كٶشباسشى كەسٸپورىننىڭ قارىمدى قادامى ۇزاق مەرزٸمدٸ مٷددەلەرگە باعىتتالعان

«مەملەكەت ٷشٸنشٸ يندۋسترييالىق رەۆوليۋتسييا نەتيجەسٸندە پايدا بولاتىن سەكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق كومپانييالار ارقىلى بولاشاقتىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋى تيٸس. ۇلتتىق يندۋسترييا بٸز ٶز ەلٸمٸزدە ٶندٸرۋگە تيٸس ەڭ جاڭا كومپوزيتتٸك ماتەريالداردى تۇتىنۋى كەرەك».

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىنان

ٶمٸردٸڭ ٶزٸ كٶتەرگەن «تەك قانا العا!» ۇرانىنىڭ قۋاتتىلىعىنا قايران قالاسىڭ. ول بۇرىن-سوڭدى بولماعان ٶزگەرٸستەرگە باستادى. مۇندايدا ەرٸ-سەرٸ كٷي كەشۋگە دە ۋاقىت بولماي قالعانداي. مىڭ بٸر مىسال كٶكشەتاۋداعى «تىنىس» اكتسيونەرلٸك قوعامىنىڭ تىنىمسىز تٸرشٸلٸگٸنەن انىق بايقالادى. ودان دا تەرەڭٸرەك ايتساق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٷشٸنشٸ يندۋسترييالىق رەۆوليۋتسيياعا قاتىستى تاپسىرمالارى قۇددى وسىندا جٷزەگە اسىپ جاتقانداي جىلى ەسەرگە بٶلەيدٸ.

وسى ورايدا, كەسٸپورىننىڭ تاعىلىمدى تاريحىنا از-كەم كٶز جٷگٸرتكەن دە دۇرىس سيياقتى. كٶكشەتاۋ مەن قالا تۇرعىندارى تاعدىرىندا ايرىقشا ورنى بار «وتتەگٸمەن تىنىس الۋ اپپاراتۋرالارى» زاۋىتىن سالۋ جٶنٸندە كسرو مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ قاۋلىسى 1953 جىلى قابىلدانعانىمەن, ونىڭ قۇرىلىسى 1959 جىلى اياقتالعان ەدٸ. سول جىلى قۇرىلىس ۇيىمدارى مەن كەنٸشتەرگە 400 ۆاگونەتكا جٶنەلتٸلگەن بولاتىن. بٸراق, بۇل زاۋىتتىڭ نەگٸزگٸ ٶنٸمٸ ەمەس ەدٸ. كەلەسٸ جىلى تٷپكٸ ماقسات جولىنداعى مەديتسينالىق جابدىقتار شىعارىلا باستادى. ال, 1964 جىلى مۇناي-گاز ٶندٸرٸسٸ ٷشٸن رەدۋكتورلار, «كب-1» كلاپاندارى, جوعارى قىسىمعا شىداس بەرەتٸن تەتٸكتەر دايىن­داۋ يگەرٸلدٸ. تٸپتٸ, بالالار ويىن­شىقتارى دا زاۋىت بەلگٸسٸمەن دايىن­دالىپ جاتتى.

زاۋىت 70-80-جىلدارى مە­ديتسينالىق جابدىقتارعا قاتىس­تى جۇمىستاردى جانداندىرىپ, قولدان تىنىس الدىرۋ اپپارا­تۋرالارىنىڭ جەتٸلدٸرٸلگەن تٷر­لەرٸن كٶپتەپ شىعارا باستادى. حالىقارالىق ستاندارتتارداعى بۇل ٶنٸمدەر سوتسياليستٸك ەلدەردٸڭ ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق مەكە­مەلەرٸنە, كسرو قارۋلى كٷش­تەرٸنە جٶنەلتٸلٸپ تۇردى. مۇندا جىل سايىن 16 ميلليارد تەڭگەنٸڭ ٶنٸمٸ شىعارىلاتىن. وسى جىلدارى 612 ادام وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. بۇلاردىڭ قاتارىندا كسرو مەملەكەتتٸك سىيلىعىن العاندار دا بار. كەسٸپورىن كٶپپەتەرلٸ 15 تۇرعىن ٷي, 360 ورىندىق جاتاقحانا مەن ەكٸ بالالار باقشاسىن, باسقا دا ەلەۋمەتتٸك نىسانداردى پاي­دالانۋعا بەردٸ. ەيتكەنمەن, قايتا قۇرۋ قۇيىندارى وسىنشاما الىپ كەسٸپورىندى مٷلدەم تەلتٸرەكتەتٸپ تاستاعانى دا كٶز الدىمىزدا.

تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٶتپەلٸ كەزەڭدەگٸ تاباندى ساياساتى «تى­نىس» اتاۋىن العان زاۋىتتىڭ شىن مەنٸندەگٸ تىنىسىن اشتى. كەسٸپورىندا 1996-2000 جىلدارى كونۆەرسييالىق شارالار جٷرگٸزٸلٸپ, ٶندٸرٸستٸك باعىت ٶزگەرتٸلدٸ. حالىق شارۋاشىلىعىنا تارازىلار, ەسٸك قۇلىپتارى, ٶرت سٶندٸرۋ قۇرالدارى, ىستىق جەنە سۋىق سۋ ەسەپتەگٸشتەر, گاز ما­نومەترلەرٸ,اۋىل شارۋا­شىلىعى ٷشٸن جىلجىمالى مينەرالدى تىڭايتقىش شاشقىشتار جەنە باسقا بۇيىمدار شىعارۋ قولعا الىندى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸ­مەتٸنٸڭ يندۋسترييالىق-يننو­ۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ٶنەركەسٸپتٸ ەرتاراپتاندىرۋ باعىتىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «تىنىس» اكتسيونەرلٸك قوعامى 2003 جىلى «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ قۇرامىنا ەندٸ. بۇل كەسٸپورىننىڭ قايتا تٷلەپ, ٶرگە باسۋىنداعى ۇتىمدى قادام بولدى. بەلگٸسٸز مەرزٸمگە دەمالىسقا جٸبەرٸلگەن بٸلٸكتٸ مامان-جۇمىسشىلاردىڭ جٷزٸندە جالىن وينادى.

زاۋىت عالامات سەرپٸلٸس قۇشا­عىندا ەدٸ. اراعا بٸر جىل سالىپ, ياعني 2004 جىلى اكتسيونەرلٸك قوعامعا حالىقارالىق «TUY CERT» كومپانيياسىنىڭ ساپا مەنەدجمەنتٸ جٷيەسٸندەگٸ «ISO 9001:2000» سەرتيفيكاتى تاپسىرىلدى. بۇل سول كەزدەگٸ ٷلكەن جەتٸستٸك بولاتىن. قازٸرگٸ ۋاقىتتا زاماناۋي كەسٸپورىن قاتارىنداعى «تىنىس» رەسپۋبليكامىزدىڭ ەكونو­ميكالىق ٶمٸرٸنە بەلسەنە قاتىسۋشى رەتٸندە ەيگٸلٸ. كٶكشە زاۋىتى بٷگٸنگٸ تاڭدا «قازاقستان تەمٸر جولى», «قازمۇنايگاز», «قازاتومٶنەركەسٸپ», «قازاق­تەلەكوم», «قازترانسويل», «قاز­ترانسگاز», «KEGOK» اكتسيو­نەرلٸك قوعامدارى سيياقتى ٸرٸ كومپانييالارعا ٶنٸمدەرٸن جەت­كٸزەدٸ. سونداي-اق, «ۋلان-ۋدە اۆيا­تسييا زاۋىتى» ااق, «قازان تٸكۇشاق زاۋىتى» ااق جەنە «ميگ» رسك ااق-پەن ەرٸپتەستٸك باي­لا­نىس نىعايىپ كەلەدٸ. جالپى, مۇنداعى ەكسپورتتىق ەلەۋەت زاۋىت شىعاراتىن ٶنٸمدەردٸڭ تەڭ جارتىسىن قۇرايتىنىن بٸلگەن جٶن.

