كوروناۆيرۋس ميگراتسيياعا قالاي ەسەر ەتتٸ?

بيىلعى COVID-19 پاندەميياسى ەلەم حالقىنىڭ موبيلدٸلٸگٸن, ٸشكٸ-سىرتقى ميگراتسيياسىن, جالپى ادامداردىڭ كٷندەلٸكتٸ قوزعالىس سيپاتىن ٶزگەرٸسكە ۇشىراتتى. ەۋە كەڭٸستٸگٸ ۇشاقتاردان بوسادى, جٷك پوەزدارى جٷيتكٸپ جاتقانىمەن, جولاۋشىلار تاسىمالى توقتاتىلدى, قالالاردىڭ قايناعان تٸرشٸلٸگٸ شەكتەلدٸ. بيىلعى پاندەمييانىڭ ميگراتسيياعا ەسەرٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەن ەكونوميكا قالپىنا كەلگەننەن كەيٸن دە ساقتالادى دەپ بولجانۋدا. Strategy2050.kz ەلەمدٸك احۋالعا شولۋ جاساپ كٶردٸ.

ادامدار قوزعالىستى, بارىس-كەلٸستٸ توقتاتقان كەزدە عانا كٶرشٸسٸنە قوناققا بارۋ, جۇمىسقا قوعامدىق كٶلٸكپەن جەتٸپ الۋ, تەاتردا كەزەكتٸ قويىلىم, كينوتەاتردا وتباسىمەن جاڭا فيلم كٶرۋ, شەت ەلدەگٸ كونفەرەنتسيياعا بارىپ قاتىسۋ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸر تەجٸريبەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ. 

ادامداردىڭ موبيلدٸلٸگٸ تاريحي دامۋدا ەرتٷرلٸ فورمادا كٶرٸنٸپ وتىردى. ۇشاقتار, پويىزدار, كەمە قاتىناسى مەن اۆتوموبيلدەر قاۋٸپسٸز, تيٸمدٸ جەنە قولجەتٸمدٸ بولا باستاعاندىقتان, ەلدٸ مەكەندەر اراسىندا, بٷكٸل ەلەمدە جۇمىسقا, وقۋعا, ەمدەلۋگە, دەمالۋعا بارىس-كەلٸس تۇراقتى جەنە ٷزدٸكسٸز بولدى. 

ال, ينتەرنەتتٸڭ پايدا بولۋىمەن جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ كەڭ تارالۋىمەن ٸشكٸ جەنە سىرتقى ميگراتسيياعا دەگەن ۇمتىلىس حالىق شوعىرلانعان ورتالىقتاردان باستاپ شالعايداعى اۋىلدارعا دەيٸن تاراپ كەتتٸ. 

ادامدار عالامتوردىڭ كٷشٸمەن شەت ەلدٸڭ بٸر ٶندٸرٸس ورتالىعىندا جۇمىس بار ەكەنٸن, ەلدەقانداي ارالدا جەڭٸلدٸكپەن دەمالۋعا بولاتىنىن, الىس-جاقىن مەملەكەتتٸڭ عىلىمي ورتالىعىندا تاعىلىمدامادان ٶتۋگە بولاتىنىن بٸر مەزەتتە انىقتاپ, بيلەتتەرٸن برونداپ, نەتيجەسٸندە ٸشكٸ جەنە حالىقارالىق ميگراتسييا بٸرنەشە ەسە ارتتى.

ميگراتسييا – حالىقتار اراسىنداعى جەر اۋدارۋ نەمەسە تۇرعىلىقتى مەكەنجايىن اۋىستىرۋ پروتسەسٸ. لاتىنشادان اۋدارعاندا «migratio» – «كٶشۋ, ورنالاسۋ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. قر زاڭناماسى بويىنشا جەنە تەرمينولوگييالىق كوميتەتتٸڭ بەكٸتۋٸمەن «ميگراتسييا» سٶزٸ قازاقشا قۇجاتتاردا «كٶشٸ-قون» دەپ كٶرسەتٸلەدٸ. 

مەسەلەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقتىڭ كٶشٸ-قونى تۋرالى 2011 جىلعى 22 شٸلدەدەگٸ № 477-IV زاڭىندا «كٶشٸ-قون – جەكە تۇلعالاردىڭ بٸر مەملەكەتتەن ەكٸنشٸ مەملەكەتكە, سونداي-اق مەملەكەت ٸشٸندە تۇراقتى نەمەسە ۋاقىتشا, ەرٸكتٸ تٷردە نەمەسە مەجبٷرلٸ تٷردە قونىس اۋدارۋى» دەگەن انىقتاما بەرٸلگەن. 

