«Kózden ketse, kóńilden bolady umyt» deidi qazaq. Keibir kózden de, kóńilden de ketpegen, ómirlik uǵymdarymyzǵa ainalǵan sózderdiń shyǵý tegi, túp tórkinin kún ótken saiyn umytyp bara jatqanymyz ras.
Árine, aýyzeki sózde, iá jazǵanda jalpy maǵynasy jaǵynan durys paiymdap qoldana bilsek, eshkim bizden onyń qaidan, qalai shyqqanyn bilýdi talap etpeitini jáne ras. Dese de, biz sol sózderdiń buryn babalarymyz qoldanǵan qandai zattarmen bailanysty ekenin bilsek, ulttyq uǵymdarymyz onan saiyn keńeiip, tanym túsinigimiz onan saiyn nyǵaiyp, atalarymyzdyń asyl bolmysyna kózimiz onan saiyn anyq jete túser edi.
Buraýdyń da suraýy bar
Kóshpeli ómirdiń kósh jolynda shashylyp qalǵan sol sóz-qazynamyzǵa qarap otyryp qyzyǵasyń hám qamyǵasyń. Jaqynda bir dastarhan basynda 25 jyl kútken serialymyz týraly áńgime bola qalyp, anaý-mynaý synnan keiin árine, «kósh júre túzeledini" aittyq. Bir jas jigit short ketti. «Sondai sózdi túsinbeimin jalpy! Bári aldyn ala jasalýy kerek!? Ne kerek sondai sóz?!». Tastúiin tehnikanyń zamany ǵoi, óz esebinde onyki de durys shyǵar, al bizdiń qiial «kósh qalai júre túzelýshi edi ózi?» degen jeke kanalǵa aýysyp ketti de, odan keiingi daý-damaiǵa qulaq bitelip qaldy... Baiaǵy balalyq, tań bozynan tur-turlaǵan daýystar, úrgen it, mańyraǵan qoi, móńiregen siyr, baqyrǵan túie, kisinegen jylqy, kijingen kórshi... degendei yzǵyn-shýyt kósh edi ǵoi...
Iá, kósh mindetti túrde júre túzeledi. Qos órkeshti túieniń tóstabanyna qolqaǵa ótkizgen qospaqty arqandy tastap jiberip, bireýin qomǵa, bireýin shomǵa aiyryp artyp-tartyp alǵannan keiin uzyndyǵy bilektei, jýandyǵy oqtaýdai jumyr aǵashty mindetti túrde júkke qystyrasyz. Buraý degenimiz sol. Álgi «sýdyń da suraýy bar, buraýdyń da suraýy bar» degendegi buraý osy. Aitpaqshy, bizdiń aýylda kóbinese osylai birge qoldanady. Kóp, mol degen sýdyń da, az, kishkentai degen buraýdyń da suraýy bar degendei salystyrmaly sóz ǵoi jalpy...
«Aýǵan túie sekildi...»
Qosh, sonymen, kósh júredi. Júre kele júktiń artylǵanyna qarai, joldyń qiialyǵyna qarai júk bir jaǵyna aýady. Sol kezde kóshti bastap kele jatqan azamat, otaǵasy kóshti kidirte turyp aýǵan túieni basady. Iaǵni, júk miner jaǵyna aýsa, qamshylar jaǵynan kelip bar salmaǵymen júkti basyp túzeidi. Ái, sonda esti haiýan túie maly, basqan jaqqa qisaia beiimdelip júkti túzesedi-aý, shirkin! Álgi, Balýan Sholaq atamyzdyń Ǵaliiaǵa, «aýǵan túie sekildi beiimdelseń», dep júrgeni osy ǵoi. Júk túzelgennen keiin kósh júrerde qystyryp qoiǵan buraýyńyzdy sýyryp alyp, bosańqyrap qalǵan arqandy bir burap ainaldyryp qataityp tastaisyz, boldy. Barlyq túieniń júgi mindetti túrde aýady degen de sóz joq, jalpy, kósh-jónekei júgi aýmaityn túie bolsa da, júgi aýmaityn kósh sirek bolady.