«تىنىس» تاۋار ٶندٸرۋ كٶرسەت­كٸشتەرٸن ساتىلاپ ٶسٸرٸپ كەلەدٸ. باس ديرەكتور م.كەرەيباەۆ جەتٸستٸك سىرى ٶندٸرٸستٸ يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييا جەتەگٸندە جاڭعىرتۋمەن بايلانىستىرادى. قاجىرلى ەڭبەك ەسكەرۋسٸز قالماي, كەسٸپورىن 2005 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن رەس­­پۋبليكا ٷكٸمەتٸنٸڭ «ساپا سالا­سىنداعى تابىستارى ٷشٸن» سىيلىعىن يەمدەندٸ.

اكتسيونەرلٸك قوعامنىڭ باستى باعىتى ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى ٶندٸرٸستٸ قۋاتتاندىرۋ مەن جوعارى سۇرانىستاعى ٶنٸم تٷرلەرٸن مولايتۋدى كٶزدەيدٸ. يگٸ قادام 2005 جىلى قولعا الىنىپ, «تازا اۋىز سۋ» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە ديامەترٸ 10-نان 250 ميلليمەتردٸ قامتيتىن پوليەتيلەن قۇبىرلارى شىعارىلا باستادى. اتالعان ٶنٸم رەسپۋبليكامىزدىڭ گاز شارۋاشىلىعىندا دا كەڭٸنەن قولدانىلۋدا. گەرمانييانىڭ «Krauss Maffei» كومپانيياسىنىڭ جابدىقتارى ورناتىلعان جەلٸنٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆتىڭ ٸسكە قوسۋى زاۋىت ٶمٸرٸندەگٸ ەلەۋلٸ وقي­عا سانالادى.

سونداي-اق, «تىنىس» تسەحتارىندا سالاارالىق جەنە ٶڭٸرارالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسييا تالاپتارىنا ساي ٶرت سٶندٸرۋ قۇ­رالدارىنىڭ جەتٸلدٸرٸلگەن التى تٷرٸ, تەمٸرجولشىلار يگٸلٸگٸندەگٸ 55 اتاۋلى ٶنٸم مەن اۆياتسييا سالاسىنا قاجەتتٸ 16 تٷرلٸ جابدىقتى دايىنداۋ ٸسكە اسىرىلدى. زاۋىت 2007 جىلدان كٶكشەتاۋدا قۇراس­تىرىلا باستاعان «كاماز» جٷك اۆتوموبيلدەرٸنە قاجەتتٸ جەر­گٸلٸكتٸ تەتٸكتەردٸ شىعارۋ تٸزبەسٸن كٶبەيتٸپ كەلەدٸ. مەديتسينا سالاسىندا ٶكپەنٸ وتتەگٸمەن تىنىس الدىرۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن جاڭا «كٶكشەتاۋ-4پ», «ادرم» اپپاراتتارى جاسالىپ, سى­ناقتان ويداعىداي ٶتتٸ جەنە ول رەسپۋبليكامىزدىڭ ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارى مەن قارۋلى كٷشتەرٸندە قولدانىلۋدا.