«كٶشٸپ كەلۋشٸ», «قونىس اۋدارۋشى», «ورالمان», «ەڭبەك كٶشٸ-قونى», «ٸشكٸ كٶشٸ-قون» جەنە ت.ب ۇعىمدار وسى زاڭنامادا كٶرسەتٸلگەن. قازاقستان جاعدايىندا «ورالمان», كەيٸنگٸ «قانداستاردىڭ» تاقىرىبى – كٶشٸ-قون مەسەلەسٸندەگٸ زەرتتەيتٸن جەكە ٷلكەن سالا.

كٶشٸ-قون تۋرالى پٸكٸرتالاستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸندە باستاپقى مەسەلە تسيفرلىق مەلٸمەتتەر بولىپ سانالادى. ميگراتسييا سيياقتى جاھاندىق ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيٸنە بايلانىستى بولاتىن ماسشتابتى ٶزگەرٸستەردٸ, پايدا بولاتىن تەندەنتسييالاردى زەرتتەۋ بٸز ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەلەمدٸ تٷسٸنۋگە جەنە بولاشاقتى جوسپارلاۋعا كٶمەكتەسەدٸ. 

حالىقتىڭ كٶشٸ-قونى بەلگٸلٸ بٸر مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايىنان باستاپ, قابىلدانعان ارنايى باعدارلامالار, ايماقتىق كونفليكتٸلەر, تۇراقسىزدىق پەن داعدارىس, ساياسي-ەكونوميكالىق سانكتسييالار, بيىلعى جاعدايدا پاندەمييا جەنە ەنگٸزٸلگەن كارانتيندٸك شەكتەۋلەرمەن دە بايلانىستى ەكەنٸن اڭعاردىق.

حالىقارالىق ميگراتسييا ۇيىمىنىڭ(حمۇ) دەرەكتەرٸ بويىنشا, 2019 جىلى ەلەمدە 272 ميلليونعا جۋىق حالىقارالىق ميگرانت سانى انىقتالعان, بۇل ەلەم حالقىنىڭ 3,5 پايىزىن قۇرايدى. 

بىلتىر حالىقارالىق ميگرانتتاردىڭ 52 پايىزى – ەرلەر, 48 پايىزى – ەيەلدەر بولعان. ميگرانتتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ, ياعني 74 پايىزى 20-64 جاس ارالىعىنداعى جۇمىسقا قابٸلەتتٸ ازاماتتار. نەگٸزٸ جىل سايىن حالىقارالىق ميگرانتتاردىڭ سانى ٶسٸپ كەلە جاتقانىمەن, 3,5 پايىز دەگەن حالىقتىڭ ٶتە از بٶلٸگٸ. 

دەمەك, ميگرانتتاردىڭ ٶز مەملەكەتٸ اۋماعىندا بولۋى قالىپتى جاعداي بولىپ قالا بەرەدٸ. ادامداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ شەكارا اسىپ كەتپەي, ٶز ەلٸنٸڭ ٸشٸندە باسقا قالالار مەن اۋداندارعا قونىس اۋدارادى (2009 جىلى دٷنيەجٷزٸ بويىنشا 740 ميلليون ٸشكٸ ميگرانت بولعان). 

الايدا, حالىقارالىق ميگرانتتار سانىنىڭ كٶبەيۋٸ ۋاقىت ٶتە كەلە ساندىق جاعىنان دا, پروپورتسيونالدى تٷردە جەنە بۇرىن بولجانعاننان بٸرشاما جىلدام قارقىنمەنٶسٸپ كەلە جاتتى. 

ادامداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ حالىقارالىق اۋقىمدا جۇمىس, وتباسى جەنە وقۋ سەبەپتەرٸمەن كٶشٸ-قون پروتسەدۋرالارىن كەدەرگٸسٸز ٶتٸپ جاتقانىمەن, ەلەمنٸڭ كەي بٶلٸگٸندە ازاماتتىق سوعىس, ايماقتىق تۇراقسىزدىق, قۋدالاۋ جەنە اپاتتار سيياقتى قايعىلى سەبەپتەرمەن ٷي-جايلارىن تاستاپ كەتكەندەر دە بارشىلىق.

