Biylǵy COVID-19 pandemiiasy álem halqynyń mobildiligin, ishki-syrtqy migratsiiasyn, jalpy adamdardyń kúndelikti qozǵalys sipatyn ózgeriske ushyratty. Áýe keńistigi ushaqtardan bosady, júk poezdary júitkip jatqanymen, jolaýshylar tasymaly toqtatyldy, qalalardyń qainaǵan tirshiligi shekteldi. Biylǵy pandemiianyń migratsiiaǵa áseri densaýlyq saqtaý salasy men ekonomika qalpyna kelgennen keiin de saqtalady dep boljanýda. Strategy2050.kz álemdik ahýalǵa sholý jasap kórdi.
Adamdar qozǵalysty, barys-kelisti toqtatqan kezde ǵana kórshisine qonaqqa barý, jumysqa qoǵamdyq kólikpen jetip alý, teatrda kezekti qoiylym, kinoteatrda otbasymen jańa film kórý, shet eldegi konferentsiiaǵa baryp qatysý kúndelikti ómir tájiribesiniń negizgi bóligi ekenin túsinedi.
Adamdardyń mobildiligi tarihi damýda ártúrli formada kórinip otyrdy. Ushaqtar, poiyzdar, keme qatynasy men avtomobilder qaýipsiz, tiimdi jáne qoljetimdi bola bastaǵandyqtan, eldi mekender arasynda, búkil álemde jumysqa, oqýǵa, emdelýge, demalýǵa barys-kelis turaqty jáne úzdiksiz boldy.
Al, internettiń paida bolýymen jáne áleýmettik jelilerdiń keń taralýymen ishki jáne syrtqy migratsiiaǵa degen umtylys halyq shoǵyrlanǵan ortalyqtardan bastap shalǵaidaǵy aýyldarǵa deiin tarap ketti.
Adamdar ǵalamtordyń kúshimen shet eldiń bir óndiris ortalyǵynda jumys bar ekenin, áldeqandai aralda jeńildikpen demalýǵa bolatynyn, alys-jaqyn memlekettiń ǵylymi ortalyǵynda taǵylymdamadan ótýge bolatynyn bir mezette anyqtap, biletterin brondap, nátijesinde ishki jáne halyqaralyq migratsiia birneshe ese artty.
Migratsiia – halyqtar arasyndaǵy jer aýdarý nemese turǵylyqty mekenjaiyn aýystyrý protsesi. Latynshadan aýdarǵanda «migratio» – «kóshý, ornalasý» degendi bildiredi. QR zańnamasy boiynsha jáne Terminologiialyq komitettiń bekitýimen «migratsiia» sózi qazaqsha qujattarda «kóshi-qon» dep kórsetiledi.
Máselen, Qazaqstan Respýblikasynyń Halyqtyń kóshi-qony týraly 2011 jylǵy 22 shildedegi № 477-IV Zańynda «Kóshi-qon – jeke tulǵalardyń bir memleketten ekinshi memleketke, sondai-aq memleket ishinde turaqty nemese ýaqytsha, erikti túrde nemese májbúrli túrde qonys aýdarýy» degen anyqtama berilgen.
«Kóship kelýshi», «qonys aýdarýshy», «oralman», «eńbek kóshi-qony», «ishki kóshi-qon» jáne t.b uǵymdar osy zańnamada kórsetilgen. Qazaqstan jaǵdaiynda «oralman», keiingi «qandastardyń» taqyryby – kóshi-qon máselesindegi zertteitin jeke úlken sala.
Kóshi-qon týraly pikirtalastardyń kópshiliginde bastapqy másele tsifrlyq málimetter bolyp sanalady. Migratsiia siiaqty jahandyq áleýmettik-ekonomikalyq damý deńgeiine bailanysty bolatyn masshtabty ózgeristerdi, paida bolatyn tendentsiialardy zertteý biz ómir súrip jatqan álemdi túsinýge jáne bolashaqty josparlaýǵa kómektesedi.
Halyqtyń kóshi-qony belgili bir memlekettiń ishki áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiynan bastap, qabyldanǵan arnaiy baǵdarlamalar, aimaqtyq konfliktiler, turaqsyzdyq pen daǵdarys, saiasi-ekonomikalyq sanktsiialar, biylǵy jaǵdaida pandemiia jáne engizilgen karantindik shekteýlermen de bailanysty ekenin ańǵardyq.
