قورقىت دەگەندە كٶز الدىڭىزعا قانداي كٶرٸنٸس كەلەدٸ? شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, ٶلٸمنەن قاشقان بٸر ەپەندٸ شالدى كٶرەسٸز, سولاي عوي? راس, سوۆەتتٸك يدەولوگييا سانامىزعا سولاي سٸڭٸردٸ. قورقىت اجالدان قاشقان سۋجٷرەك ادام بولعان بولسا, نەگە بٷكٸل تٷركٸ جۇرتى ابىز دەپ قۇرمەتتەپ, تٶبەسٸنە كٶتەرەدٸ? جو-و-وق, بۇل جەردە نەزٸك مەسەلە بار.
ەلكەي مارعۇلاننىڭ جازۋىنا قاراعاندا, قورقىت – يسلام دەۋٸرٸندە عۇمىر كەشكەن ادام. دەمەك, قورقىت اتانىڭ, ول تۋرالى اڭىزداردىڭ يسلام دٸنٸمەن تٸكەلەي بايلانىسى بار.
وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن جۋرناليست سالتان سايرانۇلى «قورقىت ٶلٸمنەن قاشقان جوق!» دەگەن ماقالا جازدى. اۆتور قورقىت اتانىڭ يسلام دٸنٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ, ناسيحاتشىسى بولعاندىعىن ايتا كەلٸپ, «قورقىتتىڭ قايدا بارسا كٶردٸ كٶرۋٸندەگٸ سىرى نە?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەيدٸ.
«بٸزدٸڭشە, قورقىت اتانىڭ قايدا بارسا الدىنان قازۋلى كٶر شىعۋىنىڭ استارىندا «ٶلٸمدٸ ەسكە الۋ», «كٶردٸ, قابٸردٸ ويلاۋ», «ٶلٸمدٸ سەزٸنۋ» فيلوسوفيياسى جاتقان سەكٸلدٸ. تٸپتٸ باسقا بٸرەۋ ٷشٸن قازىلىپ جاتقان كٶردٸ كٶرسە دە عيبرات الۋى ٷشٸن ٶزٸنٸڭ قابٸرٸن قازىپ جاتقانداي سەزٸنٸپ, «قايدا بارسام دا قورقىتتىڭ كٶرٸ» دەگەن بولۋى دا مٷمكٸن» دەيدٸ سالتان سايرانۇلى.
قورقىتتىڭ دەربەنتتە جەرلەنگەنٸ تۋرالى دەرەكتٸ 1638 جىلى نەمٸس ساياحاتشىسى ادام ولەاريي كەلتٸردٸ. ول دەربەنتتە بولىپ, قورقىت جايلى اڭىزدارعا قانىققان. كٶنەكٶزدەردەن وسىندا قورقىتتىڭ جەرلەنگەنٸن ەستٸپ, جازىپ كەتكەن. ولەارييدٸڭ زامانداسى, تٷرٸك تاريحشىسى ەۆلييا چەلەبي دە «ساياحاتناما» كٸتابىندا قورقىتتىڭ قابٸرٸ دەربەنتتە ەكەنٸن راستاعان. مازاردىڭ ماڭدايىندا «قورقىت اتا زيراتى. بۇل – ۇلى سۇلتان. بۇل سۇلتانعا شيرۆاندىقتار تابىنادى» دەگەن ارابشا جازۋ بارىن جەتكٸزگەن. وسى جازبالاردى وقىپ, 1908 جىلى ۆاسيليي بارتولد دەربەنتكە بارىپ, ولەاريي ايتقان قورقىت مازارىن ٸزدەدٸ. الايدا تابا المادى. كەيٸن بۇل ساپارى جايىندا «تاعى دا قورقىت تۋرالى حابار» ەڭبەگٸندە تەپتٸشتەپ جازدى. سوعان قاراعاندا قورقىتتىڭ قازاقستاندا جەرلەنگەنٸ جايلى دەرەك ەڭ سەنٸمدٸسٸ سەكٸلدٸ.