حالىقارالىق كٶشٸ-قون جاھاندانعان ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ اجىراماس جەنە قاجەتتٸ بٶلٸگٸ بولىپ كەلەدٸ. دەگەنمەن ونىڭ بەت-بەينەسٸ ەر ايماقتا, ەلدە جەنە قالادا, سونداي-اق ەر وتباسىندا ەرتٷرلٸ بولادى. حالىقارالىق ميگراتسييا ۇيىمىنىڭ ٶڭٸرلەر بويىنشا زەرتتەۋٸنە سٷيەنسەك, ورتالىق ازيياداعى كٶشٸ-قون وسى ايماقتان تىس جەرلەر جەنە رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ سولتٷستٸگٸمەن دە بايلانىستى. 

مىسالى, 2019 جىلى 5 ميلليونعا جۋىق ورتالىقازييالىق ميگرانت رەسەي فەدەراتسيياسىندا ٶمٸر سٷرگەن. سالىستىرمالى تٷردە كەيبٸر سالاداعى جوعارى جالاقى مەن جۇمىس ورنى, تٸلدٸك كەدەرگٸنٸڭ جوقتىعى جەنە ۆيزالىق جەڭٸلدٸكتەر جاعىنان رەسەي فەدەراتسيياسى اتالعان ايماقتىڭ ميگرانتتارىنا تارتىمدى بولىپ كەلەدٸ. 

رەسەي فەدەراتسيياسىندا كٶپتەگەن جىل جۇمىس ٸستەپ, كەسٸپ اشقان ازاماتتاردىڭ ٶز جەرلەستەرٸن تارتۋى كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. ورتالىق ازييادان رەسەي فەدەراتسيياسىنا كٶشٸپ بارۋشىلاردىڭ بارلىعى بٸردەي بٸلٸكتٸلٸگٸ تٶمەن ەڭبەك ميگرانتتارى ەمەس. 

مىسالى, قازاقستاننان باراتىن ميگرانتتار قاتارىندا ستۋدەنتتەر مەن جوعارى بٸلٸكتٸ ماماندار دا باسىم. ورتالىق ازييادان ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ ەلدەرٸنە قونىس اۋدارۋشىلار دا از ەمەس ەكەنٸ بەلگٸلٸ. 

كٶرشٸلەس قىتايدا, ەۋروپا مەملەكەتتەرٸندە جۇمىس ٸستەۋ مەن وتباسىلىق ٶمٸرگە قولايلى جاعداي قاراستىرىلعان. سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازييادان جۇمىس ٸزدەپ تٷركييا جەنە كورەيا رەسپۋبليكاسىنا كٶشكەن ازاماتتار كٶپ, ەسٸرەسە ٶزبەكستان جەنە قىرعىزستان سيياقتى ەلدەرمەن ەكٸجاقتى ەڭبەك كەلٸسٸمدەرٸ جاسالعان.

ورتالىق ازييا ايماعىنداعى ٸشكٸ ميگراتسييا ونىڭ تاريحي قالىپتاسقان گەوگرافييالىق, مەدەني, ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك قاتىناستارىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. ورتالىق ازيياداعى ميلليونداعان حالىقارالىق ميگرانتتار نەگٸزٸنەن وسى سۋبايماقتان جەنە باسقا ايماقتاردان بولىپ وتىر. 

ال, ميگرانتتار نەگٸزٸنەن بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرٸنەن كەلەدٸ, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازٸرگٸ ۋاقىتتا تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ مٷشەلەرٸ. مىسالى, حمۇ مەلٸمەتٸ بويىنشا, وسى ايماقتا 2019 جىلى شەت ەلدٸك ميگرانتتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ قازاقستاندا (3,7 ميلليون) تۇرعان ەكەن جەنە ولاردىڭ 2,4 ميلليونى رەسەي فەدەراتسيياسىندا دٷنيەگە كەلگەن. 

قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستان نەگٸزٸنەن ترانزيتتٸك جەنە تۇراقتى تۇرۋعا تارتىمدى ەل بولىپ سانالادى. سونىمەن قوسا, ەرتٷرلٸ ەلدەردەن بٸلٸكتٸ جۇمىسشىلار جەنە قىرعىزستان, تەجٸكستان, ٶزبەكستاننان ەڭبەك ميگرانتتارى دا كەلەدٸ. 

