Qorqyttyń qabiri nege kóp?

Qorqyt degende kóz aldyńyzǵa qandai kórinis keledi? Shynyńyzdy aityńyzshy, ólimnen qashqan bir ápendi shaldy kóresiz, solai ǵoi? Ras, sovettik ideologiia sanamyzǵa solai sińirdi. Qorqyt ajaldan qashqan sýjúrek adam bolǵan bolsa, nege búkil túrki jurty abyz dep qurmettep, tóbesine kóteredi? Jo-o-oq, bul jerde názik másele bar.

Álkei Marǵulannyń jazýyna qaraǵanda, Qorqyt – islam dáýirinde ǵumyr keshken adam. Demek, Qorqyt atanyń, ol týraly ańyzdardyń islam dinimen tikelei bailanysy bar.

Osydan biraz ýaqyt buryn jýrnalist Saltan Sairanuly «Qorqyt ólimnen qashqan joq!» degen maqala jazdy. Avtor Qorqyt atanyń Islam dininiń kórnekti ókili, nasihatshysy bolǵandyǵyn aita kelip, «Qorqyttyń qaida barsa kórdi kórýindegi syry ne?» degen suraqqa jaýap izdeidi.

«Bizdińshe, Qorqyt atanyń qaida barsa aldynan qazýly kór shyǵýynyń astarynda «ólimdi eske alý», «kórdi, qabirdi oilaý», «ólimdi seziný» filosofiiasy jatqan sekil­di. Tipti basqa bireý úshin qazy­lyp jatqan kórdi kórse de ǵibrat alýy úshin óziniń qabirin qazyp jatqandai sezinip, «Qaida barsam da Qorqyttyń kóri» degen bolýy da múmkin» deidi Saltan Sairanuly.

Qorqyttyń Derbentte jer­lengeni týraly derekti 1638 jyly nemis saiahatshysy Adam Olearii keltirdi. Ol Derbentte bolyp, Qorqyt jaily ańyzdarǵa qanyq­qan. Kónekózderden osynda Qor­qyttyń jerlengenin estip, jazyp ketken. Oleariidiń zamandasy, túrik tarihshysy Evliia Chelebi de «Saiahatnama» kitabynda Qor­qyttyń qabiri Derbentte ekenin rastaǵan. Mazardyń mańdaiynda «Qorqyt ata ziraty. Bul – uly sultan. Bul sultanǵa shirvandyqtar tabynady» degen arabsha jazý baryn jetkizgen. Osy jazbalardy oqyp, 1908 jyly Vasilii Bartold Derbentke baryp, Olearii aitqan Qorqyt mazaryn izdedi. Alaida taba almady. Keiin bul sapary jaiynda «Taǵy da Qorqyt týraly habar» eńbeginde táptishtep jazdy. Soǵan qaraǵanda Qorqyttyń Qazaqstanda jerlengeni jaily derek eń senimdisi sekildi.

Qorqyt – qazaqtyń tól tulǵasy. Qorqyttyń qazaq topyraǵynda jerlengenin shegelep turyp dáleldegen – Álkei Marǵulan. Akademik eńbeginde 1848 jyly Ábýbákir Divaev túsirgen Qorqyt mazarynyń sýretin de bergen. Sóitip, Qorqyt beiitiniń Qyzy­lorda oblysy Qarmaqshy aýdany mańyndaǵy Qorqyt stansasyna jaqyn jerde jatqanyn naqtylady.

Negizinde qazaq pen Qorqytty bailanystyratyn birneshe dúnie bar. Halyqaralyq Túrki akade­miiasynyń prezidenti Darhan Qydyráli bizdiń gazetke bergen suhbatynda: «Qorqyt ańyzdary qazaqta mol saqtalǵan. Sonymen qatar Qorqyt mazarlarynyń negizgisi – Syrdyń boiynda tur. Olai deitinimiz, Túrkiianyń Baibýrt qalasynda da, Kavkazda da Qorqyttyń mazary bar. Degenmen de Qorqyt kúileriniń tek qazaq arasynda saqtalýy, basqa túrki halyqtarynda kezdespeitin Qorqyt ańyzdarynyń búginge deiin qazaq arqyly jetýi – Qorqyt murasy­nyń murageri qazaq ekenin kórsetedi» degen bolatyn.

