«كٶزدەن كەتسە, كٶڭٸلدەن بولادى ۇمىت» دەيدٸ قازاق. كەيبٸر كٶزدەن دە, كٶڭٸلدەن دە كەتپەگەن, ٶمٸرلٸك ۇعىمدارىمىزعا اينالعان سٶزدەردٸڭ شىعۋ تەگٸ, تٷپ تٶركٸنٸن كٷن ٶتكەن سايىن ۇمىتىپ بارا جاتقانىمىز راس.
ەرينە, اۋىزەكٸ سٶزدە, يە جازعاندا جالپى ماعىناسى جاعىنان دۇرىس پايىمداپ قولدانا بٸلسەك, ەشكٸم بٸزدەن ونىڭ قايدان, قالاي شىققانىن بٸلۋدٸ تالاپ ەتپەيتٸنٸ جەنە راس. دەسە دە, بٸز سول سٶزدەردٸڭ بۇرىن بابالارىمىز قولدانعان قانداي زاتتارمەن بايلانىستى ەكەنٸن بٸلسەك, ۇلتتىق ۇعىمدارىمىز ونان سايىن كەڭەيٸپ, تانىم تٷسٸنٸگٸمٸز ونان سايىن نىعايىپ, اتالارىمىزدىڭ اسىل بولمىسىنا كٶزٸمٸز ونان سايىن انىق جەتە تٷسەر ەدٸ.
بۇراۋدىڭ دا سۇراۋى بار
كٶشپەلٸ ٶمٸردٸڭ كٶش جولىندا شاشىلىپ قالعان سول سٶز-قازىنامىزعا قاراپ وتىرىپ قىزىعاسىڭ ھەم قامىعاسىڭ. جاقىندا بٸر داستارحان باسىندا 25 جىل كٷتكەن سەريالىمىز تۋرالى ەڭگٸمە بولا قالىپ, اناۋ-مىناۋ سىننان كەيٸن ەرينە, «كٶش جٷرە تٷزەلەدٸنٸ" ايتتىق. بٸر جاس جٸگٸت شورت كەتتٸ. «سونداي سٶزدٸ تٷسٸنبەيمٸن جالپى! بەرٸ الدىن الا جاسالۋى كەرەك!? نە كەرەك سونداي سٶز?!». تاستٷيٸن تەحنيكانىڭ زامانى عوي, ٶز ەسەبٸندە ونىكٸ دە دۇرىس شىعار, ال بٸزدٸڭ قييال «كٶش قالاي جٷرە تٷزەلۋشٸ ەدٸ ٶزٸ?» دەگەن جەكە كانالعا اۋىسىپ كەتتٸ دە, ودان كەيٸنگٸ داۋ-دامايعا قۇلاق بٸتەلٸپ قالدى... باياعى بالالىق, تاڭ بوزىنان تۇر-تۇرلاعان داۋىستار, ٷرگەن يت, ماڭىراعان قوي, مٶڭٸرەگەن سيىر, باقىرعان تٷيە, كٸسٸنەگەن جىلقى, كٸجٸنگەن كٶرشٸ... دەگەندەي ىزعىن-شۋىت كٶش ەدٸ عوي...
يە, كٶش مٸندەتتٸ تٷردە جٷرە تٷزەلەدٸ. قوس ٶركەشتٸ تٷيەنٸڭ تٶستابانىنا قولقاعا ٶتكٸزگەن قوسپاقتى ارقاندى تاستاپ جٸبەرٸپ, بٸرەۋٸن قومعا, بٸرەۋٸن شومعا ايىرىپ ارتىپ-تارتىپ العاننان كەيٸن ۇزىندىعى بٸلەكتەي, جۋاندىعى وقتاۋداي جۇمىر اعاشتى مٸندەتتٸ تٷردە جٷككە قىستىراسىز. بۇراۋ دەگەنٸمٸز سول. ەلگٸ «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار, بۇراۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەندەگٸ بۇراۋ وسى. ايتپاقشى, بٸزدٸڭ اۋىلدا كٶبٸنەسە وسىلاي بٸرگە قولدانادى. كٶپ, مول دەگەن سۋدىڭ دا, از, كٸشكەنتاي دەگەن بۇراۋدىڭ دا سۇراۋى بار دەگەندەي سالىستىرمالى سٶز عوي جالپى...