«تىنىس» اكتسيونەرلٸك قوعا­مىنىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگييا­سى ناقتى جوسپارلارعا نەگٸز­دەلٸپ, ينۆەستيتسييالىق جو­با­لار­عا تارتىمدىلىعىمەن تۇجى­رىمدالعان. مۇندا 2010 جىلى «ديامەترٸ 560-1000 ميل­لي­مەترلٸك پوليەتيلەن قۇبىر­لارى ٶندٸرٸسٸ» دەپ اتالاتىن بٸرٸنشٸ جو­با ٸسكە اسىرىلدى. «دامۋ-ٶن­دٸرٸس» باعدارلاماسى اياسىندا العاشىندا ەكٸنشٸ دەڭ­گەيدەگٸ بانك­تٸڭ 16,5 پايىزدىق نە­سيە قاراجاتى جۇمىلدىرىلعان بولاتىن. كەيٸن پايىزدىق ٷستەمە «دامۋ-ٶن­دٸرٸستٸڭ» قايتا قار­جىلاندىرۋى, «بيزنەس­تٸڭ جول كارتاسى-2020» باع­دار­لا­ماسى­نىڭ قولداۋى جەنە مەم­لە­كەتتٸك قاراجاتتار ەسەبٸنەن ايتارلىقتاي تٶمەندەدٸ.

كەلەسٸ, «2012-2017 جىلدار ارا­لىعىندا گازداندىرۋ مودەلٸ بويىنشا قۇيۋ ٶندٸرٸسٸن يگەرۋ» جوباسى دا مەملەكەتتٸڭ قولداۋى­مەن ويداعىداي جٷزەگە اسىپ كەلەدٸ. مۇندا دا «دامۋ-ٶندٸرٸستٸڭ» العاشقى كەزەڭدەگٸ 12,25 پايىزدىق نەسيە ٷستەمەسٸ 8 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەگەنٸن ٶندٸرٸستٸڭ تۇراقتى دا سەنٸمدٸ جولعا قويىلعانىمەن بايلانىس­تىرۋىمىز كەرەك.

بۇرناعى جىلدىڭ قاڭتارىندا «بروندى جيلەتتەر ٶندٸرٸسٸ» ينۆەس­تيتسييالىق جوباسى ٶنٸم بەرە باستادى. قىزمەتتٸڭ جاڭا باعىت­تارىنا جەنە ٶندٸرٸستٸ ەرتا­راپتاندىرۋعا باعىتتالعان جوبانىڭ قۇنى 1247138 مىڭ تەڭ­گەنٸ قۇرايدى. ۇمتىلىس كٶپ ۇزاماي تۇتىنۋشىلار نازارىن اۋداردى. زاۋىت كەلٸسٸمشارت نەگٸزٸندە قورعانىس مينيسترلٸگٸنە العاشقى 2000 دانا بروندى جيلەتتەردٸ جەتكٸزدٸ. وسى ورايدا, اتالعان كەلٸسٸمشارت بويىنشا 10000 دانا ٶنٸم دايىنداۋ قاجەتتٸگٸن ەسكەرسەك, جوباعا جۇمسالعان قارجى مەرزٸمٸنەن بۇرىن ٶتەلەتٸندٸگٸن اڭعارۋعا بولادى.

«تىنىس» اق باسشىلىعى بيىل-عى جىلدىڭ جوسپارىندا «ما­تالىق ەمەس (گەوتەكستيل) ماتەريال­دار ٶندٸرٸسٸ» ينۆەس­تيتسييالىق جوباسىن ٸسكە اسىرۋ قامىندا ەكەن. «قازاقستان ين­جينيرينگ» ۇلتتىق كومپانيياسى جوبانى پايىزسىز نەسيەمەن قارجىلاندىرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداۋى زاۋىت ابى­رويىن كٶتەرە تٷسەدٸ. بۇعان قوسىمشا, بيىل ۋلترادىبىستىق ەسەپتەگٸشتەردٸڭ, مانومەترلەردٸڭ, رەزينا-تەحنيكالىق بۇيىمداردىڭ جەتٸلدٸرٸلگەن تٷرلەرٸن كەڭەيتۋ باعىتىندا ماقساتتى جۇ­مىستار اتقارىلماق.

