«Memleket Úshinshi indýstriialyq revoliýtsiia nátijesinde paida bolatyn sektorlardy eskere otyryp, ulttyq kompaniialar arqyly bolashaqtyń ekonomikasyn damytýdy yntalandyrýy tiis. Ulttyq indýstriia biz óz elimizde óndirýge tiis eń jańa kompozittik materialdardy tutynýy kerek».
Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategiiasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» Joldaýynan
Ómirdiń ózi kótergen «Tek qana alǵa!» uranynyń qýattylyǵyna qairan qalasyń. Ol buryn-sońdy bolmaǵan ózgeristerge bastady. Mundaida ári-sári kúi keshýge de ýaqyt bolmai qalǵandai. Myń bir mysal Kókshetaýdaǵy «Tynys» aktsionerlik qoǵamynyń tynymsyz tirshiliginen anyq baiqalady. Odan da tereńirek aitsaq, Memleket basshysynyń Úshinshi indýstriialyq revoliýtsiiaǵa qatysty tapsyrmalary quddy osynda júzege asyp jatqandai jyly áserge bóleidi.
Osy oraida, kásiporynnyń taǵylymdy tarihyna az-kem kóz júgirtken de durys siiaqty. Kókshetaý men qala turǵyndary taǵdyrynda airyqsha orny bar «Ottegimen tynys alý apparatýralary» zaýytyn salý jóninde KSRO Ministrler Keńesiniń qaýlysy 1953 jyly qabyldanǵanymen, onyń qurylysy 1959 jyly aiaqtalǵan edi. Sol jyly qurylys uiymdary men kenishterge 400 vagonetka jóneltilgen bolatyn. Biraq, bul zaýyttyń negizgi ónimi emes edi. Kelesi jyly túpki maqsat jolyndaǵy meditsinalyq jabdyqtar shyǵaryla bastady. Al, 1964 jyly munai-gaz óndirisi úshin redýktorlar, «KB-1» klapandary, joǵary qysymǵa shydas beretin tetikter daiyndaý igerildi. Tipti, balalar oiynshyqtary da zaýyt belgisimen daiyndalyp jatty.
Zaýyt 70-80-jyldary meditsinalyq jabdyqtarǵa qatysty jumystardy jandandyryp, qoldan tynys aldyrý apparatýralarynyń jetildirilgen túrlerin kóptep shyǵara bastady. Halyqaralyq standarttardaǵy bul ónimder sotsialistik elderdiń emdeý-profilaktikalyq mekemelerine, KSRO Qarýly kúshterine jóneltilip turdy. Munda jyl saiyn 16 milliard teńgeniń ónimi shyǵarylatyn. Osy jyldary 612 adam orden-medaldarmen marapattaldy. Bulardyń qatarynda KSRO Memlekettik syilyǵyn alǵandar da bar. Kásiporyn kóppáterli 15 turǵyn úi, 360 oryndyq jataqhana men eki balalar baqshasyn, basqa da áleýmettik nysandardy paidalanýǵa berdi. Áitkenmen, qaita qurý quiyndary osynshama alyp kásiporyndy múldem táltirektetip tastaǵany da kóz aldymyzda.
Táýelsiz memleketimizdiń ótpeli kezeńdegi tabandy saiasaty «Tynys» ataýyn alǵan zaýyttyń shyn mánindegi tynysyn ashty. Kásiporynda 1996-2000 jyldary konversiialyq sharalar júrgizilip, óndiristik baǵyt ózgertildi. Halyq sharýashylyǵyna tarazylar, esik qulyptary, órt sóndirý quraldary, ystyq jáne sýyq sý eseptegishter, gaz manometrleri,aýyl sharýashylyǵy úshin jyljymaly mineraldy tyńaitqysh shashqyshtar jáne basqa buiymdar shyǵarý qolǵa alyndy.
Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń indýstriialyq-innovatsiialyq damý baǵdarlamasynyń ónerkásipti ártaraptandyrý baǵytyn júzege asyrý maqsatynda «Tynys» aktsionerlik qoǵamy 2003 jyly «Qazaqstan injiniring» ulttyq kompaniiasynyń quramyna endi. Bul kásiporynnyń qaita túlep, órge basýyndaǵy utymdy qadam boldy. Belgisiz merzimge demalysqa jiberilgen bilikti maman-jumysshylardyń júzinde jalyn oinady.