Halyqaralyq migratsiia uiymynyń(HMU) derekteri boiynsha, 2019 jyly álemde 272 millionǵa jýyq halyqaralyq migrant sany anyqtalǵan, bul álem halqynyń 3,5 paiyzyn quraidy.
Byltyr halyqaralyq migranttardyń 52 paiyzy – erler, 48 paiyzy – áielder bolǵan. Migranttardyń basym kópshiligi, iaǵni 74 paiyzy 20-64 jas aralyǵyndaǵy jumysqa qabiletti azamattar. Negizi jyl saiyn halyqaralyq migranttardyń sany ósip kele jatqanymen, 3,5 paiyz degen halyqtyń óte az bóligi.
Demek, migranttardyń óz memleketi aýmaǵynda bolýy qalypty jaǵdai bolyp qala beredi. Adamdardyń basym kópshiligi shekara asyp ketpei, óz eliniń ishinde basqa qalalar men aýdandarǵa qonys aýdarady (2009 jyly dúniejúzi boiynsha 740 million ishki migrant bolǵan).
Alaida, halyqaralyq migranttar sanynyń kóbeiýi ýaqyt óte kele sandyq jaǵynan da, proportsionaldy túrde jáne buryn boljanǵannan birshama jyldam qarqynmenósip kele jatty.
Adamdardyń basym kópshiligi halyqaralyq aýqymda jumys, otbasy jáne oqý sebepterimen kóshi-qon protsedýralaryn kedergisiz ótip jatqanymen, álemniń kei bóliginde azamattyq soǵys, aimaqtyq turaqsyzdyq, qýdalaý jáne apattar siiaqty qaiǵyly sebeptermen úi-jailaryn tastap ketkender de barshylyq.
Halyqaralyq kóshi-qon jahandanǵan álemdik ekonomikanyń ajyramas jáne qajetti bóligi bolyp keledi. Degenmen onyń bet-beinesi ár aimaqta, elde jáne qalada, sondai-aq ár otbasynda ártúrli bolady. Halyqaralyq migratsiia uiymynyń óńirler boiynsha zertteýine súiensek, Ortalyq Aziiadaǵy kóshi-qon osy aimaqtan tys jerler jáne Resei Federatsiiasynyń soltústigimen de bailanysty.
Mysaly, 2019 jyly 5 millionǵa jýyq ortalyqaziialyq migrant Resei Federatsiiasynda ómir súrgen. Salystyrmaly túrde keibir saladaǵy joǵary jalaqy men jumys orny, tildik kederginiń joqtyǵy jáne vizalyq jeńildikter jaǵynan Resei Federatsiiasy atalǵan aimaqtyń migranttaryna tartymdy bolyp keledi.
Resei Federatsiiasynda kóptegen jyl jumys istep, kásip ashqan azamattardyń óz jerlesterin tartýy kóptep kezdesedi. Ortalyq Aziiadan Resei Federatsiiasyna kóship barýshylardyń barlyǵy birdei biliktiligi tómen eńbek migranttary emes.
Mysaly, Qazaqstannan baratyn migranttar qatarynda stýdentter men joǵary bilikti mamandar da basym. Ortalyq Aziiadan álemniń jetekshi elderine qonys aýdarýshylar da az emes ekeni belgili.
Kórshiles Qytaida, Eýropa memleketterinde jumys isteý men otbasylyq ómirge qolaily jaǵdai qarastyrylǵan. Sońǵy jyldary Ortalyq Aziiadan jumys izdep Túrkiia jáne Koreia Respýblikasyna kóshken azamattar kóp, ásirese Ózbekstan jáne Qyrǵyzstan siiaqty eldermen ekijaqty eńbek kelisimderi jasalǵan.
Ortalyq Aziia aimaǵyndaǵy ishki migratsiia onyń tarihi qalyptasqan geografiialyq, mádeni, ekonomikalyq, saiasi jáne áleýmettik qatynastarymen tikelei bailanysty. Ortalyq Aziiadaǵy milliondaǵan halyqaralyq migranttar negizinen osy sýbaimaqtan jáne basqa aimaqtardan bolyp otyr.
Al, migranttar negizinen burynǵy Keńes Odaǵy elderinen keledi, olardyń kópshiligi qazirgi ýaqytta Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń músheleri. Mysaly, HMU málimeti boiynsha, osy aimaqta 2019 jyly shet eldik migranttardyń basym bóligi Qazaqstanda (3,7 million) turǵan eken jáne olardyń 2,4 milliony Resei Federatsiiasynda dúniege kelgen.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstan negizinen tranzittik jáne turaqty turýǵa tartymdy el bolyp sanalady. Sonymen qosa, ártúrli elderden bilikti jumysshylar jáne Qyrǵyzstan, Tájikstan, Ózbekstannan eńbek migranttary da keledi.