Osy arada Balýan atamyzdyń áigili ánine qaita bir oralǵymyz keledi. Onyń sózinen bolmysymyz boi kórsetip turǵandai, janymyzǵa jaǵyp bara jatqandai bir áserli lep esedi. «Aiym da sen, Ǵaliia, kúnim de sen». Erkeletedi, baǵasyn arttyrady. «Oń qabaǵym tartady kúlimdeseń». Oń qabaqtyń tartqanyn qýanyshqa balaityn qazaqy yrymdy meńzep, sen jaidary júrseń men qýanam dep óz kóńili onyń kóńilimen birge tolqitynyn jetkizedi. Sodan keiin baryp, «Meniń kóńilim, Ǵaliia daýalansyn, Aýǵan túie sekildi beiimdelseń» dep óziniń talabyn, shartyn aitady. Qansha ǵashyq bolyp, qoly jetpei tursa da «sen maǵan beiimdel» deidi. Áiel erdiń yǵyna jyǵylyp, yńǵaiyna beiimdelgende er kóńili daýalanady eken-aý, emdeledi eken ǵoi... Daýalanǵan kóńilden han qyzyndai qadirler qamqorlyq órken jaimai ma!? Allaǵa shúkir, eriniń kóńilin daýalaýda jalpy sol tustaǵy qazaq áieliniń bireýden kemi joq shyǵar!
Áneki, bir ǵana aýǵan túieniń ainalasynan qansha joǵymyzdy taýyp, atamyzdyń áni arqyly onyń bolmysyna boilai bastadyq. Já, aýǵan túieni bastyq, kósh túzeldi, ol endi ary qarai kete bersin, qonysyna jete bersin, biz osy jerden attyń basyn ózge jaqqa buralyq.
Bozdaq
Attyń basyn basqa jaqqa burǵanmen, bizdiń oi áli sol kóshte boldy, kóshtegi túiede boldy, kókteýlikten kósherde qalyń júnin júndep sypyryp alǵannan keiingi taqyr qabyrǵasyna jańa tebindep shyqqan boz qylshyǵynda boldy. Sol bozseldir júndi «bozdaq» deitin edik-aý. «Túie bozdaqtasa júndep alý kerek edi, qaraǵanǵa ilinip beker dalada qalady» deitin-di úlkender. Iaǵni, eski júndi ysyra shyǵyp kele jatqan jas óskin. Sodan osy bozdaq sózi men ózimizdiń kúndelikti aitatyn el úshin eńiregen bozdaqtardyń bir bailanysy bar ma eken dep oiladyq.
«Bozbastar qalsaq qalaiyq, bozdaqtar shyqsa eken» degen edik dep áńgime aityp otyrýshy edi, Tarym túrmesinen kelgen qara eshkili Hasen qariia. Baiybyna barmappyz. Bozbas degen shashyna aq kirip shaý tarta bastaǵan ózi de, bozdaq dep otyrǵany jas azamattar eken. Túrmede biz qalsaq ta, jastar shyqsa eken degen tilegi ǵoi jaryqtyqtyń. Osyndaida azýly Almas jyraýdyń aýyzynan qulaǵymyz qarmap qalǵan «jan dilimnen shyqqan jasóskin bozdaǵym» degen bir tirkes til ushyna orala bergeni bar. Qaiyra suraǵanymyzda osy tujyrymdy qazyqtai qaǵyp berdi.
Endeshe, bizdiń aityp júrgen «bozdaqtar» uǵymy túieniń jas (tiri jún) júnindegi ataýdan shyqqanyna jáne sol mándi berip turǵanyna eriksiz ilanady ekensiń. Jeltoqsanda sháhit ketken kókórimderdi «bozdaqtar» deitinimiz tegin be? «Bozdaǵynan aiyrylǵan ana...» degen sóz anaý alapat soǵys jyldarynyń turaqty tirkesine ainalmap pa edi? «Qyrshyn ketken bozdaqtar» tirkesi de solai. Keshegi er Mustafa Óztúrik qylshyldaǵan qylyshtai, jarqyldaǵan qyrandai der shaǵynda qapiiada mert bolǵanda qara shashynyń ushynan qara tyrnaǵynyń ushyna deiin qazaqy Qajytai aqyn: «Botam-ai, butaǵym-ai, bozdaǵym-ai! Qaiǵymdy qai-qaidaǵy qozǵaýyń-ai!» dep kúńirengeni sodan eken-aý! Iá, analarymyz balasyn «bozdaǵym», otaǵasyn «arysym» dep joqtaǵan. Bozdaqtyń jasqa aitylar sóz ekenin sodan-aq ańǵara berýge bolar edi, biraq naqty tujyrym jasaý úshin naqty faktiler alǵa qoiylýy shart qoi. Qazaqtyń qazynaly aýyz ádebietinen osy oiymyzǵa ózektes kóp dúnie tabylaryna senimdimiz. Ázirge Bozdaq týraly oiymyzdy osy araǵa baiyrqalata turyp, «arys» týraly az-kem aitsaq.