Zaýyt ǵalamat serpilis qushaǵynda edi. Araǵa bir jyl salyp, iaǵni 2004 jyly aktsionerlik qoǵamǵa halyqaralyq «TUY CERT» kompaniiasynyń sapa menedjmenti júiesindegi «ISO 9001:2000» sertifikaty tapsyryldy. Bul sol kezdegi úlken jetistik bolatyn. Qazirgi ýaqytta zamanaýi kásiporyn qataryndaǵy «Tynys» respýblikamyzdyń ekonomikalyq ómirine belsene qatysýshy retinde áigili. Kókshe zaýyty búgingi tańda «Qazaqstan temir joly», «QazMunaiGaz», «Qazatomónerkásip», «Qazaqtelekom», «QazTransOil», «QazTransGaz», «KEGOK» aktsionerlik qoǵamdary siiaqty iri kompaniialarǵa ónimderin jetkizedi. Sondai-aq, «Ýlan-Ýde aviatsiia zaýyty» AAQ, «Qazan tikushaq zaýyty» AAQ jáne «MIG» RSK AAQ-pen áriptestik bailanys nyǵaiyp keledi. Jalpy, mundaǵy eksporttyq áleýet zaýyt shyǵaratyn ónimderdiń teń jartysyn quraitynyn bilgen jón.
«Tynys» taýar óndirý kórsetkishterin satylap ósirip keledi. Bas direktor M.Kereibaev jetistik syry óndiristi innovatsiialyq tehnologiia jeteginde jańǵyrtýmen bailanystyrady. Qajyrly eńbek eskerýsiz qalmai, kásiporyn 2005 jyldyń qorytyndysymen respýblika Úkimetiniń «Sapa salasyndaǵy tabystary úshin» syilyǵyn iemdendi.
Aktsionerlik qoǵamnyń basty baǵyty iri investitsiialyq jobalardy júzege asyrý arqyly óndiristi qýattandyrý men joǵary suranystaǵy ónim túrlerin molaitýdy kózdeidi. Igi qadam 2005 jyly qolǵa alynyp, «Taza aýyz sý» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde diametri 10-nan 250 millimetrdi qamtityn polietilen qubyrlary shyǵaryla bastady. Atalǵan ónim respýblikamyzdyń gaz sharýashylyǵynda da keńinen qoldanylýda. Germaniianyń «Krauss Maffei» kompaniiasynyń jabdyqtary ornatylǵan jelini Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti N.Nazarbaevtyń iske qosýy zaýyt ómirindegi eleýli oqiǵa sanalady.
Sondai-aq, «Tynys» tsehtarynda salaaralyq jáne óńiraralyq ekonomikalyq integratsiia talaptaryna sai órt sóndirý quraldarynyń jetildirilgen alty túri, temirjolshylar igiligindegi 55 ataýly ónim men aviatsiia salasyna qajetti 16 túrli jabdyqty daiyndaý iske asyryldy. Zaýyt 2007 jyldan Kókshetaýda qurastyryla bastaǵan «KamAZ» júk avtomobilderine qajetti jergilikti tetikterdi shyǵarý tizbesin kóbeitip keledi. Meditsina salasynda ókpeni ottegimen tynys aldyrýdy qamtamasyz etetin jańa «Kókshetaý-4P», «ADRM» apparattary jasalyp, synaqtan oidaǵydai ótti jáne ol respýblikamyzdyń emdeý-saýyqtyrý oryndary men Qarýly kúshterinde qoldanylýda.
«Tynys» aktsionerlik qoǵamynyń uzaq merzimdi strategiiasy naqty josparlarǵa negizdelip, investitsiialyq jobalarǵa tartymdylyǵymen tujyrymdalǵan. Munda 2010 jyly «Diametri 560-1000 millimetrlik polietilen qubyrlary óndirisi» dep atalatyn birinshi joba iske asyryldy. «Damý-Óndiris» baǵdarlamasy aiasynda alǵashynda ekinshi deńgeidegi banktiń 16,5 paiyzdyq nesie qarajaty jumyldyrylǵan bolatyn. Keiin paiyzdyq ústeme «Damý-Óndiristiń» qaita qarjylandyrýy, «Biznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń qoldaýy jáne memlekettik qarajattar esebinen aitarlyqtai tómendedi.
Kelesi, «2012-2017 jyldar aralyǵynda gazdandyrý modeli boiynsha quiý óndirisin igerý» jobasy da memlekettiń qoldaýymen oidaǵydai júzege asyp keledi. Munda da «Damý-Óndiristiń» alǵashqy kezeńdegi 12,25 paiyzdyq nesie ústemesi 8 paiyzǵa deiin tómendegenin óndiristiń turaqty da senimdi jolǵa qoiylǵanymen bailanystyrýymyz kerek.