Onyń ústine 2015 jyly Eýraziialyq Ekonomikalyq Odaqtyń qurylýy Qazaqstan men Qyrǵyzstandy qosa alǵanda, oǵan múshe memleketterdiń azamattaryna Odaq aýmaǵynda erkin júrip-turýǵa, ómir súrýge, jumys isteýge jáne oqýǵa múmkindik berdi.
Qazirgi ýaqytta óńirde migratsiialyq aǵyndy jetildirý, onyń ishinde shekaralardy basqarý, migranttardyń quqyqtary men olardyń qorǵalýyna, zańsyz kóshi-qon aspektileri boiynsha yntymaqtastyqqa kóńil bólinýde.
Migranttardyń, sondai-aq olardyń otbasylary men qaýymdastyqtarynyń quqyqtary men qadir-qasietin qorǵaý maqsatynda kóshi-qon saiasaty men baǵdarlamalaryn júrgizýdiń mańyzdylyǵy artyp keledi.
Ortalyq Aziiadan kelgen er azamattar, ásirese áielder zańsyz jumys istetý, ásirese qurylys, aýyl sharýashylyǵy jáne úi sharýasynda paidalanýǵa osal bolýy múmkin.
Halyqaralyq migratsiiamen qatar júretin aqsha aýdarymdary Ortalyq Aziia ekonomikasyna, ásirese osy óńirdiń damýshy elderine yqpaly úlken. HMU málimetine súiensek, Qyrǵyzstan men Tájikstan JIÓ-ne shaqqanda aqsha aýdarymdaryn alatyn álemdegi eń iri 10 eldiń ishine enedi.
Osyndai aqsha aýdarymdary kedeilik deńgeiin tómendetýge de múmkindik berip otyr. Ortalyq Aziia elderine túsetin aqsha aýdarymdary aimaqtaǵy jáne odan tys migratsiianyń qarqynyn kórsetedi. Óitkeni, ol jumysshylardyń qyzmeti jáne tabysymen tyǵyz bailanysty. Ekonomikalyq daǵdarystan keiin Resei Federatsiiasynan 2017 jyly Eýropa men Ortalyq Aziiaǵa aqsha aýdarymdary 21 paiyzǵa artyp, 2017 jyly 48 milliard dollarǵa jetti.
2018 jyly bul kórsetkish 59 milliard dollarǵa deiin jetken eken.
Endi biylǵy qalyptasqan jaǵdaidaǵy migratsiia úrdisiniń bet-beinesi ózgeshe. COVID-19 virýsy ultyna qaramastan barlyq adamnyń densaýlyǵyna, áleýmettik jaǵdaiyna áser etti, al migranttar derekterdiń joqtyǵynan pandemiiamen kúresýdiń ulttyq josparlaryna kirmei qalyp jatty.
Máselen, 2016 jyly Aziia-Tynyq muhity aimaǵyndaǵy tumaý pandemiiasyna daiyndyq josparlarynda 21 eldiń ishinde tek 3 eldiń (Tailand, Papýa-Jańa Gvineia jáne Maldiv araldary) shekaradaǵy densaýlyq saqtaý sharalaryna azamattyǵy joq adamdar qamtylǵan eken.
Migranttardyń jeńildikterge nemese meditsinalyq kómekke qoljetimsizdigi infektsiianyń taralý qaýpin arttyrady, aýrýdy anyqtap, emdeýdi qiyndatady, qoǵamdyq densaýlyq saqtaýdy basqarýǵa teris yqpal etedi.
Jalpy, árbir besinshi elde daǵdarys kezinde jáne odan keiin migranttarǵa kómek kórsetý boiynsha naqty sharalar bar. Bul sharalar negizinen ishki qonys aýdarýǵa, azamattar men migranttarǵa teń dárejede gýmanitarlyq kómek kórsetýge qatysty.
Qoǵamdyq densaýlyq daǵdarysy kezinde densaýlyq saqtaý júiesin qoldaý nemese keńeitý sharalary naqty aitylmaidy. Elderdiń on úsh paiyzy bul sharalardy ishinara qamtidy, óitkeni olardyń strategiialary barlyq osal toptardy qamtidy (beiresmi túrde migranttardy da).
