فوتو: gov.kz
كٶرشٸلەس مەملەكەتتەرمەن ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعىن قالىپتاستىرۋ – دامۋدىڭ جاڭا كٶكجيەكتەرٸنە باستار جول, – دەپ قحر-دىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ حان چۋنلين ٶزٸنٸڭ ماقالاسىندا.
ەلشٸ ماقالاسى:
جۋىردا ٶتكەن قىتاي كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ حح شاقىرىلىمىنىڭ 4-پلەنۋمىندا (بۇدان ەرٸ – قكپ وك) «ۇلتتىق ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋدىڭ 15-بەسجىلدىق باعدارلاماسىن ەزٸرلەۋ جٶنٸندەگٸ قكپ وك ۇسىنىمدارى» (بۇدان ەرٸ – ۇسىنىمدار) قارالىپ, قابىلداندى. قۇجاتتا كٶرشٸلەس ەلدەرمەن دامۋ ينتەگراتسيياسىن تەرەڭدەتۋ, بٸرلەسكەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ, ستراتەگييالىق ٶزارا سەنٸمدٸ ارتتىرۋ جەنە كٶرشٸ مەملەكەتتەرمەن ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ەرەكشە اتاپ ٶتٸلگەن.
قىتايدا «الىستاعى تۋىستان گٶرٸ جاقىن كٶرشٸ ارتىق» دەگەن ماقال بار. ٶز شەكاراڭ ماڭىندا تىنىشتىق ورنامايىنشا, تۇراقتى دامۋ تۋرالى سەنٸمدٸ ايتۋ قيىن. قحر تٶراعاسى سي تسزينپين اتاپ ٶتكەندەي, كٶرشٸلەس ەلدەر – قىتايدىڭ ۇلتتىق دامۋى مەن ٶركەندەۋٸنٸڭ ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار نەگٸزٸ. ايماقتىق جاعداي مەن جاھاندىق ٶزگەرٸستەر ٶزارا تىعىز بايلانىسقان قازٸرگٸ كەزەڭدە قىتاي كٶرشٸ مەملەكەتتەرمەن ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعىن بەلسەندٸ تٷردە قالىپتاستىرىپ, جاھاندىق دامۋعا جاڭا سەرپٸن بەرٸپ, ٸرٸ دەرجاۆانىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن پاش ەتۋدە.
«جالپىعا ورتاق قامقورلىق» ارقىلى «تاتۋ كٶرشٸلٸككە» قول جەتكٸزٸپ, ورتاق تاعدىر جولىندا قاتار قادام باسۋ
اشىقتىق, ينكليۋزيۆتٸلٸك, ورتاق يگٸلٸك, تەڭگەرٸمدٸلٸك جەنە ٶزارا تيٸمدٸلٸك – كٶرشٸ مەملەكەتتەرمەن ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعىن قۇرۋدىڭ نەگٸزگٸ شارتتارى. قىرعي قاباق سوعىس كەزەڭٸنٸڭ ويلاۋ جٷيەسٸنەن جەنە «نٶلدٸك نەتيجە» تۇجىرىمداماسىنان باس تارتۋ ارقىلى عانا كٶرشٸ ەلدەردٸڭ دامۋى ارقىلى ورتاق پروگرەسكە جول اشىپ, نەعۇرلىم ەدٸلەتتٸ ەرٸ ۇتىمدى جاھاندىق باسقارۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋعا بولادى.
قازٸرگٸ تاڭدا قىتاي 17 كٶرشٸلەس ەلمەن ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعىن قۇرۋ جٶنٸندە ورتاق تٷسٸنٸككە كەلدٸ, 25 مەملەكەتپەن «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسى اياسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى قۇجاتتارعا قول قويدى جەنە 18 ەلدٸڭ ەڭ ٸرٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸ بولىپ وتىر. قىتاي مەن ورتالىق ازييانىڭ بەس ەلٸ اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىل «ٷش تولىق قامتۋ» قاعيداتى نەگٸزٸندە جٷزەگە اسۋدا: جان-جاقتى ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸڭ تولىق قامتىلۋى, «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسى بويىنشا قۇجاتتارعا تولىق قول قويىلۋى جەنە ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعىن قۇرۋ باستاماسىنىڭ تولىق ٸسكە اسىرىلۋى.
سونىمەن قاتار, ەلەم سوڭعى جٷز جىلدا بولماعان اۋقىمداعى جەدەل ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸنە اياق باستى. جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنٸڭ ۇجىمدىق ٶرلەۋٸ – وسى ٷدەرٸستەردٸڭ ەڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ ەرٸ جاڭا دەۋٸر جٷكتەگەن تاريحي ميسسييا. ۇسىنىمداردا جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنٸڭ بٸرلەسكەن ەرٸ دەربەس دامۋىن قولداۋ, سىرتقى كٶمەكتٸڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ جەنە حالىقارالىق قوعامدىق يگٸلٸكتەر ۇسىنۋدى ارتتىرۋ قاجەتتٸگٸ ناقتى كٶرسەتٸلگەن.
قىتاي جاھاندىق وڭتٷستٸكتە پايدا بولىپ, سول جەردە ورنىعىپ, ونىمەن تىعىز بايلانىستى. ول 160-تان استام ەلگە دامۋ كٶمەگٸن كٶرسەتٸپ, 1100-دەن اسا جوبانى جٷزەگە اسىردى. قىتاي مەن ورتالىق ازييانىڭ بەس ەلٸ – جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ تابيعي مٷشەلەرٸ ەرٸ جاڭعىرۋ جولىنداعى سەرٸكتەستەر. الداعى ۋاقىتتا ولار ۇلتتىق دامۋ ستراتەگييالارىن ودان ەرٸ ٷيلەستٸرٸپ, جاڭا دەۋٸر مەن ٶزگەرمەلٸ ەلەم ەكەلەتٸن سىن-قاتەرلەرگە بٸرلەسە قارسى تۇرادى.