Burnaǵy jyldyń qańtarynda «Brondy jiletter óndirisi» investitsiialyq jobasy ónim bere bastady. Qyzmettiń jańa baǵyttaryna jáne óndiristi ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan jobanyń quny 1247138 myń teńgeni quraidy. Umtylys kóp uzamai tutynýshylar nazaryn aýdardy. Zaýyt kelisimshart negizinde Qorǵanys ministrligine alǵashqy 2000 dana brondy jiletterdi jetkizdi. Osy oraida, atalǵan kelisimshart boiynsha 10000 dana ónim daiyndaý qajettigin eskersek, jobaǵa jumsalǵan qarjy merziminen buryn óteletindigin ańǵarýǵa bolady.
«Tynys» AQ basshylyǵy biyl-ǵy jyldyń josparynda «Matalyq emes (geotekstil) materialdar óndirisi» investitsiialyq jobasyn iske asyrý qamynda eken. «Qazaqstan injiniring» ulttyq kompaniiasy jobany paiyzsyz nesiemen qarjylandyrý týraly sheshim qabyldaýy zaýyt abyroiyn kótere túsedi. Buǵan qosymsha, biyl ýltradybystyq eseptegishterdiń, manometrlerdiń, rezina-tehnikalyq buiymdardyń jetildirilgen túrlerin keńeitý baǵytynda maqsatty jumystar atqarylmaq.
Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Biz áleýmettik-mańyzdy strategiialyq fýnktsiialardy atqaratyn jáne óziniń tiimdiligin dáleldeitin salalardy ǵana qoldaýǵa tiispiz», dep atap kórsetti. «Tynys» dál osy aǵymdaǵy kásiporyn ekendigin aiǵaqtap otyr. Mundai mindet eń aldymen ekonomikalyq áleýettiń artýymen júzege asyrylady. Ujym biyl 5083,8 million teńgeniń ónimin óndirýdi josparlap, byltyrǵydan 10 paiyzdyq artyq kórsetkishti mejelese,ústimizdegi jyldyń alty aiynda 1594 million teńgeniń ónimi shyǵarylyp, jospar 128 paiyzǵa oryndaldy. Osy merzimde alynǵan taza kiris 161,4 million teńgeni qurap otyr. Munyń ózi zaýyttyń áleýmettik saiasattaǵy ónegeli qadamdaryna jol ashatyny anyq.
Qazir ujymda 503 adam jumys istese, onyń 186-sy – 30 jasqa deiingi azamattar. Bul ózindik ereksheligi bar kásiporynnyń kadrlyq quramynyń turaqtylyǵyn aiqyndaidy. Soǵan qaramastan, órkendeý baǵytyndaǵy zaýytta bilikti konstrýktorlarǵa, elektronshylarǵa, kúrdeli elektrmehanikalyq jabdyqtardy paidalanýshy jáne qyzmet kórsetýshi mamandarǵa suranys óse túsýde. «Tynysta» jańa qabyldanǵan jumysshylardy teoriialyq jáne óndiristik ýchaskelerde oqytýǵa 136 saǵattyq ýaqyt bólinip, qatań synaq alynady. Sondai-aq, «Ustazdyq», «Tájiribeden ótý» júiesi engizilgen. Investitsiialyq jobalardyń iske asyrylýyna bailanysty 20 maman Polsha men Reseide, 70 kisi Qazaqstannyń ártúrli oqý oryndarynda bilimin jetildirip, qaita daiarlyqtan ótipti. Jastardyń kásibi, áleýmettik-mádeni jáne rýhani damýyna septik jasaý maqsatynda «Jas Tynys» qoǵamdyq birlestigi qurylǵany da quptarlyq.
«Tynystyqtar» taǵy da bir igilikti bastama kóterip otyr. Biyl olar kóp jyldardan beri umyt qalǵan turǵyn úi qurylysymen ainalysýdy qolǵa aldy. Qazir daiyndyq jumystary qyzý júrip jatyr. Amandyq bolsa, zaýyt jumysshylaryna 45 páterlik turǵyn úidiń kiltin tapsyrý saltanaty da alys emes siiaqty.
Baqbergen AMALBEK,
«Egemen Qazaqstan»
KÓKShETAÝ
.jpeg)