«اۋعان تٷيە سەكٸلدٸ...»
قوش, سونىمەن, كٶش جٷرەدٸ. جٷرە كەلە جٷكتٸڭ ارتىلعانىنا قاراي, جولدىڭ قييالىعىنا قاراي جٷك بٸر جاعىنا اۋادى. سول كەزدە كٶشتٸ باستاپ كەلە جاتقان ازامات, وتاعاسى كٶشتٸ كٸدٸرتە تۇرىپ اۋعان تٷيەنٸ باسادى. ياعني, جٷك مٸنەر جاعىنا اۋسا, قامشىلار جاعىنان كەلٸپ بار سالماعىمەن جٷكتٸ باسىپ تٷزەيدٸ. ەي, سوندا ەستٸ حايۋان تٷيە مالى, باسقان جاققا قيسايا بەيٸمدەلٸپ جٷكتٸ تٷزەسەدٸ-اۋ, شٸركٸن! ەلگٸ, بالۋان شولاق اتامىزدىڭ عاليياعا, «اۋعان تٷيە سەكٸلدٸ بەيٸمدەلسەڭ», دەپ جٷرگەنٸ وسى عوي. جٷك تٷزەلگەننەن كەيٸن كٶش جٷرەردە قىستىرىپ قويعان بۇراۋىڭىزدى سۋىرىپ الىپ, بوساڭقىراپ قالعان ارقاندى بٸر بۇراپ اينالدىرىپ قاتايتىپ تاستايسىز, بولدى. بارلىق تٷيەنٸڭ جٷگٸ مٸندەتتٸ تٷردە اۋادى دەگەن دە سٶز جوق, جالپى, كٶش-جٶنەكەي جٷگٸ اۋمايتىن تٷيە بولسا دا, جٷگٸ اۋمايتىن كٶش سيرەك بولادى.
وسى ارادا بالۋان اتامىزدىڭ ەيگٸلٸ ەنٸنە قايتا بٸر ورالعىمىز كەلەدٸ. ونىڭ سٶزٸنەن بولمىسىمىز بوي كٶرسەتٸپ تۇرعانداي, جانىمىزعا جاعىپ بارا جاتقانداي بٸر ەسەرلٸ لەپ ەسەدٸ. «ايىم دا سەن, عالييا, كٷنٸم دە سەن». ەركەلەتەدٸ, باعاسىن ارتتىرادى. «وڭ قاباعىم تارتادى كٷلٸمدەسەڭ». وڭ قاباقتىڭ تارتقانىن قۋانىشقا بالايتىن قازاقى ىرىمدى مەڭزەپ, سەن جايدارى جٷرسەڭ مەن قۋانام دەپ ٶز كٶڭٸلٸ ونىڭ كٶڭٸلٸمەن بٸرگە تولقيتىنىن جەتكٸزەدٸ. سودان كەيٸن بارىپ, «مەنٸڭ كٶڭٸلٸم, عالييا داۋالانسىن, اۋعان تٷيە سەكٸلدٸ بەيٸمدەلسەڭ» دەپ ٶزٸنٸڭ تالابىن, شارتىن ايتادى. قانشا عاشىق بولىپ, قولى جەتپەي تۇرسا دا «سەن ماعان بەيٸمدەل» دەيدٸ. ەيەل ەردٸڭ ىعىنا جىعىلىپ, ىڭعايىنا بەيٸمدەلگەندە ەر كٶڭٸلٸ داۋالانادى ەكەن-اۋ, ەمدەلەدٸ ەكەن عوي... داۋالانعان كٶڭٸلدەن حان قىزىنداي قادٸرلەر قامقورلىق ٶركەن جايماي ما!? اللاعا شٷكٸر, ەرٸنٸڭ كٶڭٸلٸن داۋالاۋدا جالپى سول تۇستاعى قازاق ەيەلٸنٸڭ بٸرەۋدەن كەمٸ جوق شىعار!
ەنەكي, بٸر عانا اۋعان تٷيەنٸڭ اينالاسىنان قانشا جوعىمىزدى تاۋىپ, اتامىزدىڭ ەنٸ ارقىلى ونىڭ بولمىسىنا بويلاي باستادىق. جە, اۋعان تٷيەنٸ باستىق, كٶش تٷزەلدٸ, ول ەندٸ ارى قاراي كەتە بەرسٸن, قونىسىنا جەتە بەرسٸن, بٸز وسى جەردەن اتتىڭ باسىن ٶزگە جاققا بۇرالىق.