ونىڭ ٷستٸنە 2015 جىلى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى قازاقستان مەن قىرعىزستاندى قوسا العاندا, وعان مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ازاماتتارىنا وداق اۋماعىندا ەركٸن جٷرٸپ-تۇرۋعا, ٶمٸر سٷرۋگە, جۇمىس ٸستەۋگە جەنە وقۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. 

قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٶڭٸردە ميگراتسييالىق اعىندى جەتٸلدٸرۋ, ونىڭ ٸشٸندە شەكارالاردى باسقارۋ, ميگرانتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن ولاردىڭ قورعالۋىنا, زاڭسىز كٶشٸ-قون اسپەكتٸلەرٸ بويىنشا ىنتىماقتاستىققا كٶڭٸل بٶلٸنۋدە. 

ميگرانتتاردىڭ, سونداي-اق ولاردىڭ وتباسىلارى مەن قاۋىمداستىقتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن قادٸر-قاسيەتٸن قورعاۋ ماقساتىندا كٶشٸ-قون ساياساتى مەن باعدارلامالارىن جٷرگٸزۋدٸڭ ماڭىزدىلىعى ارتىپ كەلەدٸ. 

ورتالىق ازييادان كەلگەن ەر ازاماتتار, ەسٸرەسە ەيەلدەر زاڭسىز جۇمىس ٸستەتۋ, ەسٸرەسە قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە ٷي شارۋاسىندا پايدالانۋعا وسال بولۋى مٷمكٸن. 

حالىقارالىق ميگراتسييامەن قاتار جٷرەتٸن اقشا اۋدارىمدارى ورتالىق ازييا ەكونوميكاسىنا, ەسٸرەسە وسى ٶڭٸردٸڭ دامۋشى ەلدەرٸنە ىقپالى ٷلكەن. حمۇ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, قىرعىزستان مەن تەجٸكستان جٸٶ-نە شاققاندا اقشا اۋدارىمدارىن الاتىن ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ 10 ەلدٸڭ ٸشٸنە ەنەدٸ. 

وسىنداي اقشا اۋدارىمدارى كەدەيلٸك دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋگە دە مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر. ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە تٷسەتٸن اقشا اۋدارىمدارى ايماقتاعى جەنە ودان تىس ميگراتسييانىڭ قارقىنىن كٶرسەتەدٸ. ٶيتكەنٸ, ول جۇمىسشىلاردىڭ قىزمەتٸ جەنە تابىسىمەن تىعىز بايلانىستى. ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيٸن رەسەي فەدەراتسيياسىنان 2017 جىلى ەۋروپا مەن ورتالىق ازيياعا اقشا اۋدارىمدارى 21 پايىزعا ارتىپ, 2017 جىلى 48 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. 

2018 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 59 ميلليارد دوللارعا دەيٸن جەتكەن ەكەن.

ەندٸ بيىلعى قالىپتاسقان جاعدايداعى ميگراتسييا ٷردٸسٸنٸڭ بەت-بەينەسٸ ٶزگەشە. COVID-19 ۆيرۋسى ۇلتىنا قاراماستان بارلىق ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا, ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا ەسەر ەتتٸ, ال ميگرانتتار دەرەكتەردٸڭ جوقتىعىنان پاندەمييامەن كٷرەسۋدٸڭ ۇلتتىق جوسپارلارىنا كٸرمەي قالىپ جاتتى. 

مەسەلەن, 2016 جىلى ازييا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى تۇماۋ پاندەميياسىنا دايىندىق جوسپارلارىندا 21 ەلدٸڭ ٸشٸندە تەك 3 ەلدٸڭ (تايلاند, پاپۋا-جاڭا گۆينەيا جەنە مالديۆ ارالدارى) شەكاراداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ شارالارىنا ازاماتتىعى جوق ادامدار قامتىلعان ەكەن. 

ميگرانتتاردىڭ جەڭٸلدٸكتەرگە نەمەسە مەديتسينالىق كٶمەككە قولجەتٸمسٸزدٸگٸ ينفەكتسييانىڭ تارالۋ قاۋپٸن ارتتىرادى, اۋرۋدى انىقتاپ, ەمدەۋدٸ قيىنداتادى, قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى باسقارۋعا تەرٸس ىقپال ەتەدٸ. 