قورقىت – قازاقتىڭ تٶل تۇلعاسى. قورقىتتىڭ قازاق توپىراعىندا جەرلەنگەنٸن شەگەلەپ تۇرىپ دەلەلدەگەن – ەلكەي مارعۇلان. اكادەميك ەڭبەگٸندە 1848 جىلى ەبۋبەكٸر ديۆاەۆ تٷسٸرگەن قورقىت مازارىنىڭ سۋرەتٸن دە بەرگەن. سٶيتٸپ, قورقىت بەيٸتٸنٸڭ قىزىلوردا وبلىسى قارماقشى اۋدانى ماڭىنداعى قورقىت ستانساسىنا جاقىن جەردە جاتقانىن ناقتىلادى.
نەگٸزٸندە قازاق پەن قورقىتتى بايلانىستىراتىن بٸرنەشە دٷنيە بار. حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ دارحان قىدىرەلٸ بٸزدٸڭ گازەتكە بەرگەن سۇحباتىندا: «قورقىت اڭىزدارى قازاقتا مول ساقتالعان. سونىمەن قاتار قورقىت مازارلارىنىڭ نەگٸزگٸسٸ – سىردىڭ بويىندا تۇر. ولاي دەيتٸنٸمٸز, تٷركييانىڭ بايبۋرت قالاسىندا دا, كاۆكازدا دا قورقىتتىڭ مازارى بار. دەگەنمەن دە قورقىت كٷيلەرٸنٸڭ تەك قازاق اراسىندا ساقتالۋى, باسقا تٷركٸ حالىقتارىندا كەزدەسپەيتٸن قورقىت اڭىزدارىنىڭ بٷگٸنگە دەيٸن قازاق ارقىلى جەتۋٸ – قورقىت مۇراسىنىڭ مۇراگەرٸ قازاق ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ» دەگەن بولاتىن.
پروفەسسور باعدات كەرٸبوزۇلى دا سىر بويىندا جەرلەنگەن ادامنىڭ قورقىت ەكەنٸن راستايدى. دەربەنتتەگٸ قورقىت, باسقا قورقىت دەگەن وي قورىتادى.
«ە.مارعۇلاننىڭ دەلەلدەۋٸ بويىنشا بٸر ەمەس, بٸرنەشە قورقىت بولعانعا ۇقسايدى. مەسەلەن, ورحان شايح ەڭبەكتەرٸندە گەرمانييا ەلشٸسٸ ادام ولەاريۋستٸڭ 1638 جىلى «يمام قورقىت» دەپ تانىلعان مازاردى كٶرگەنٸن, ونىڭ تٷرٸك ەلٸندەگٸ دەربەنت قالاسىنا جاقىن ماڭايدا ورنالاسقانىن جازعاندارىن كەلتٸرە وتىرىپ: «دەربەنتتەگٸ ولەاريۋس ايتقان قورقىتتىڭ مولاسىنا مەن بەرۋگە بولمايدى, ۇلى قورقىت ول جەردە بولماعان. بٸر عانا سىردىڭ بويىندا وعىزدار ورتاسىندا ٶتكەن كٸسٸ. دەربەنتتٸڭ قورقىتى قىپشاقتاردان قالعان باسقا قورقىت, ونداي قورقىتتار بەرگٸ كەزدە كٶپ بولعان» دەپ جازادى. دەمەك, قورقىت جىرلارىنداعى قورقىت, ە.مارعۇلاننىڭ جەنە باسقا ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ قورقىتتانۋشىلاردىڭ دەلەلدەپ بەرگەنٸندەي, جانكەنتتە تۋىپ, سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاعالاۋىنا جەرلەنگەن قورقىت دەگەن تۇجىرىمعا كەلۋگە بولادى» دەيدٸ.
جازۋشى قويشىعارا سالعاراۇلى «ورتاعاسىرلىق تٷرٸكتەر» كٸتابىندا قورقىت اتامىزدىڭ دەربەنتتەگٸ مازارىنا قاتىستى قىزىق مەلٸمەت بەرەدٸ. جازۋشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, دەربەنتكە بارعان وعىزدار قورقىت مازارىن قايتا سالعان بولۋى مٷمكٸن.