بوزداق
اتتىڭ باسىن باسقا جاققا بۇرعانمەن, بٸزدٸڭ وي ەلٸ سول كٶشتە بولدى, كٶشتەگٸ تٷيەدە بولدى, كٶكتەۋلٸكتەن كٶشەردە قالىڭ جٷنٸن جٷندەپ سىپىرىپ العاننان كەيٸنگٸ تاقىر قابىرعاسىنا جاڭا تەبٸندەپ شىققان بوز قىلشىعىندا بولدى. سول بوزسەلدٸر جٷندٸ «بوزداق» دەيتٸن ەدٸك-اۋ. «تٷيە بوزداقتاسا جٷندەپ الۋ كەرەك ەدٸ, قاراعانعا ٸلٸنٸپ بەكەر دالادا قالادى» دەيتٸن-دٸ ٷلكەندەر. ياعني, ەسكٸ جٷندٸ ىسىرا شىعىپ كەلە جاتقان جاس ٶسكٸن. سودان وسى بوزداق سٶزٸ مەن ٶزٸمٸزدٸڭ كٷندەلٸكتٸ ايتاتىن ەل ٷشٸن ەڭٸرەگەن بوزداقتاردىڭ بٸر بايلانىسى بار ما ەكەن دەپ ويلادىق.
«بوزباستار قالساق قالايىق, بوزداقتار شىقسا ەكەن» دەگەن ەدٸك دەپ ەڭگٸمە ايتىپ وتىرۋشى ەدٸ, تارىم تٷرمەسٸنەن كەلگەن قارا ەشكٸلٸ حاسەن قارييا. بايىبىنا بارماپپىز. بوزباس دەگەن شاشىنا اق كٸرٸپ شاۋ تارتا باستاعان ٶزٸ دە, بوزداق دەپ وتىرعانى جاس ازاماتتار ەكەن. تٷرمەدە بٸز قالساق تا, جاستار شىقسا ەكەن دەگەن تٸلەگٸ عوي جارىقتىقتىڭ. وسىندايدا ازۋلى الماس جىراۋدىڭ اۋىزىنان قۇلاعىمىز قارماپ قالعان «جان دٸلٸمنەن شىققان جاسٶسكٸن بوزداعىم» دەگەن بٸر تٸركەس تٸل ۇشىنا ورالا بەرگەنٸ بار. قايىرا سۇراعانىمىزدا وسى تۇجىرىمدى قازىقتاي قاعىپ بەردٸ.
ەندەشە, بٸزدٸڭ ايتىپ جٷرگەن «بوزداقتار» ۇعىمى تٷيەنٸڭ جاس (تٸرٸ جٷن) جٷنٸندەگٸ اتاۋدان شىققانىنا جەنە سول مەندٸ بەرٸپ تۇرعانىنا ەرٸكسٸز يلانادى ەكەنسٸڭ. جەلتوقساندا شەھيت كەتكەن كٶكٶرٸمدەردٸ «بوزداقتار» دەيتٸنٸمٸز تەگٸن بە? «بوزداعىنان ايىرىلعان انا...» دەگەن سٶز اناۋ الاپات سوعىس جىلدارىنىڭ تۇراقتى تٸركەسٸنە اينالماپ پا ەدٸ? «قىرشىن كەتكەن بوزداقتار» تٸركەسٸ دە سولاي. كەشەگٸ ەر مۇستافا ٶزتٷرٸك قىلشىلداعان قىلىشتاي, جارقىلداعان قىرانداي دەر شاعىندا قاپييادا مەرت بولعاندا قارا شاشىنىڭ ۇشىنان قارا تىرناعىنىڭ ۇشىنا دەيٸن قازاقى قاجىتاي اقىن: «بوتام-اي, بۇتاعىم-اي, بوزداعىم-اي! قايعىمدى قاي-قايداعى قوزعاۋىڭ-اي!» دەپ كٷڭٸرەنگەنٸ سودان ەكەن-اۋ! يە, انالارىمىز بالاسىن «بوزداعىم», وتاعاسىن «ارىسىم» دەپ جوقتاعان. بوزداقتىڭ جاسقا ايتىلار سٶز ەكەنٸن سودان-اق اڭعارا بەرۋگە بولار ەدٸ, بٸراق ناقتى تۇجىرىم جاساۋ ٷشٸن ناقتى فاكتٸلەر العا قويىلۋى شارت قوي. قازاقتىڭ قازىنالى اۋىز ەدەبيەتٸنەن وسى ويىمىزعا ٶزەكتەس كٶپ دٷنيە تابىلارىنا سەنٸمدٸمٸز. ەزٸرگە بوزداق تۋرالى ويىمىزدى وسى اراعا بايىرقالاتا تۇرىپ, «ارىس» تۋرالى از-كەم ايتساق.
