التىن اسىق» قوي شارۋاشىلىعىن نەسيەلەۋ باعدارلاماسىمەن جۇمىس ٸستەسە بولار ەدٸ.
مەسەلەن, بىلتىر قاراعاندى وبلىسى بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان «كازاگرو» ينستيتۋتى ارقىلى 7 196 باس قوي الۋعا نەسيە بەرٸلگەن. بيىل 2000 باسقا قاراجات قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل باعدالارما ارقىلى كەز كەلگەن ادامنىڭ تٶمەندەتٸلگەن پايىزبەن نەسيە الىپ, قويىن ٶرگٸزٸپ, يتٸن ٷرگٸزٸپ وتىرۋىنا بولادى. سونىمەن بٸرگە, قويدى ٷيدە سويىپ, پىشاقپەن ٸرەمەي, مال سوياتىن ارنايى پۋكتتەردە جايعاسا, تەرٸسٸن جوعارى باعاعا ٶتكٸزۋگە بولادى ەمەس پە?
ارقانىڭ قويىنا ارابتاردىڭ اڭسارى قالاي اۋدى?
قاراعاندى وبلىسىندا 3 مىڭ باستان استام قوي ارنايى رەيسپەن بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸنە جول تارتتى. الىس شەت ەلگە اسىل تۇقىمدى «ەدٸلباي» قويىن ٷش ۇشاققا تيەپ جٶنەلتكەن ٶزٸمٸزدٸڭ جاڭاارقالىق جامبىل جٷندٸباەۆ ەسٸمدٸ كەسٸپكەر ازامات. «ەتتٸ, سارىارقالىق قىلشىق جٷندٸ اق تٷستٸ» قويلارىن «Myco Trading FZE» ٸرٸ ەت ٶندٸرۋ جەنە اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمٸ ٷشٸن سۇرانىس تالابىنا ساي جٶنەلتكەن. شەتەلدٸكتەر بٸزدٸڭ قويلاردىڭ ەتٸ مەن سٷتٸنە ەكولوگييالىق تازا ٶنٸم رەتٸندە سۇرانىس تٷسٸرگەن. ەلەكەڭنٸڭ جوعارىداعى قازاق قويىنا وسىدان بٸر عاسىر بۇرىن بەرگەن باعاسىنا سوندا كٶزٸمٸز جەتتٸ.
سودان «جەڭٸس» اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى زاۋىتى» جشس ديرەكتورى جامبىل جٷندٸباەۆ مىرزاعا حابارلاستىق. شارۋاشىلىق يەسٸنٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەلٸسٸمشارت بويىنشا, بٸز ولارعا تٸرٸ قويلاردى جٸبەرەمٸز, ال ولار ٶز تەحنولوگييالارى بويىنشا سويادى ەكەن. ولار بٸزدٸڭ قويدى ەكولوگييالىق تازا ٶنٸم رەتٸندە باعالايدى. شاما كەلگەنشە «ەدٸلباي» تۇقىمىنىڭ اق قويىن ەكسپورتتاعان جٶن. شەتەلدٸكتەر مەرينوس, قاراكٶل ەمەس, قازاقتىڭ قۇيرىقتى, قىلشىق جٷندٸ, ەتتٸ, سٷتتٸ قويىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. اق قوي نەعۇرلىم رادياتسييا ٶتكٸزبەيدٸ جەنە اتالمىش شارۋاشىلىقتىڭ قويى دالادا ەركٸن جايىلعان, ەشبٸر ەكپە, قوسپاسىز سەمٸرەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸز ايتىپ وتىرعان «جەڭٸس» شارۋا قوجالىعى يوردانييا, كاتار, باە سىندى بەس بٸردەي مەملەكەتپەن كەلٸسٸمشارتقا وتىرىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ. سەيكەسٸنشە, مۇنشالىقتى ٷلكەن جوبا بٸر ادامنىڭ, يا بولماسا بٸر شارۋاشىلىقتىڭ قولىنان كەلمەيدٸ. مەسەلەن, بىلتىر ەكسپورتتالعان ٷش مىڭ قويدىڭ مىڭ شاقتىسى نۇرا اۋدانىنداعى قانات وتارباەۆ باسقاراتىن «وتقانجار» جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸگٸنٸكٸ ەكەن. بۇل شارۋاشىلىقتاردىڭ بيىلعى جوسپارى بويىنشا, جاڭاارقا, نۇرا اۋداندارىنا قارايتىن جەكە-جەكە شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتيۆكە بٸرٸكتٸرٸپ, 40 مىڭ قويدى شەت ەلگە ەكسپورتتاماق. وسى رەتتە, سىرتقا شىعارىلاتىن ٶنٸمدٸ بٸر ورتالىقتان قاداعالايتىن زەرتحانا كەرەكتٸگٸن ايتادى. بۇل مەسەلە ٷكٸمەت تاراپىنان قولداۋ تاپپاعان جاعدايدا, جەكەلەگەن ٸرٸلٸ-ۇساقتى شارۋاشىلىقتار نە اۋرۋ, نە ساپاسى تٶمەن ٶنٸم ەكسپورتتاپ «بٸر قۇمالاق بٸر قارىن مايدى شٸرٸتۋٸ» مٷمكٸن.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جاسالعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جٷزەگە اسىرۋعا ارنالعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اياسىندا ەكسپورت تاۋارلارىن ارتتىرىپ, ەلەمدٸك نارىققا شىعارۋ قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان ٶزەكتٸ تاپسىرمالاردىڭ بٸرٸ. بۇل تاپسىرمانى قاراعاندى قارقىندى ورىنداپ كەلە جاتقان سىڭايلى.