Keibir elder immigratsiialyq talaptardy ýaqytsha tómendetip, migranttarǵa qalypty merzimnen tys qalýǵa múmkindik beredi. Basqa jaǵdailarda, barlyq migranttarǵa, olardyń kóshi-qon mártebesine qaramastan, is júzinde kómek kórsetiledi.
Elderdiń jartysynan kóbi (55 paiyzy) migranttarǵa kómek kórsetý boiynsha qandai da bir naqty sharalardy kózdemeidi, biraq olardyń keibireýleri arnaiy kómek kórsetiletinin aitady. Kerisinshe, elderdiń 69 paiyzy daǵdarys kezinde sheteldegi óz azamattaryna kómek usynady.
Bul elderdiń kópshiligi jol júrý qujattaryn jáne repatriatsiia múmkindikterin usynady. BUU-nyń zertteýi úkimetterdiń 68 paiyzy daǵdarystyq nemese shetelde turatyn azamattarǵa kómek retinde naqty shara qabyldaǵanyn kórsetti.
Biyl Qazaqstan Úkimeti de shet eldegi ókildikteri arqyly óz azamattaryn elge jetkizýge úlken kúsh saldy.
Álemdik aqparat quraldary aldymen COVID-19 pandemiiasynyń Eýropa, Soltústik Amerika jáne Shyǵys Aziia elderine yqpalyn kótergenimen, onyń saldary damýshy elderdiń áleýmettik-ekonomikalyq damý kórsetkishinen ańǵarylady.
Bundai elderdiń basym kópshiligi taýar tasymaly men jumys kúshiniń jahandyq júiesimen tereń integratsiialanyp jatqandyqtan onyń saldaryn birden sezinedi. Qazirgi halyqaralyq saiahattardyń shekteýleri týrizmge basymdyq beretin elderge aitarlyqtai áser etedi, sondai-aq migranttardyń úilerine milliardtaǵan AQSh dollar tabystaryn aýdarýy nemese jinaqtarymen birge elderine oralýy da jergilikti eldiń ekonomikalyq belsendiligine áser etetini sózsiz.
Sońǵy onjyldyqta osyndai aqsha aýdarymdary júzdegen million adamǵa kedeilikten shyǵyp, óz densaýlyǵy men bilimin nyǵaitýǵa septigin tigizdi. 2019 jyly tabysy tómen jáne ortasha elder 550 milliard dollardan astam halyqaralyq aqsha aýdarymdaryn aldy.
Biylǵy covid-19 daǵdarysy migranttardyń qyzmetine áser etkeni sózsiz. Dúniejúzilik bank kóptegen elderde aqsha aýdarymdarynyń qysqarýyn boljap otyr. Aqsha aýdarymdary álemniń 30 eli úshin JIÓ-niń 5-10% quraidy.
Biylǵy daǵdarys pen karantin shekteýleri otandaryna oralǵan eńbek migranttary esebinen bir memlekette jumys kúshin azaityp jiberse, ekinshisinde olardy qaita jumysqa ornalastyrý problemasyn týdyrdy.
Bul damýshy elderdiń ekonomikasy men eńbek naryǵyna taǵy da qysym keltirýi múmkin. 2009 jylǵy jahandyq qarjylyq daǵdarys, 2014-15 jyldardaǵy reseilik qarjy daǵdarysy Ortalyq Aziia elderine jumyspen qamtý jáne aqsha aýdarymdary turǵysynan qiyndyqtar ákeldi. 2013 jyldan bastap 2016 jylǵa deiin Ortalyq Aziiaǵa jyl saiynǵy aqsha aýdarymdary 46% - ǵa qysqardy, óitkeni júzdegen myń jumysshy shyqqan elderine oraldy, ol aimaqtaǵy JIÓ ósimine yqpal etti.
Karantindik shekteýler engizilgen elde júrgen migranttar jumyssyzdyqqa tap bolyp, jinalǵan qarajaty taýsylýy jáne óz eline nemese aýylyna oralǵanda qaita sińisýi siiaqty problemalar týyndaidy.
Biyl Qyrǵyzstanǵa jasalatyn aqsha aýdarymdarynyń 28%-ǵa qysqarýy ekonomikada shamamen 674 million AQSh dollaryn joǵaltýǵa ákep soqqan.