ارىس
كٶپ جەردەگٸ اۋىزەكٸ ايتىلىمدا «اربانىڭ, شانانىڭ كٶلٸك جەگەتٸن جەتەك اعاشى» دەلٸنەدٸ. «اربانىڭ استىڭعى اعاشتارى», «اربانىڭ بەل اعاشتارى» دەپ تە تٷسٸندٸرٸلەدٸ سٶزدٸكتە. الايدا, بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ ساناداعى ارىس ۇعىمىنىڭ اربادان عانا ٶربٸگەنٸ ٸشٸمە تولىقتاي جاتا قويمايتىن. وعان سەبەپ, «ارىسىم قۇلادى» دەيدٸ عوي جوقتاۋ? قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ قان-سٶلسٸز «عىلىمي» تٸلٸمەن ايتقاندا, «قۇلاۋ» - زاتتىڭ بيٸكتەن تٶمەنگە باعىتتالاتىن ەرەكەت تٷرٸ عوي. اربانىڭ اعاشىنا كەلە قويار ما?..
وسى سۇراققا ساڭلاۋ اشقان بٸر سٶز بولدى, ەكەم كيٸز ٷيدٸڭ كەرەگە, ۋىق, شاڭىراعىن جاسايتىن ٷياعاششى ەدٸ. بٸر جولى اۋىلعا بارسام بٸر-ەكٸ اي بۇرىن ٷلكەن ەكەمٸزدٸڭ كەلٸنٸ بوسانىپتى. اتامىزعا امانداسا بارىپ, نەمەرەسٸنە «باۋى بەرٸك بولسىن» ايتىپ جاتىرمىن. «مىناۋ تۋعاندا نۇرعالىم شاڭىراق شاۋىپ جاتىر ەكەن, سودان اتىن ارىس قويدىم» دەدٸ اتامىز مەدەن اقساقال. ول كەزدە ەسٸنٸڭ الدى بار, ارتى جوق بٸز «ە, ە, ە» دەپپٸز عوي جاي عانا. جالقى سۇراق قويعاندا جاۋابىن انىق بٸلگەندەي ەكەنبٸز, امال نە?.. دەسە دە, ايتۋلى جىراۋ الماس الماتوۆتىڭ «شىڭعىسناما», «جوشىناما» داستاندارىن وقىپ وتىرىپ «ارىسقا» بايلانىستى جىر جولدارىن جولىقتىرعانىمىزدا اتامىزدىڭ ەلگٸ سٶزٸ جادىمىزدا قايتا جارق ەتە قالعانى! عاجاپ! «اقوردا ارىسىنان ومىرىلىپ...» دەپ كەلەدٸ ەيگٸلٸ جىردا. نەدە بولسا, وردانىڭ اعاشى بولدى عوي دەپ تٷيگەنبٸز ٸشتەي. تاڭدا جورتقان تٷلكٸنٸڭ ٸزٸنە تٷسكەن بٷركٸتشٸدەي سٶز ٸزٸنٸڭ قىزىعىنا تٷسٸپ العان كٸسٸنٸڭ بٷيٸرٸن «ارىس» سٶزٸنٸڭ بٷلكٸلدەتپەۋٸ مٷمكٸن بە? نەگە «الاش ارىستارى?». قازاق ٷشٸن قان كەشكەن ازاماتتارعا بەرٸلگەن باعاداي, سولاردىڭ بيٸك مەرتەبەسٸن كٶرسەتەردەي بولىپ وسى سٶز نەگە قوسامجارلانا ايتىلادى?