Arys
Kóp jerdegi aýyzeki aitylymda «arbanyń, shananyń kólik jegetin jetek aǵashy» delinedi. «Arbanyń astyńǵy aǵashtary», «arbanyń bel aǵashtary» dep te túsindiriledi sózdikte. Alaida, búgingi bizdiń sanadaǵy arys uǵymynyń arbadan ǵana órbigeni ishime tolyqtai jata qoimaityn. Oǵan sebep, «arysym qulady» deidi ǵoi joqtaý? Qazaqtyń búgingi qan-sólsiz «ǵylymi» tilimen aitqanda, «qulaý» - zattyń biikten tómenge baǵyttalatyn áreket túri ǵoi. Arbanyń aǵashyna kele qoiar ma?..
Osy suraqqa sańlaý ashqan bir sóz boldy, ákem kiiz úidiń kerege, ýyq, shańyraǵyn jasaityn úiaǵashshy edi. Bir joly aýylǵa barsam bir-eki ai buryn úlken ákemizdiń kelini bosanypty. Atamyzǵa amandasa baryp, nemeresine «baýy berik bolsyn» aityp jatyrmyn. «Mynaý týǵanda Nurǵalym shańyraq shaýyp jatyr eken, sodan atyn Arys qoidym» dedi atamyz Máden aqsaqal. Ol kezde esiniń aldy bar, arty joq biz «e, e, e» deppiz ǵoi jai ǵana. Jalqy suraq qoiǵanda jaýabyn anyq bilgendei ekenbiz, amal ne?.. Dese de, aitýly jyraý Almas Almatovtyń «Shyńǵysnama», «Joshynama» dastandaryn oqyp otyryp «arysqa» bailanysty jyr joldaryn jolyqtyrǵanymyzda atamyzdyń álgi sózi jadymyzda qaita jarq ete qalǵany! Ǵajap! «Aqorda arysynan omyrylyp...» dep keledi áigili jyrda. Nede bolsa, ordanyń aǵashy boldy ǵoi dep túigenbiz ishtei. Tańda jortqan túlkiniń izine túsken búrkitshidei sóz iziniń qyzyǵyna túsip alǵan kisiniń búiirin «arys» sóziniń búlkildetpeýi múmkin be? Nege «Alash arystary?». Qazaq úshin qan keshken azamattarǵa berilgen baǵadai, solardyń biik mártebesin kórseterdei bolyp osy sóz nege qosamjarlana aitylady?
«Tastan túlki tabylar ańdyǵanǵa» deidi-aý hakim atamyz. Almas jyraýdyń «Qazyna» dastanyn ashyp qalǵanymyzda qarsy aldymyzdan qashqan túlkidei bolyp jalǵyz jol jyr ótti ǵoi. Kiiz úidiń tigilisimen, onyń sán-saltanatyn mundai sýrettep jazǵan jyrdy buryn-sońdy oqymaǵan ekenbiz. Ol óz aldyna bólek áńgime. Álgi jalǵyz joldy aitaiyq: «Arysyn shańyraqtyń bútin shapqan...» deidi-aý! Shańyraqtyń úlken sheńberin aityp otyr ǵoi. Qandai ǵajap! Otyz omyrtqa, qyryq qabyrtqa, bárin ustap turǵan aýyz omyrtqa degendei kiiz úidi ustap turǵan bir shańyraq emes pe? Alty keregeńniń bireýi synsa tórt qanat qylyp qaita tigersiń, ýyǵyń synsa bas attatyp basqasyn shanshi berersiń, shańyraǵyń synsa... ordań otyn bolady. Qandai aýyr!?. «Shańyraǵy shaiqalypty...», «shańyraǵy ortasyna túsipti...», «arysy qulapty...»... Endi sol arysty otaǵasydan otan deńgeiine kótergende alashshyl ardaqtylardy «arys» demei ne deimiz? Arystarymyz art-artynan atylǵanda kúlli alash jesir, jetim qalǵan eken ǵoi! Sodan..., «21-de jasym bar» degen Qairattai jetim bozdaqtardy jeltoqsan alańynda taǵy da qynadai qyrǵan eken-aý! «Qairat degen atym bar, Qazaq degen zatym bar, Erkek toqty qurbandyq, Atam deseń atyńdar!». Qazaq úshin 21-shi ǵasyr osy sózben túiindeledi. Aldyńǵy arystardyń da aitqandary osy sóz, keshkenderi sol taǵdyr. Biz, jetim Muqaǵali aitqandai, jetim bolyp júrip-aq jetilippiz. Shúkir, qazaqtyń erkin aspanynda kún kótergen qyrany qaita qalyqtady.