Pandemiia kezeńindegi qashyqtan atqaratyn jumys bir salada jańa múmkindikter ashyp jatsa, ekinshi salalar úshin qiyndyqtar alyp keldi. Bul jaǵdaida árbir memleket óziniń ishki eńbek naryǵyna kóńil aýdara bastaityny shyndyq.
Kez kelgen memlekettiń tyǵyz saýda-investitsiialyq, agroóndiristik mádeni-gýmanitarlyq, kóliktik-infraqurylymdyq bailanys deńgeii olardyń migratsiialyq almasýynan da kórinedi. Halyqtyń kóshi-qony jalpy alǵanda qalypty, tabiǵi qubylys.
Alaida onyń ekinshi jaǵy da bar: alys-jaqyn memleketterdegi halyq sanynyń ósýi, azyq-túliktiń jetispeýi, onyń sapasynyń tómendeýi, jumyssyzdyq jáne t.b máseleler zańsyz migratsiiaǵa alyp keledi.
Qazaqstanǵa kelgen keibir «qonaqtardyń» ártúrli jolmen elde qalyp, QR zańdaryn buzǵanyna aqparat quraldarynan kýá boldyq. Ortalyq Aziia arqyly tranzitpen ótetinder kóbinese Batys Eýropaǵa baǵyt alady.
Kóship-qonýshylardyń kópshiliginiń alǵashqy kelý pýnktteri Qyrǵyzstan men Tájikstan, sodan keiin Qazaqstan men Resei Federatsiiasy arqyly Batys Eýropaǵa ótedi. Ortalyq Aziiaǵa migranttardy zańsyz ákelý kúrdeli protsess bolyp tabylady jáne osy aimaqtaǵy kóleńkeli ekonomika men ulttyq qaýipsizdiktiń faktory retinde qarastyrylady.
Zańsyz migratsiia elimizdiń ekonomikalyq qaýipsizdigine nuqsan keltiredi: ol aimaqtaǵy jumyssyzdyq máselesin kúrdelendiredi. Zańsyz kóship-qonýshylardyń ekonomikalyq qyzmeti «kóleńkeli salalardy» qurady, elden zańsyz túrde qarajat alyp shyǵady.
Atalǵan faktorlar jemqorlyq pen paraqorlyqtyń tamyr jaiýyna alyp keledi.
Eńbek migratsiiasyn baqylaýǵa alyp, ákimshiliktik-quqyqtyq aspektilerin qarastyrýdy qolǵa alý úshin:
- ulttyq ekonomikany artyq mólsherdegi eńbek migranttarynyń sany jáne sapasy jaǵynan da qorǵaý;
- Qazaqstanǵa kelýshi migranttardyń eldiń ekonomikalyq qyzyǵýshylyqtaryna orai ratsionaldy paidalaný;
- qaýipsizdikti, qylmystyń aldyn alýdy, zańsyz migratsiia jol bermeý úshin shekara men kedendik baqylaýdy kúsheitý.
Qazaqstan qazirgi ýaqytta ishki migratsiia máselesine basa nazar aýdarýda. Ásirese, shekaralyq aýdandardaǵy halyq sany men jumys kúshi, olardyń áleýmettik jaǵdaiy jii kóterilip keledi. Óitkeni, sońǵy onjyldyqta shekaralyq aimaqtarda 500-ge jýyq aýyl joiylǵan eken. Sondyqtan Soltústik oblystarda kóship barýshy azamattardy jalaqy, turǵyn úi jáne bilim granttarymen qamtamasyz etý baǵdarlamasy qabyldanǵan.
QR Prezidenti Q.Toqaev jaqynda ótken Ulttyq qoǵamdyq senim keńesinde naqty tapsyrmalar berdi. QR UEM elimizdegi aýdandyq mańyzy bar 13 qalaǵa aýyl mártebesi beriletinin aitty. Onda, SQO Sergeevka qalasy, Býlaevo qalasy, Mámlút qalasy da bar.
Olarǵa aýyl mártebesi berilse, densaýlyq saqtaý, sport, mádeniet salasy qyzmetkerlerine 25 paiyz ústemeaqy, oqýǵa túsýshilerge aýyl kvotasy, «Diplommen aýylǵa» baǵdarlamasy arqyly qoldaý kórsetiledi.
Osynyń barlyǵy halyqtyń ishki migratsiiasyn, ásirese halyq sany az aýdandarda migratsiiany ratsionaldy paidalanýǵa múmkindikter beredi.
Avtor: Oljas Beisenbaev