«تاستان تٷلكٸ تابىلار اڭدىعانعا» دەيدٸ-اۋ حاكٸم اتامىز. الماس جىراۋدىڭ «قازىنا» داستانىن اشىپ قالعانىمىزدا قارسى الدىمىزدان قاشقان تٷلكٸدەي بولىپ جالعىز جول جىر ٶتتٸ عوي. كيٸز ٷيدٸڭ تٸگٸلٸسٸمەن, ونىڭ سەن-سالتاناتىن مۇنداي سۋرەتتەپ جازعان جىردى بۇرىن-سوڭدى وقىماعان ەكەنبٸز. ول ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە. ەلگٸ جالعىز جولدى ايتايىق: «ارىسىن شاڭىراقتىڭ بٷتٸن شاپقان...» دەيدٸ-اۋ! شاڭىراقتىڭ ٷلكەن شەڭبەرٸن ايتىپ وتىر عوي. قانداي عاجاپ! وتىز ومىرتقا, قىرىق قابىرتقا, بەرٸن ۇستاپ تۇرعان اۋىز ومىرتقا دەگەندەي كيٸز ٷيدٸ ۇستاپ تۇرعان بٸر شاڭىراق ەمەس پە? التى كەرەگەڭنٸڭ بٸرەۋٸ سىنسا تٶرت قانات قىلىپ قايتا تٸگەرسٸڭ, ۋىعىڭ سىنسا باس اتتاتىپ باسقاسىن شانشي بەرەرسٸڭ, شاڭىراعىڭ سىنسا... ورداڭ وتىن بولادى. قانداي اۋىر!?. «شاڭىراعى شايقالىپتى...», «شاڭىراعى ورتاسىنا تٷسٸپتٸ...», «ارىسى قۇلاپتى...»... ەندٸ سول ارىستى وتاعاسىدان وتان دەڭگەيٸنە كٶتەرگەندە الاششىل ارداقتىلاردى «ارىس» دەمەي نە دەيمٸز? ارىستارىمىز ارت-ارتىنان اتىلعاندا كٷللٸ الاش جەسٸر, جەتٸم قالعان ەكەن عوي! سودان..., «21-دە جاسىم بار» دەگەن قايراتتاي جەتٸم بوزداقتاردى جەلتوقسان الاڭىندا تاعى دا قىناداي قىرعان ەكەن-اۋ! «قايرات دەگەن اتىم بار, قازاق دەگەن زاتىم بار, ەركەك توقتى قۇرباندىق, اتام دەسەڭ اتىڭدار!». قازاق ٷشٸن 21-شٸ عاسىر وسى سٶزبەن تٷيٸندەلەدٸ. الدىڭعى ارىستاردىڭ دا ايتقاندارى وسى سٶز, كەشكەندەرٸ سول تاعدىر. بٸز, جەتٸم مۇقاعالي ايتقانداي, جەتٸم بولىپ جٷرٸپ-اق جەتٸلٸپپٸز. شٷكٸر, قازاقتىڭ ەركٸن اسپانىندا كٷن كٶتەرگەن قىرانى قايتا قالىقتادى.
سٶز ورايى قۇيىنداي ۇيتقىپ تاقىرىپتان اۋىتقىپ بارامىز-اۋ, ويىمىزدى تٷيٸندەيٸك.