«بٸر قايىقتا وتىرىپ», «قاۋٸپسٸز كٶرشٸلٸككە» ۇمتىلۋ
قازٸرگٸ حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك احۋالى بارعان سايىن كٷردەلەنە تٷسۋدە: ٸرٸ دەرجاۆالار اراسىنداعى تەكەتٸرەس كٷشەيٸپ, گەوساياسي قاقتىعىستار جيٸلەپ, پوپۋليزم مەن ەكسترەميزم قايتا بەلەڭ الۋدا, ال جاھاندىق تەۋەكەلدەر سانى ارتۋدا. مۇنداي جاعدايدا تٷرلٸ قاۋٸپتەر مەن سىن-قاتەرلەردٸ تيٸمدٸ باسقارۋ جەنە كٶرشٸلەس ٶڭٸرلەردەگٸ تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە.
قىتاي كٶرشٸلەس ٶڭٸرلەرگە سٷيەنە وتىرىپ, قازٸرگٸ ەلەمدەگٸ بەيبٸتشٸلٸك, دامۋ, قاۋٸپسٸزدٸك جەنە باسقارۋ تاپشىلىقتارىن ەڭسەرۋگە ۇمتىلادى. سي تسزينپيننٸڭ ايتۋىنشا, ازييا حالىقتارى ەجەلدەن بەيبٸتشٸلٸك دەستٷرٸن قادٸرلەگەن, سونىڭ ارقاسىندا بۇل ٶڭٸر بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتىنىڭ بەسٸگٸنە اينالدى. قىتاي مەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ماڭىزدى ساياسي كونسەنسۋسقا قول جەتكٸزدٸ.
بيىل ٶتكەن «قىتاي – ورتالىق ازييا» ەكٸنشٸ سامميتٸندە التى ەل «استانا دەكلاراتسيياسىنا» بٸرلەسٸپ قول قويىپ, «قىتاي – ورتالىق ازييا رۋحىنىڭ» قالىپتاسقانىن جارييالادى. تاراپتار نەگٸزگٸ مٷددەلەردٸ قورعاۋ مەسەلەلەرٸندە ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن قولداۋدى راستادى, «ٷش زۇلىم كٷشكە», ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كٷرەستٸ كٷشەيتۋگە, سونداي-اق اۋعانستانداعى بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى ٸلگەرٸلەتۋگە نيەتتٸ ەكەنٸن بٸلدٸردٸ.
«جالپىعا ورتاق پايدا» قاعيداتى نەگٸزٸندە كٶرشٸ ەلدەردٸڭ ٶركەندەۋٸنە جەردەمدەسۋ
سي تسزينپين قىتايدىڭ اشىقتىق ساياساتى بۇرىن «قۋىپ جەتۋشٸ» سيپاتتا بولسا, بٷگٸندە «العا باستايتىن» دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ۇسىنىمداردا ينستيتۋتسيونالدىق اشىقتىقتى تۇراقتى كەڭەيتۋ, كٶپجاقتى ساۋدا جٷيەسٸن قورعاۋ جەنە حالىقارالىق ەكونوميكالىق اينالىمدى دامىتۋ قاجەتتٸگٸ كٶرسەتٸلگەن.
ەكونوميكالىق جاھاندانۋ – توقتاتىلمايتىن ٷدەرٸس, ال پروتەكتسيونيزم – ۋاقىتشا قۇبىلىس قانا. «بٸر گٷل كٶكتەم ەكەلمەيدٸ, كٶكتەم بارلىق گٷل اشىلعاندا عانا كەلەدٸ». قانداي جاعداي بولسا دا, قىتاي دامۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن بٸرلەسە بٶلٸسۋ قاعيداتىنان اينىمايدى.
«بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسى اياسىنداعى قىتاي – قىرعىزستان – ٶزبەكستان تەمٸرجولى, «قىتاي – قازاقستان» اۆتوجولى, ليانيۋنگانداعى قىتاي-قازاقستان حالىقارالىق لوگيستيكالىق بازاسى سىندى جوبالار تابىستى ٸسكە اسۋدا. حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شاعىن, بٸراق ساپالى جوبالار كٶرشٸ ەلدەر تۇرعىندارىنا ناقتى پايدا ەكەلۋدە.
قازاقستان – ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعىن قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى سەرٸكتەس
شىعىستا تاڭ اتىپ كەلەدٸ, بۇل ٶڭٸردٸڭ بولاشاعى جارقىن. قازاقستان قىتاي ٷشٸن – تاتۋ كٶرشٸ, سەنٸمدٸ سەرٸكتەس ەرٸ جاقىن دوس. سوڭعى جىلدارى سي تسزينپين مەن قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ستراتەگييالىق باسشىلىعىمەن قىتاي-قازاقستان قاتىناستارى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. قىتاي تاراپى قازاقستانمەن بٸرلەسٸپ, ساياسي سەنٸمدٸ نىعايتۋعا جەنە دامۋ ستراتەگييالارىن ٷيلەستٸرۋگە دايىن ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. بۇل ەكٸجاقتى قاتىناستار مەن ٶڭٸردەگٸ ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعى ٷشٸن جاڭا كٶكجيەكتەر اشادى.