Sóz oraiy quiyndai uitqyp taqyryptan aýytqyp baramyz-aý, oiymyzdy túiindeiik.
Sonsha shańyraq istep júrgende ákemniń shańyraq sheńberin «arys» dep aitqanyn nege estimedim eken? Shańyraq shapqanynda janynda da talai bolǵanmyn. Álde elemedim be?.. Bar estigenim shańyraq shaýyp jatqan kezde týylǵan soń, soǵan orai qoiylǵan Arys inimniń aty. Almas aǵamyzdyń jyry sol sózdi aq almastai jarqyratyp berdi. Árine, bul sózdiń kei óńirde ózgeshe atalǵanyna talas joq. «Qazaq qolóner atalymdarynyń túsindirme sózdiginde» shańyraqtyń kúldireýishsiz sheńberin «toǵyn» dep te ataityny týraly aitylǵanyn bilemiz. Arba aǵashynyń ataýy bolǵanyna da daý joq. Bul jerde arbanyń arysy – belaǵashy, ár otbasynyń arysy– otaǵasy degendei ár neniń óz arysy (negizgi tiregi) bolýy da múmkin ǵoi degen joramal aitýǵa da bolady. Qalaida, osy otaǵasy nemese ardaqtylarymyzǵa aitylar «arys» sózi shańyraq sheńberiniń «arys» atalýynan shyqqan bolýy kerek degen oi qisynǵa keledi-aq. Biz bir sóz tórkinin indetken, múiizi shańyraqtai irgeli ǵalym emespiz, dese de jetken jerine deiin sanamyzǵa salyp saraptap kórgen túrimiz osy. Buǵan bireý keliser, bireý kelispes. Qur qol silteý jaramas, kelispese óziniń naqty ýájin aitar. Qostasa bizdiń qol jetpegen, bizdiń kózge túspegen tyń derekterin qosar. Áiteýir, bul da bir sóz-kerýen, kósh qoi, júre túzeler. Iá, bul da alashtyń alda kele jatqan 100 jyldyq toiyna bara jatqan kósh edi, júkti túieniń baýyryna buraýyn qystyryp jiberdik, kósh-jónekei aýyp jatsa «áýp» desip túzetisersizder...
Aitpaqshy, Almas aǵamyzdyń «bútin shapqan deitini» bar emes pe? Ol endi naǵyz bai-manap, han-sultandardyń ordasynyń shańyraǵynyń arysy. Ádettegi shańyraqty úsh-tórt bólek qaiyńdy iip, bir-birine qosyp shegelep jasaidy. Al, bir shańyraqty bir qaiyńnan ǵana bútin shabý degen ońai sharýa emes. Aǵash ta, sheber de sai bolýy kerek. Ol aǵashty iiýge, baptaýǵa ýaqyt ta molynan kerek. Biraq endi, jelge myqty bolady. Bútinniń aty – bútin ǵoi! Arys salmaqty, myqty bolsa ýyǵy, keregesi de soǵan sai som bolýy tiis. Al, ondai som úi aǵashyn kedei qazaq otynyn da, tuzyn da tasityn japyryq órkesh jaman túiesine artyp kóshe almaidy ǵoi, ol basqan jerin solqyldatqan, eki órkeshi baladai baidyń sandal atandaryna ǵana jarasatyn júk qoi-aý! Áneki, Alla dáýlet berip, arysy bútin shabylǵan alty qanat aqordasy alpys narǵa júk bolǵan han-sultan men bai- baǵlandardyń salqar kóshi. Óz tusynda ol da bir ózgeshe saltanat edi-aý...
Ularbek NURǴALYMULY,