جالپى, ەربٸر بەسٸنشٸ ەلدە داعدارىس كەزٸندە جەنە ودان كەيٸن ميگرانتتارعا كٶمەك كٶرسەتۋ بويىنشا ناقتى شارالار بار. بۇل شارالار نەگٸزٸنەن ٸشكٸ قونىس اۋدارۋعا, ازاماتتار مەن ميگرانتتارعا تەڭ دەرەجەدە گۋمانيتارلىق كٶمەك كٶرسەتۋگە قاتىستى. 

قوعامدىق دەنساۋلىق داعدارىسى كەزٸندە دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸن قولداۋ نەمەسە كەڭەيتۋ شارالارى ناقتى ايتىلمايدى. ەلدەردٸڭ ون ٷش پايىزى بۇل شارالاردى ٸشٸنارا قامتيدى, ٶيتكەنٸ ولاردىڭ ستراتەگييالارى بارلىق وسال توپتاردى قامتيدى (بەيرەسمي تٷردە ميگرانتتاردى دا). 

كەيبٸر ەلدەر يمميگراتسييالىق تالاپتاردى ۋاقىتشا تٶمەندەتٸپ, ميگرانتتارعا قالىپتى مەرزٸمنەن تىس قالۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. باسقا جاعدايلاردا, بارلىق ميگرانتتارعا, ولاردىڭ كٶشٸ-قون مەرتەبەسٸنە قاراماستان, ٸس جٷزٸندە كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ. 

ەلدەردٸڭ جارتىسىنان كٶبٸ (55 پايىزى) ميگرانتتارعا كٶمەك كٶرسەتۋ بويىنشا قانداي دا بٸر ناقتى شارالاردى كٶزدەمەيدٸ, بٸراق ولاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸ ارنايى كٶمەك كٶرسەتٸلەتٸنٸن ايتادى. كەرٸسٸنشە, ەلدەردٸڭ 69 پايىزى داعدارىس كەزٸندە شەتەلدەگٸ ٶز ازاماتتارىنا كٶمەك ۇسىنادى. 

بۇل ەلدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ جول جٷرۋ قۇجاتتارىن جەنە رەپاترياتسييا مٷمكٸندٸكتەرٸن ۇسىنادى. بۇۇ-نىڭ زەرتتەۋٸ ٷكٸمەتتەردٸڭ 68 پايىزى داعدارىستىق نەمەسە شەتەلدە تۇراتىن ازاماتتارعا كٶمەك رەتٸندە ناقتى شارا قابىلداعانىن كٶرسەتتٸ. 

بيىل قازاقستان ٷكٸمەتٸ دە شەت ەلدەگٸ ٶكٸلدٸكتەرٸ ارقىلى ٶز ازاماتتارىن ەلگە جەتكٸزۋگە ٷلكەن كٷش سالدى.

ەلەمدٸك اقپارات قۇرالدارى الدىمەن COVID-19 پاندەميياسىنىڭ ەۋروپا, سولتٷستٸك امەريكا جەنە شىعىس ازييا ەلدەرٸنە ىقپالىن كٶتەرگەنٸمەن, ونىڭ سالدارى دامۋشى ەلدەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ كٶرسەتكٸشٸنەن اڭعارىلادى. 

بۇنداي ەلدەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ تاۋار تاسىمالى مەن جۇمىس كٷشٸنٸڭ جاھاندىق جٷيەسٸمەن تەرەڭ ينتەگراتسييالانىپ جاتقاندىقتان ونىڭ سالدارىن بٸردەن سەزٸنەدٸ. قازٸرگٸ حالىقارالىق ساياحاتتاردىڭ شەكتەۋلەرٸ تۋريزمگە باسىمدىق بەرەتٸن ەلدەرگە ايتارلىقتاي ەسەر ەتەدٸ, سونداي-اق ميگرانتتاردىڭ ٷيلەرٸنە ميللياردتاعان اقش دوللار تابىستارىن اۋدارۋى نەمەسە جيناقتارىمەن بٸرگە ەلدەرٸنە ورالۋى دا جەرگٸلٸكتٸ ەلدٸڭ ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸگٸنە ەسەر ەتەتٸنٸ سٶزسٸز.