كەۋاپتى جەگەندەر ساۋاپتى بٸلمەي مە?
جالپى, قوي باعۋ قازاقتىڭ اتا كەسٸبٸ دەپ كٷندە ايتىپ جاتىرمىز. دەسەك تە, سول شارۋاشىلىقتىڭ سوڭى قالاي بولار ەكەن دەيمٸز. باسىندا دا ايتتىق, بەرٸن ىسىرىپ قويعاندا, «قويشى», «شوپان», «ساقمان» دەگەن سٶزدٸ ەسكٸ ەدەبيەتتەردەن عانا ەستيتٸن بولدىق. ىقىلىم زاماننان بەرٸ قازاقپەن قاتار جاساسىپ كەلە جاتقان اتا كەسٸبٸمٸزدٸ اۋىلمەن قوسا ۇمىتىپ كەتۋ قاۋپٸمٸز بار. قوي شارۋاشىلىعىمەن قوسا قازاقتىڭ تٸلٸ مەن دٸلٸ, يممۋنيتەتٸ قوسا ٶلٸپ قالماسا يگٸ. بۇرىن «مال ٶسٸرسەڭ قوي ٶسٸر, ٶنٸمٸ ونىڭ كٶل-كٶسٸر» دەۋشٸ ەدٸك. قازٸر شىعىنى شاش-ەتەكتەن دەيتٸن بولىپتى. «قورادا تۇرعان بٸر قوي بٸر اتتىڭ شٶبٸن جەپ قويادى ەكەن», «جٷنٸن دالاعا لاقتىرامىز, تەرٸسٸن يت جۇلمالايدى», «قويشىنىڭ بٸر كەزەگٸ – ٷش مىڭ تەڭگە» دەگەندەردٸ ەستٸپ, قوي ٶز قۇنىن ٶزٸ اقتامايدى ەكەن دەپ قالاسىز. ەليحان بٶكەيحاننىڭ 1904 جىلى جارىق كٶرگەن «دالا ٶلكەسٸندەگٸ قوي شارۋاشىلىعى» دەگەن مونوگرافيياسىن وقىعان ادام قىستا قولعا قاراعان بٸر قوي, اتاپ ايتقاندا, قارقارالى ۋەزٸنٸڭ كەنت بولىسىنداعى بٸر ساۋلىق – 7 فۋنت (2,8 كەلٸ) شٶپ جەيتٸنٸن بٸلەدٸ. جٷز جىل بۇرىنعى قوي بٷگٸندە اتتىڭ جەگەن شٶبٸن جەيتٸندەي ايداھار بولا قويعان جوق شىعار. جاس كەسٸپكەرلەردٸڭ جالىنداعان جٸگەرٸن وسىنداي دەلەلسٸز ەڭگٸمەلەر باسىپ تاستاماسىنا كٸم كەپٸل?