«جاۋگەرشٸلٸك, شاپقىنشىلىقتىڭ جيٸ بولۋىنىڭ سالدارىنان اتامەكەنٸنەن جيٸ ايىرىلىپ, باسقا جەرگە قونىس اۋدارعان تايپالار قۇرباندىق شالار كەزٸندە بۇرىنعى قارا جۇرتقا – كيەلٸ ورىنعا جەتە المايتىن بولعان سوڭ, سول جاڭا بارعان جەرٸندە باياعى ەل تانىعان, ٶزدەرٸ تابىنعان ەۋليەلەرگە ارناپ, جاڭادان ەۋەلگٸ كەزدە باستاپقى تٷرٸنە ۇقساتىپ, كەيٸن ونىڭ ارحيتەكتۋراسىن جەتٸلدٸرە جاڭارتىپ مازار تۇرعىزىپ, سونىڭ باسىنا قۇرباندىق شالۋدى ەدەتكە اينالدىرعان. مٸنە, بٸز بٸلەتٸن سىردارييا بويىنداعى, سونداي-اق ەلگٸ ولەاريي جازاتىن دەربەنتتەگٸ قورقىت مازارلارى وسىنداي رەتپەن ٶمٸرگە كەلگەن مازارلار بولسا كەرەك… اشىعىن ايتۋ كەرەك, بۇل مازارلار جٶنٸندە داۋ كٶپ. سونىڭ بەرٸن جٶندەي بەرۋ دە قيىن. مىسالى, اكادەميك ەلكەي مارعۇلان «ەجەلگٸ جىر, اڭىزدار» دەگەن كٸتابىندا: «دەربەنتتەگٸ ولەاريي ايتقان قورقىت مولاسىنا مەن بەرۋگە بولمايدى. ۇلى قورقىت ول جەردە بولماعان» دەپ اشىق جازادى. مۇنىڭ سىرتىندا اكادەميك ۆاسيليي بارتولد تا دەربەنتتە قورقىتتىڭ مازارى جوق دەگەن پٸكٸرٸ بار.
بۇل ارادا ەكٸ اكادەميكتٸڭ پٸكٸرٸندە قايشىلىق بار. بٸرٸ – «بار» دەيدٸ, بٸراق وعان «مەن بەرۋگە بولمايدى» دەيدٸ. ەكٸنشٸسٸ – «دەربەنتتە قورقىتتىڭ مازارى جوق» دەيدٸ. بىلاي قاراعاندا, ە.مارعۇلاننىڭ ايتىپ وتىرعانى دۇرىس. راسىندا, قورقىت ول جەردە بولماعان. بٸراق ول جەردە وعىزداردىڭ بولعانى شىندىق. ح-حٸٸٸ عاسىرلاردا زاكاۆكازە مەن كٸشٸ ازيياعا كەتكەن وعىزداردىڭ وڭتٷستٸك توبى ەزٸربايجان مەن اناتولييا تٷرٸكتەرٸنٸڭ حالىق بولىپ قالىپتاسۋىنا ٷلەس قوسقانى جۇرتتىڭ بەرٸنە تاريحتان بەلگٸلٸ. دەمەك, دەربەنتكە بارعان وعىزداردىڭ وندا قورقىت مازارىن سالىپ, سوندا اتا-بابا ارۋاعىنا ارناپ قۇرباندىق شالۋى ەبدەن مٷمكٸن» دەيدٸ.
قورقىتتىڭ بٸرنەشە جەردە مازارى بولۋىنا قاتىستى پٸكٸردٸ ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ دوتسەنتٸ تٶرەلٸ قىدىردان سۇرادىق. عالىم جوعارىدا ايتقان سالتان سايرانۇلىنىڭ ويىن قۋاتتادى. قورقىت قابٸرلەرٸنٸڭ كٶپتٸگٸن ونىڭ رۋحاني ٸلٸممەن بايلانىستى بولعانىمەن تٷسٸندٸردٸ.
«مۇنداي دٷنيەلەر يرفاني (ميستيكالىق) تانىمدا جيٸ كەزدەسەدٸ. احمەت ياسساۋيدٸڭ رۋحاني ۇستازى سانالاتىن ارىستان بابتىڭ دا, اقيقاتتى ٸزدەگەن نەسريددين قوجانىڭ دا ەكٸ-ٷش جەردە مازارى بار. جالپى قابٸر بٸرەۋ بولعانىمەن دە, مازار بٸرنەشە بولۋى تاساۋۋفتا قالىپتى جاعداي. سەبەبٸ, ٷلكەن ەۋليەمەن نە ابىزبەن رابيتا جاساۋ (رۋحاني بايلانىس) ٷشٸن كيەلٸ مازار بولۋى كەرەك. تٸپتٸ كەيبٸر ەۋليەلەردٸڭ دەنەسٸن جۋعان جەرلەرٸنە دە مازار تۇرعىزعان جاعدايلار بار.