سونشا شاڭىراق ٸستەپ جٷرگەندە ەكەمنٸڭ شاڭىراق شەڭبەرٸن «ارىس» دەپ ايتقانىن نەگە ەستٸمەدٸم ەكەن? شاڭىراق شاپقانىندا جانىندا دا تالاي بولعانمىن. ەلدە ەلەمەدٸم بە?.. بار ەستٸگەنٸم شاڭىراق شاۋىپ جاتقان كەزدە تۋىلعان سوڭ, سوعان وراي قويىلعان ارىس ٸنٸمنٸڭ اتى. الماس اعامىزدىڭ جىرى سول سٶزدٸ اق الماستاي جارقىراتىپ بەردٸ. ەرينە, بۇل سٶزدٸڭ كەي ٶڭٸردە ٶزگەشە اتالعانىنا تالاس جوق. «قازاق قولٶنەر اتالىمدارىنىڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸندە» شاڭىراقتىڭ كٷلدٸرەۋٸشسٸز شەڭبەرٸن «توعىن» دەپ تە اتايتىنى تۋرالى ايتىلعانىن بٸلەمٸز. اربا اعاشىنىڭ اتاۋى بولعانىنا دا داۋ جوق. بۇل جەردە اربانىڭ ارىسى – بەلاعاشى, ەر وتباسىنىڭ ارىسى– وتاعاسى دەگەندەي ەر نەنٸڭ ٶز ارىسى (نەگٸزگٸ تٸرەگٸ) بولۋى دا مٷمكٸن عوي دەگەن جورامال ايتۋعا دا بولادى. قالايدا, وسى وتاعاسى نەمەسە ارداقتىلارىمىزعا ايتىلار «ارىس» سٶزٸ شاڭىراق شەڭبەرٸنٸڭ «ارىس» اتالۋىنان شىققان بولۋى كەرەك دەگەن وي قيسىنعا كەلەدٸ-اق. بٸز بٸر سٶز تٶركٸنٸن ٸندەتكەن, مٷيٸزٸ شاڭىراقتاي ٸرگەلٸ عالىم ەمەسپٸز, دەسە دە جەتكەن جەرٸنە دەيٸن سانامىزعا سالىپ ساراپتاپ كٶرگەن تٷرٸمٸز وسى. بۇعان بٸرەۋ كەلٸسەر, بٸرەۋ كەلٸسپەس. قۇر قول سٸلتەۋ جاراماس, كەلٸسپەسە ٶزٸنٸڭ ناقتى ۋەجٸن ايتار. قوستاسا بٸزدٸڭ قول جەتپەگەن, بٸزدٸڭ كٶزگە تٷسپەگەن تىڭ دەرەكتەرٸن قوسار. ەيتەۋٸر, بۇل دا بٸر سٶز-كەرۋەن, كٶش قوي, جٷرە تٷزەلەر. يە, بۇل دا الاشتىڭ الدا كەلە جاتقان 100 جىلدىق تويىنا بارا جاتقان كٶش ەدٸ, جٷكتٸ تٷيەنٸڭ باۋىرىنا بۇراۋىن قىستىرىپ جٸبەردٸك, كٶش-جٶنەكەي اۋىپ جاتسا «ەۋپ» دەسٸپ تٷزەتٸسەرسٸزدەر...
ايتپاقشى, الماس اعامىزدىڭ «بٷتٸن شاپقان دەيتٸنٸ» بار ەمەس پە? ول ەندٸ ناعىز باي-ماناپ, حان-سۇلتانداردىڭ ورداسىنىڭ شاڭىراعىنىڭ ارىسى. ەدەتتەگٸ شاڭىراقتى ٷش-تٶرت بٶلەك قايىڭدى يٸپ, بٸر-بٸرٸنە قوسىپ شەگەلەپ جاسايدى. ال, بٸر شاڭىراقتى بٸر قايىڭنان عانا بٷتٸن شابۋ دەگەن وڭاي شارۋا ەمەس. اعاش تا, شەبەر دە ساي بولۋى كەرەك. ول اعاشتى يٸۋگە, باپتاۋعا ۋاقىت تا مولىنان كەرەك. بٸراق ەندٸ, جەلگە مىقتى بولادى. بٷتٸننٸڭ اتى – بٷتٸن عوي! ارىس سالماقتى, مىقتى بولسا ۋىعى, كەرەگەسٸ دە سوعان ساي سوم بولۋى تيٸس. ال, ونداي سوم ٷي اعاشىن كەدەي قازاق وتىنىن دا, تۇزىن دا تاسيتىن جاپىرىق ٶركەش جامان تٷيەسٸنە ارتىپ كٶشە المايدى عوي, ول باسقان جەرٸن سولقىلداتقان, ەكٸ ٶركەشٸ بالاداي بايدىڭ ساندال اتاندارىنا عانا جاراساتىن جٷك قوي-اۋ! ەنەكي, اللا دەۋلەت بەرٸپ, ارىسى بٷتٸن شابىلعان التى قانات اقورداسى الپىس نارعا جٷك بولعان حان-سۇلتان مەن باي- باعلانداردىڭ سالقار كٶشٸ. ٶز تۇسىندا ول دا بٸر ٶزگەشە سالتانات ەدٸ-اۋ...
ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى,
