Foto: gov.kz
Kórshiles memlekettermen ortaq taǵdyr qaýymdastyǵyn qalyptastyrý – damýdyń jańa kókjiekterine bastar jol, – dep QHR-dyń Qazaqstan Respýblikasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Han Chýnlin óziniń maqalasynda.
Elshi maqalasy:
Jýyrda ótken Qytai Kommýnistik partiiasy Ortalyq komitetiniń HH shaqyrylymynyń 4-plenýmynda (budan ári – QKP OK) «Ulttyq ekonomikalyq jáne áleýmettik damýdyń 15-besjyldyq baǵdarlamasyn ázirleý jónindegi QKP OK usynymdary» (budan ári – Usynymdar) qaralyp, qabyldandy. Qujatta kórshiles eldermen damý integratsiiasyn tereńdetý, birlesken qaýipsizdikti nyǵaitý, strategiialyq ózara senimdi arttyrý jáne kórshi memlekettermen ortaq taǵdyr qaýymdastyǵyn qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵy erekshe atap ótilgen.
Qytaida «Alystaǵy týystan góri jaqyn kórshi artyq» degen maqal bar. Óz shekarań mańynda tynyshtyq ornamaiynsha, turaqty damý týraly senimdi aitý qiyn. QHR Tóraǵasy Si Tszinpin atap ótkendei, kórshiles elder – Qytaidyń ulttyq damýy men órkendeýiniń ómirlik mańyzy bar negizi. Aimaqtyq jaǵdai men jahandyq ózgerister ózara tyǵyz bailanysqan qazirgi kezeńde Qytai kórshi memlekettermen ortaq taǵdyr qaýymdastyǵyn belsendi túrde qalyptastyryp, jahandyq damýǵa jańa serpin berip, iri derjavanyń jaýapkershiligin pash etýde.
«Jalpyǵa ortaq qamqorlyq» arqyly «tatý kórshilikke» qol jetkizip, ortaq taǵdyr jolynda qatar qadam basý
Ashyqtyq, inkliýzivtilik, ortaq igilik, teńgerimdilik jáne ózara tiimdilik – kórshi memlekettermen ortaq taǵdyr qaýymdastyǵyn qurýdyń negizgi sharttary. Qyrǵi qabaq soǵys kezeńiniń oilaý júiesinen jáne «nóldik nátije» tujyrymdamasynan bas tartý arqyly ǵana kórshi elderdiń damýy arqyly ortaq progreske jol ashyp, neǵurlym ádiletti ári utymdy jahandyq basqarý júiesin qalyptastyrýǵa bolady.
Qazirgi tańda Qytai 17 kórshiles elmen ortaq taǵdyr qaýymdastyǵyn qurý jóninde ortaq túsinikke keldi, 25 memleketpen «Bir beldeý, bir jol» bastamasy aiasynda yntymaqtastyq týraly qujattarǵa qol qoidy jáne 18 eldiń eń iri saýda seriktesi bolyp otyr. Qytai men Ortalyq Aziianyń bes eli arasyndaǵy ózara is-qimyl «úsh tolyq qamtý» qaǵidaty negizinde júzege asýda: jan-jaqty strategiialyq áriptestiktiń tolyq qamtylýy, «Bir beldeý, bir jol» bastamasy boiynsha qujattarǵa tolyq qol qoiylýy jáne ortaq taǵdyr qaýymdastyǵyn qurý bastamasynyń tolyq iske asyrylýy.
Sonymen qatar, álem sońǵy júz jylda bolmaǵan aýqymdaǵy jedel ózgerister kezeńine aiaq basty. Jahandyq Ońtústik elderiniń ujymdyq órleýi – osy úderisterdiń eń aiqyn kórinisi ári jańa dáýir júktegen tarihi missiia. Usynymdarda Jahandyq Ońtústik elderiniń birlesken ári derbes damýyn qoldaý, syrtqy kómektiń aýqymyn keńeitý jáne halyqaralyq qoǵamdyq igilikter usynýdy arttyrý qajettigi naqty kórsetilgen.
Qytai Jahandyq Ońtústikte paida bolyp, sol jerde ornyǵyp, onymen tyǵyz bailanysty. Ol 160-tan astam elge damý kómegin kórsetip, 1100-den asa jobany júzege asyrdy. Qytai men Ortalyq Aziianyń bes eli – Jahandyq Ońtústiktiń tabiǵi músheleri ári jańǵyrý jolyndaǵy seriktester. Aldaǵy ýaqytta olar ulttyq damý strategiialaryn odan ári úilestirip, jańa dáýir men ózgermeli álem ákeletin syn-qaterlerge birlese qarsy turady.