ەلباسى ن.ە.نازارباەۆ: «بٸز ەلەۋمەتتٸك-ماڭىزدى ستراتەگييالىق فۋنكتسييالاردى اتقاراتىن جەنە ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەيتٸن سالالاردى عانا قولداۋعا تيٸسپٸز», دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. «تىنىس» دەل وسى اعىمداعى كەسٸپورىن ەكەن­دٸگٸن ايعاقتاپ وتىر. مۇنداي مٸندەت ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق ەلەۋەتتٸڭ ارتۋىمەن جٷزەگە اسىرىلادى. ۇجىم بيىل 5083,8 ميلليون تەڭگەنٸڭ ٶنٸمٸن ٶندٸرۋدٸ جوسپارلاپ, بىلتىرعىدان 10 پايىزدىق ارتىق كٶرسەتكٸشتٸ مەجەلەسە,ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ التى ايىندا 1594 ميلليون تەڭگەنٸڭ ٶنٸمٸ شىعارىلىپ, جوسپار 128 پايىزعا ورىندالدى. وسى مەرزٸمدە الىنعان تازا كٸرٸس 161,4 ميلليون تەڭگەنٸ قۇراپ وتىر. مۇنىڭ ٶزٸ زاۋىتتىڭ ەلەۋمەتتٸك ساياساتتاعى ٶنەگەلٸ قادامدارىنا جول اشاتىنى انىق.

قازٸر ۇجىمدا 503 ادام جۇ­مىس ٸستەسە, ونىڭ 186-سى  – 30 جاس­­قا دەيٸنگٸ ازاماتتار. بۇل ٶزٸن­دٸك ەرەكشەلٸگٸ بار كە­سٸپ­ورىن­نىڭ كادرلىق قۇرا­مى­نىڭ تۇراق­تىلىعىن ايقىن­دايدى. سوعان قاراماستان, ٶركەن­دەۋ باعى­­تىنداعى زاۋىتتا بٸلٸكتٸ كون­­سترۋكتورلارعا, ەلەكترون­شى­لارعا, كٷردەلٸ ەلەكترمە­حا­ني­كالىق جابدىقتاردى پايدالانۋشى جەنە قىزمەت كٶرسەتۋشٸ ماماندارعا سۇرانىس ٶسە تٷسۋدە. «تىنىستا» جاڭا قابىلدانعان جۇمىسشىلاردى تەورييالىق جەنە ٶندٸرٸستٸك ۋچاسكەلەردە وقىتۋعا 136 ساعاتتىق ۋاقىت بٶلٸنٸپ, قا­تاڭ سىناق الىنادى. سونداي-اق, «ۇستازدىق», «تەجٸريبەدەن ٶتۋ» جٷيەسٸ ەنگٸزٸلگەن. ينۆەستيتسييالىق جوبالاردىڭ ٸسكە اسىرىلۋىنا بايلانىستى 20 مامان پولشا مەن رەسەيدە, 70 كٸسٸ قازاقستاننىڭ ەرتٷرلٸ وقۋ ورىندارىندا بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرٸپ, قايتا دايارلىقتان ٶتٸپتٸ. جاستاردىڭ كەسٸبي, ەلەۋ­مەتتٸك-مەدەني جەنە رۋحاني دامۋىنا سەپتٸك جاساۋ ماقساتىندا «جاس تىنىس» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ قۇرىلعانى دا قۇپتارلىق.

«تىنىستىقتار» تاعى دا بٸر يگٸ­لٸكتٸ باستاما كٶتەرٸپ وتىر. بيىل ولار كٶپ جىلداردان بەرٸ ۇمىت قالعان تۇرعىن ٷي قۇرى­لىسىمەن اينالىسۋدى قولعا الدى. قازٸر دايىندىق جۇمىستارى قىزۋ جٷرٸپ جاتىر. اماندىق بولسا, زاۋىت جۇمىسشىلارىنا 45 پەتەرلٸك تۇرعىن ٷيدٸڭ كٸلتٸن تاپسىرۋ سالتاناتى دا الىس ەمەس سيياقتى.

باقبەرگەن امالبەك,

«ەگەمەن قازاقستان»

كٶكشەتاۋ