سوڭعى ونجىلدىقتا وسىنداي اقشا اۋدارىمدارى جٷزدەگەن ميلليون ادامعا كەدەيلٸكتەن شىعىپ, ٶز دەنساۋلىعى مەن بٸلٸمٸن نىعايتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. 2019 جىلى تابىسى تٶمەن جەنە ورتاشا ەلدەر 550 ميلليارد دوللاردان استام حالىقارالىق اقشا اۋدارىمدارىن الدى. 

بيىلعى covid-19 داعدارىسى ميگرانتتاردىڭ قىزمەتٸنە ەسەر ەتكەنٸ سٶزسٸز. دٷنيەجٷزٸلٸك بانك كٶپتەگەن ەلدەردە اقشا اۋدارىمدارىنىڭ قىسقارۋىن بولجاپ وتىر. اقشا اۋدارىمدارى ەلەمنٸڭ 30 ەلٸ ٷشٸن جٸٶ-نٸڭ 5-10% قۇرايدى. 

بيىلعى داعدارىس پەن كارانتين شەكتەۋلەرٸ وتاندارىنا ورالعان ەڭبەك ميگرانتتارى ەسەبٸنەن بٸر مەملەكەتتە جۇمىس كٷشٸن ازايتىپ جٸبەرسە, ەكٸنشٸسٸندە ولاردى قايتا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ پروبلەماسىن تۋدىردى. 

بۇل دامۋشى ەلدەردٸڭ ەكونوميكاسى مەن ەڭبەك نارىعىنا تاعى دا قىسىم كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. 2009 جىلعى جاھاندىق قارجىلىق داعدارىس, 2014-15 جىلدارداعى رەسەيلٸك قارجى داعدارىسى ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە جۇمىسپەن قامتۋ جەنە اقشا اۋدارىمدارى تۇرعىسىنان قيىندىقتار ەكەلدٸ. 2013 جىلدان باستاپ 2016 جىلعا دەيٸن ورتالىق ازيياعا جىل سايىنعى اقشا اۋدارىمدارى 46% - عا قىسقاردى, ٶيتكەنٸ جٷزدەگەن مىڭ جۇمىسشى شىققان ەلدەرٸنە ورالدى, ول ايماقتاعى جٸٶ ٶسٸمٸنە ىقپال ەتتٸ. 

كارانتيندٸك شەكتەۋلەر ەنگٸزٸلگەن ەلدە جٷرگەن ميگرانتتار جۇمىسسىزدىققا تاپ بولىپ, جينالعان قاراجاتى تاۋسىلۋى جەنە ٶز ەلٸنە نەمەسە اۋىلىنا ورالعاندا قايتا سٸڭٸسۋٸ سيياقتى پروبلەمالار تۋىندايدى. 

بيىل قىرعىزستانعا جاسالاتىن اقشا اۋدارىمدارىنىڭ 28%-عا قىسقارۋى ەكونوميكادا شامامەن 674 ميلليون اقش دوللارىن جوعالتۋعا ەكەپ سوققان. 

پاندەمييا كەزەڭٸندەگٸ قاشىقتان اتقاراتىن جۇمىس بٸر سالادا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشىپ جاتسا, ەكٸنشٸ سالالار ٷشٸن قيىندىقتار الىپ كەلدٸ. بۇل جاعدايدا ەربٸر مەملەكەت ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ ەڭبەك نارىعىنا كٶڭٸل اۋدارا باستايتىنى شىندىق.

كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ تىعىز ساۋدا-ينۆەستيتسييالىق, اگروٶندٸرٸستٸك مەدەني-گۋمانيتارلىق, كٶلٸكتٸك-ينفراقۇرىلىمدىق بايلانىس دەڭگەيٸ ولاردىڭ ميگراتسييالىق الماسۋىنان دا كٶرٸنەدٸ. حالىقتىڭ كٶشٸ-قونى جالپى العاندا قالىپتى, تابيعي قۇبىلىس. 

الايدا ونىڭ ەكٸنشٸ جاعى دا بار: الىس-جاقىن مەملەكەتتەردەگٸ حالىق سانىنىڭ ٶسۋٸ, ازىق-تٷلٸكتٸڭ جەتٸسپەۋٸ, ونىڭ ساپاسىنىڭ تٶمەندەۋٸ, جۇمىسسىزدىق جەنە ت.ب مەسەلەلەر زاڭسىز ميگراتسيياعا الىپ كەلەدٸ. 