«Bir qaiyqta otyryp», «qaýipsiz kórshilikke» umtylý
Qazirgi halyqaralyq qaýipsizdik ahýaly barǵan saiyn kúrdelene túsýde: iri derjavalar arasyndaǵy teketires kúsheiip, geosaiasi qaqtyǵystar jiilep, popýlizm men ekstremizm qaita beleń alýda, al jahandyq táýekelder sany artýda. Mundai jaǵdaida túrli qaýipter men syn-qaterlerdi tiimdi basqarý jáne kórshiles óńirlerdegi turaqtylyqty qamtamasyz etý erekshe mańyzǵa ie.
Qytai kórshiles óńirlerge súiene otyryp, qazirgi álemdegi beibitshilik, damý, qaýipsizdik jáne basqarý tapshylyqtaryn eńserýge umtylady. Si Tszinpinniń aitýynsha, Aziia halyqtary ejelden beibitshilik dástúrin qadirlegen, sonyń arqasynda bul óńir beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidatynyń besigine ainaldy. Qytai men Ortalyq Aziia elderi óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty saqtaý máseleleri boiynsha mańyzdy saiasi konsensýsqa qol jetkizdi.
Biyl ótken «Qytai – Ortalyq Aziia» ekinshi sammitinde alty el «Astana deklaratsiiasyna» birlesip qol qoiyp, «Qytai – Ortalyq Aziia rýhynyń» qalyptasqanyn jariialady. Taraptar negizgi múddelerdi qorǵaý máselelerinde ózara túsinistik pen qoldaýdy rastady, «úsh zulym kúshke», transulttyq uiymdasqan qylmysqa qarsy kúresti kúsheitýge, sondai-aq Aýǵanstandaǵy beibitshilik pen turaqtylyqty ilgeriletýge nietti ekenin bildirdi.
«Jalpyǵa ortaq paida» qaǵidaty negizinde kórshi elderdiń órkendeýine járdemdesý
Si Tszinpin Qytaidyń ashyqtyq saiasaty buryn «qýyp jetýshi» sipatta bolsa, búginde «alǵa bastaityn» deńgeige kóterilgenin atap ótti. Usynymdarda institýtsionaldyq ashyqtyqty turaqty keńeitý, kópjaqty saýda júiesin qorǵaý jáne halyqaralyq ekonomikalyq ainalymdy damytý qajettigi kórsetilgen.
Ekonomikalyq jahandaný – toqtatylmaityn úderis, al protektsionizm – ýaqytsha qubylys qana. «Bir gúl kóktem ákelmeidi, kóktem barlyq gúl ashylǵanda ǵana keledi». Qandai jaǵdai bolsa da, Qytai damý múmkindikterin birlese bólisý qaǵidatynan ainymaidy.
«Bir beldeý, bir jol» bastamasy aiasyndaǵy Qytai – Qyrǵyzstan – Ózbekstan temirjoly, «Qytai – Qazaqstan» avtojoly, Lianiýngandaǵy Qytai-Qazaqstan halyqaralyq logistikalyq bazasy syndy jobalar tabysty iske asýda. Halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan shaǵyn, biraq sapaly jobalar kórshi elder turǵyndaryna naqty paida ákelýde.
Qazaqstan – ortaq taǵdyr qaýymdastyǵyn qalyptastyrýdaǵy mańyzdy seriktes
Shyǵysta tań atyp keledi, bul óńirdiń bolashaǵy jarqyn. Qazaqstan Qytai úshin – tatý kórshi, senimdi seriktes ári jaqyn dos. Sońǵy jyldary Si Tszinpin men Qasym-Jomart Toqaevtyń strategiialyq basshylyǵymen Qytai-Qazaqstan qatynastary jańa deńgeige kóterildi. Qytai tarapy Qazaqstanmen birlesip, saiasi senimdi nyǵaitýǵa jáne damý strategiialaryn úilestirýge daiyn ekenin bildiredi. Bul ekijaqty qatynastar men óńirdegi ortaq taǵdyr qaýymdastyǵy úshin jańa kókjiekter ashady.