Professor Baǵdat Káribozuly da Syr bo­iynda jerlengen adamnyń Qorqyt ekenin rastaidy. Derbenttegi Qorqyt, basqa Qorqyt degen oi qorytady.

«Á.Marǵulannyń dá­leldeýi boiynsha bir emes, birneshe Qorqyt bolǵanǵa uqsaidy. Máselen, Orhan Shaih eńbekterinde Germaniia elshisi Adam Oleariýstiń 1638 jyly «Imam Qorqyt» dep tanylǵan mazardy kórgenin, onyń Túrik elin­degi Derbent qalasyna jaqyn mańaida ornalasqanyn jazǵan­daryn keltire otyryp: «Derbenttegi Oleariýs aitqan Qorqyttyń molasyna mán berýge bolmaidy, uly Qorqyt ol jerde bolmaǵan. Bir ǵana Syrdyń boiynda oǵyzdar ortasynda ótken kisi. Derbenttiń Qorqyty qypshaqtardan qalǵan basqa Qorqyt, ondai Qorqyttar bergi kezde kóp bolǵan» dep jazady. Demek, Qorqyt jyrlaryndaǵy Qorqyt, Á.Marǵulannyń jáne basqa álemdik deńgeidegi qor­qyttanýshylardyń dáleldep berge­nindei, Jankentte týyp, Syrdariia ózeniniń oń jaǵalaýyna jerlengen Qorqyt degen tujyrymǵa kelýge bolady» deidi.

Jazýshy Qoishyǵara Sal­ǵarauly «Ortaǵasyrlyq túrikter» kitabynda Qorqyt atamyzdyń Derbenttegi mazaryna qatysty qyzyq málimet beredi. Jazýshynyń pikirinshe, Derbentke barǵan oǵyzdar Qorqyt mazaryn qaita salǵan bolýy múmkin.

«Jaýgershilik, shapqyn­shy­lyqtyń jii bolýynyń salda­rynan atamekeninen jii aiyrylyp, basqa jerge qonys aýdarǵan taipalar qurbandyq shalar kezinde burynǵy qara jurtqa – kieli orynǵa jete almaityn bolǵan soń, sol jańa barǵan je­rinde baiaǵy el tanyǵan, ózderi ta­byn­ǵan áý­lie­lerge arnap, jańadan áýelgi kezde bastapqy túrine uqsatyp, keiin onyń arhitektýrasyn jetildire jańartyp mazar turǵyzyp, sonyń basyna qurbandyq shalýdy ádetke ainaldyrǵan. Mine, biz biletin Syrdariia boiyndaǵy, sondai-aq álgi Olearii jazatyn Derbenttegi Qorqyt mazarlary osyndai retpen ómirge kelgen mazarlar bolsa kerek… Ashyǵyn aitý kerek, bul mazarlar jóninde daý kóp. Sonyń bárin jóndei berý de qiyn. Mysaly, akademik Álkei Marǵulan «Ejelgi jyr, ańyzdar» degen kita­bynda: «Derbenttegi Olearii ait­qan Qorqyt molasyna mán berýge bolmaidy. Uly Qorqyt ol jerde bolmaǵan» dep ashyq jazady. Mu­nyń syrtynda akademik Vasi­lii Bartold ta Derbentte Qor­qyttyń mazary joq degen pikiri bar.

Bul arada eki akademiktiń pikirinde qaishylyq bar. Biri – «bar» deidi, biraq oǵan «mán berýge bol­maidy» deidi. Ekinshisi – «Derbentte Qorqyttyń mazary joq» deidi. Bylai qaraǵanda, Á.Marǵulannyń aityp otyrǵany durys. Rasynda, Qorqyt ol jerde bolmaǵan. Biraq ol jerde oǵyzdardyń bolǵany shyndyq. H-HIII ǵasyrlarda Za­kavkaze men Kishi Aziiaǵa ketken oǵyzdardyń ońtústik toby Ázir­baijan men Anatoliia túrikteriniń halyq bolyp qalyptasýyna úles qosqany jurttyń bárine tarihtan belgili. Demek, Derbentke barǵan oǵyz­dardyń onda Qorqyt maza­ryn salyp, sonda ata-baba arýaǵyna arnap qurbandyq shalýy ábden múmkin» deidi.