قازاقستانعا كەلگەن كەيبٸر «قوناقتاردىڭ» ەرتٷرلٸ جولمەن ەلدە قالىپ, قر زاڭدارىن بۇزعانىنا اقپارات قۇرالدارىنان كۋە بولدىق. ورتالىق ازييا ارقىلى ترانزيتپەن ٶتەتٸندەر كٶبٸنەسە باتىس ەۋروپاعا باعىت الادى. 

كٶشٸپ-قونۋشىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ العاشقى كەلۋ پۋنكتتەرٸ قىرعىزستان مەن تەجٸكستان, سودان كەيٸن قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسيياسى ارقىلى باتىس ەۋروپاعا ٶتەدٸ. ورتالىق ازيياعا ميگرانتتاردى زاڭسىز ەكەلۋ كٷردەلٸ پروتسەسس بولىپ تابىلادى جەنە وسى ايماقتاعى كٶلەڭكەلٸ ەكونوميكا مەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ فاكتورى رەتٸندە قاراستىرىلادى.

زاڭسىز ميگراتسييا ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرەدٸ: ول ايماقتاعى جۇمىسسىزدىق مەسەلەسٸن كٷردەلەندٸرەدٸ. زاڭسىز كٶشٸپ-قونۋشىلاردىڭ ەكونوميكالىق قىزمەتٸ «كٶلەڭكەلٸ سالالاردى» قۇرادى, ەلدەن زاڭسىز تٷردە قاراجات الىپ شىعادى. 

اتالعان فاكتورلار جەمقورلىق پەن پاراقورلىقتىڭ تامىر جايۋىنا الىپ كەلەدٸ.

ەڭبەك ميگراتسيياسىن باقىلاۋعا الىپ, ەكٸمشٸلٸكتٸك-قۇقىقتىق اسپەكتٸلەرٸن قاراستىرۋدى قولعا الۋ ٷشٸن:

- ۇلتتىق ەكونوميكانى ارتىق مٶلشەردەگٸ ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ سانى جەنە ساپاسى جاعىنان دا قورعاۋ;

- قازاقستانعا كەلۋشٸ ميگرانتتاردىڭ ەلدٸڭ ەكونوميكالىق قىزىعۋشىلىقتارىنا وراي راتسيونالدى پايدالانۋ;

- قاۋٸپسٸزدٸكتٸ, قىلمىستىڭ الدىن الۋدى, زاڭسىز ميگراتسييا جول بەرمەۋ ٷشٸن شەكارا مەن كەدەندٸك باقىلاۋدى كٷشەيتۋ.

قازاقستان قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٸشكٸ ميگراتسييا مەسەلەسٸنە باسا نازار اۋدارۋدا. ەسٸرەسە, شەكارالىق اۋداندارداعى حالىق سانى مەن جۇمىس كٷشٸ, ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى جيٸ كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, سوڭعى ونجىلدىقتا شەكارالىق ايماقتاردا 500-گە جۋىق اۋىل جويىلعان ەكەن. سوندىقتان سولتٷستٸك وبلىستاردا كٶشٸپ بارۋشى ازاماتتاردى جالاقى, تۇرعىن ٷي جەنە بٸلٸم گرانتتارىمەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان. 

قر پرەزيدەنتٸ ق.توقاەۆ جاقىندا ٶتكەن ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸندە ناقتى تاپسىرمالار بەردٸ. قر ۇەم ەلٸمٸزدەگٸ اۋداندىق ماڭىزى بار 13 قالاعا اۋىل مەرتەبەسٸ بەرٸلەتٸنٸن ايتتى. وندا, سقو سەرگەەۆكا قالاسى, بۋلاەۆو قالاسى, مەملٷت قالاسى دا بار. 

ولارعا اۋىل مەرتەبەسٸ بەرٸلسە, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سپورت, مەدەنيەت سالاسى قىزمەتكەرلەرٸنە 25 پايىز ٷستەمەاقى, وقۋعا تٷسۋشٸلەرگە اۋىل كۆوتاسى, «ديپلوممەن اۋىلعا» باعدارلاماسى ارقىلى قولداۋ كٶرسەتٸلەدٸ. 

وسىنىڭ بارلىعى حالىقتىڭ ٸشكٸ ميگراتسيياسىن, ەسٸرەسە حالىق سانى از اۋدانداردا ميگراتسييانى راتسيونالدى پايدالانۋعا مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ. 

اۆتور: ولجاس بەيسەنباەۆ