مەسەلە, ٶسٸرٸپ وتىرعان تۇقىمدى اسىلداندىرىپ, ەتٸن ەكسپورتتاپ, سٷتٸن ەمدٸك شاراعا قولدانۋدى بٸلمەيمٸز. راس, ارقا تٶسٸنٸڭ قىسى قاتتى, قارى قالىڭ, سەلەۋٸ – نايزا. شارۋالاردان سۇراعانىمىزدا, قىلشىق جٷندٸ, سۋىققا تٶزٸمدٸ, تەرٸسٸ قالىڭ قوي بولماسا بييازى جٷندٸ قويدى قىستا اياز سورىپ, جازدا سەلەۋ بۋىپ تاستايدى. ۋاقىتىندا قىرقىپ, كٶك دەرٸسٸن قۇيىپ, كرەولينٸنە توعىتىپ, قاداعالاپ, قۇرتتاپ وتىرسا, «جاتىپ قالعان بٸر توقتى, جايىلىپ» مىڭ قوي بولماي ما? قوي جارىقتىقتىڭ قۇراندا ايتىلعان قاسيەتٸن بۇل جەردە جازباي-اق قويدىق. ساۋابىن ەمەس – كەۋابىن عانا بٸلەتٸن ۇرپاقپىز-اۋ…
قويدىڭ جٷنٸ قور بولعان زامان. ونى ٸس قىلاتىن بٸرلٸ-جارىم ادام بولماسا, جٷننەن بايپاق توقىپ, سىرماق سىراتىن ەجەلەرٸمٸز بەن انالارىمىز قالماپتى. ونىڭ ٷستٸنە, زامان تالابىنا ساي جٷن ٶڭدەيتٸن فابريكالار جوق. توقسانىنشى جىلدارعا دەيٸن قاراعاندى ماڭىنداعى سۇرىپتاۋ كەنتٸنەن پيما باساتىن فابريكا جۇمىس ٸستەپ تۇردى دەپ ەستيمٸز. بۇل جايلى اقتوعاي ٶڭٸرٸنٸڭ تۋماسى, قاراعاندىلىق زەينەتكەر, قولٶنەر شەبەرٸ قاماش تٶلەۋباەۆا انامىزبەن سۇحباتتاس بولعاندا ەگجەي-تەگجەيلٸ بٸلدٸك. ول كٸسٸنٸڭ ايتۋىنشا, ٸسمەر ەيەلدەر قازٸر جوققا تەن. وعان ٷكٸمەت تە كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرعان جوق. ەيتپەسە, جٷندٸ تابىس كٶزٸ قىلۋعا ەبدەن بولادى. مىسالى, قاماش انامىز 2013 جىلى قازاقستاننىڭ اتىنان نەپالدا ٶتكەن «شەبەر-2013» اتتى حالىقارالىق بايقاۋىنا قاتىسىپتى. كٶرمەگە اپارعان بۇيىمى – سىرماق. ونى دايىنداۋعا ٶڭدەلگەن تازا جٷندٸ جامبىل وبلىسىنداعى جٷن ٶڭدەۋ فابريكاسىنان العان. سونداي فابريكالاردى قاراعاندىدا سالاتىن مٷمكٸندٸك تۋسا, قاماش تٶلەۋباەۆا باستاعان وبلىس ورتالىعىنداعى «شەبەر» قولٶنەر ۇيىمىنداعى قانشاما ٶنەرلٸ جاندار قوي جٷنٸنەن تٷرلٸ-تٷرلٸ ٷي-جايعا قاجەتتٸ جابدىقتاردان باستاپ, كيٸم-كەشەك, تٶسەنٸش-جامىلعىنىڭ بەرٸن دايىنداۋعا بەيٸل. سونداي-اق, قاماش اپا ەكسپو كٶرمەسٸنە بٸرنەشە بۇيىم دايىنداپ جاتىر.
شەت ەلدٸڭ قىمبات, سينتەتيكالىق كيٸمٸنەن گٶرٸ, تابيعي, ەكولوگييالىق تازا, جەڭٸل ەرٸ جىلى قوي جٷنٸنەن توقىلعان كيٸم نەعۇرلىم تيٸمدٸ ەرٸ ارزان ەمەس پە? «قازاقستاندا جاسالعان» دەپ بييازى قوي جٷنٸنەن توقىلعان بييالايدان باستاپ, باس كيٸمگە دەيٸن ساتساڭىز, مەملەكەت قولداپ-اق وتىر. كٸنە, ٶزٸمٸزدە-اۋ…
تٷيٸن
قويدىڭ ەر مٷشەسٸ – بۇيىم. توبىعىن تىعىپ, اسىعىن اتىپ ويناي بەرٸڭٸز. كەرٸ جٸلٸگٸن – بٸز, ورتان جٸلٸگٸن – شٷمەك قىلۋعا بولادى. سونداي-اق, بٸر دەرەكتەردە قازاقتىڭ كٶرشٸ ەلمەن اراسىندا تۋعان جەر داۋىندا قويدىڭ قۇمالاعى – تالاسىپ وتىرعان جەردٸڭ قازاقتىكٸ ەكەنٸنە دەلەل بولىپ, قۇيقالى قىراتتىڭ كٸمگە تيەسٸلٸ ەكەنٸ ايقىندالعان. ەندەشە, ٶمٸر بويى قوي باعىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ اتىنىڭ تۇياعى عانا ەمەس, قويىنىڭ قۇمالاعى شاشىلعان جەردٸڭ بەرٸ قازاقتىكٸ بولۋى كەرەك…
ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
قاراعاندى وبلىسى
.jpg)