Qorqyttyń birneshe jerde mazary bolýyna qatysty pikirdi ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń dotsenti Tóráli Qydyrdan suradyq. Ǵalym joǵaryda aitqan Saltan Sairanulynyń oiyn qýattady. Qorqyt qabir­leriniń kóptigin onyń rýhani ilimmen bailanysty bolǵanymen túsindirdi.

«Mundai dúnieler irfani (mistikalyq) tanymda jii kez­de­sedi. Ahmet Iassaýidiń rýhani ustazy sanalatyn Arystan babtyń da, aqiqatty izdegen Násriddin Qojanyń da eki-úsh jerde mazary bar. Jalpy qabir bireý bolǵanymen de, mazar bir­neshe bolýy tasaýýfta qalypty jaǵdai. Sebebi, úlken áýliemen ne abyzben rabita jasaý (rýhani bailanys) úshin kieli mazar bolýy kerek. Tipti keibir áýlieler­diń denesin jýǵan jerlerine de mazar turǵyzǵan jaǵdailar bar.

Túrki halyqtarynyń aýyz ádebietinde «Qorqyt» degen atpen kezdeskenimen de, «dárejesi» birde «Dede», keide «Ata» (tipti «Baba» dep te kezdesedi) bolyp beriledi. Muny oǵyz hám qypshaq toptary­nyń tildik ereksheligi degenimizben de osy eki uǵymǵa nazar aýdarǵan jón. Mysaly, Iassaýi tariqatynyń pirlerine «Ata» dárejesi berilgen. Sondyqtan da Ismail ata, Baqyr­ǵan ata, Hakim ata, Sadr ata sekildi. Iaǵni, «Ata» – jasy kelip qalǵan adamdy ataǵanymen de tariqatta kemel áýlielerge ǵana berilgen. Budan Qorqyt Iassaýi tariqatyn ustanǵan degen tujyrym jasamaǵa­nymyzben de, Qorqyttyń «ata» atalýy jasy kelip qalǵannan (keibir ańyzdardy 290 jyl ómir súrgendigi aitylady) emes, rýhani ilimmen bailanysty bolýy múmkin. Kóne túrkilik senimniń abyzy ne sopylyqtyń áýliesi bolsa da Qorqyt esiminiń tasaýýf-irfani (sopylyq-mistikalyq) tanymǵa tikelei qatysy bar. Baqsy, balger ne aqiqatty izdegen jannyń túsinde «maǵan aian berildi» dep belgi qoiylyp, mazar turǵyzylǵan jer­ler de az emes. Mysaly, Aýǵan­stan­daǵy «Mazari Sháriftiń» («Kieli mazar» degen maǵyna beredi) turǵy­zylýyna Ábdirahman Jámidiń túsinde Haziret Áli aian berip, sonda jatqandyǵyn aitqannan keiin osy qala turǵyzylǵan (alaida islam­tanýshy ǵalymdar Haziret Áli ol jerge barmaǵanyn jazǵan). Qor­qyttyń mazary delingen Bai­burttaǵy «Áli baba», Derbenttegi «Imam Qorqyt» nemese Ahlattaǵy «Qorqyt han» mazary bolýynyń bir syry osynda jatsa kerek» dedi Tóráli Qydyr.

Jazýshy Nurǵali Oraz bir maqa­lasynda: «Túrik baýyrlarymyz Qorqyt babamyzdyń mazary Bai­býrtta jatyr deidi eken. Túrki tektes basqa halyqtar da Qorqyt­tyń molasy bizdiń jerimizde deidi. Mundai kezde ázirbaijan halqynyń ataqty aqyny Vahabzadeniń: «Ulylar bir jerde týyp, myń jerde óledi», – degen sózi oralady oiyńa. Eń bastysy, Qorqyt babanyń ólmes, óshpes beinesi júregi­mizde ekendigi. Sondyqtan da onyń beiiti bizdiń jerimizde dep oilaýǵa bárimizdiń de qaqymyz bar» dep jazǵan bolatyn.

Shynynda, Qorqyt beinesi júregimizde bolǵany abzal. Túbi bir túrik halyqtaryn bir birikterse, Qorqyt biriktiredi. Elbasy maqa­lasynda aitqan ulttyq kody­myzdyń biri – osy Qorqyt ata. Sondyqtan Qorqyttyń qazynaly murasyn zerttep-zerdeleý, keiingige úlgi qylý – bizge murat.

Serikbol HASAN

"Aiqyn" gazeti