تٷركٸ حالىقتارىنىڭ اۋىز ەدەبيەتٸندە «قورقىت» دەگەن اتپەن كەزدەسكەنٸمەن دە, «دەرەجەسٸ» بٸردە «دەدە», كەيدە «اتا» (تٸپتٸ «بابا» دەپ تە كەزدەسەدٸ) بولىپ بەرٸلەدٸ. مۇنى وعىز ھەم قىپشاق توپتارىنىڭ تٸلدٸك ەرەكشەلٸگٸ دەگەنٸمٸزبەن دە وسى ەكٸ ۇعىمعا نازار اۋدارعان جٶن. مىسالى, ياسساۋي تاريقاتىنىڭ پٸرلەرٸنە «اتا» دەرەجەسٸ بەرٸلگەن. سوندىقتان دا يسمايل اتا, باقىرعان اتا, حاكٸم اتا, سادر اتا سەكٸلدٸ. ياعني, «اتا» – جاسى كەلٸپ قالعان ادامدى اتاعانىمەن دە تاريقاتتا كەمەل ەۋليەلەرگە عانا بەرٸلگەن. بۇدان قورقىت ياسساۋي تاريقاتىن ۇستانعان دەگەن تۇجىرىم جاساماعانىمىزبەن دە, قورقىتتىڭ «اتا» اتالۋى جاسى كەلٸپ قالعاننان (كەيبٸر اڭىزداردى 290 جىل ٶمٸر سٷرگەندٸگٸ ايتىلادى) ەمەس, رۋحاني ٸلٸممەن بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن. كٶنە تٷركٸلٸك سەنٸمنٸڭ ابىزى نە سوپىلىقتىڭ ەۋليەسٸ بولسا دا قورقىت ەسٸمٸنٸڭ تاساۋۋف-يرفاني (سوپىلىق-ميستيكالىق) تانىمعا تٸكەلەي قاتىسى بار. باقسى, بالگەر نە اقيقاتتى ٸزدەگەن جاننىڭ تٷسٸندە «ماعان ايان بەرٸلدٸ» دەپ بەلگٸ قويىلىپ, مازار تۇرعىزىلعان جەرلەر دە از ەمەس. مىسالى, اۋعانستانداعى «مازاري شەريفتٸڭ» («كيەلٸ مازار» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ) تۇرعىزىلۋىنا ەبدٸراحمان جەميدٸڭ تٷسٸندە حازٸرەت ەلي ايان بەرٸپ, سوندا جاتقاندىعىن ايتقاننان كەيٸن وسى قالا تۇرعىزىلعان (الايدا يسلامتانۋشى عالىمدار حازٸرەت ەلي ول جەرگە بارماعانىن جازعان). قورقىتتىڭ مازارى دەلٸنگەن بايبۇرتتاعى «ەلي بابا», دەربەنتتەگٸ «يمام قورقىت» نەمەسە احلاتتاعى «قورقىت حان» مازارى بولۋىنىڭ بٸر سىرى وسىندا جاتسا كەرەك» دەدٸ تٶرەلٸ قىدىر.
جازۋشى نۇرعالي وراز بٸر ماقالاسىندا: «تٷرٸك باۋىرلارىمىز قورقىت بابامىزدىڭ مازارى بايبۋرتتا جاتىر دەيدٸ ەكەن. تٷركٸ تەكتەس باسقا حالىقتار دا قورقىتتىڭ مولاسى بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە دەيدٸ. مۇنداي كەزدە ەزٸربايجان حالقىنىڭ اتاقتى اقىنى ۆاحابزادەنٸڭ: «ۇلىلار بٸر جەردە تۋىپ, مىڭ جەردە ٶلەدٸ», – دەگەن سٶزٸ ورالادى ويىڭا. ەڭ باستىسى, قورقىت بابانىڭ ٶلمەس, ٶشپەس بەينەسٸ جٷرەگٸمٸزدە ەكەندٸگٸ. سوندىقتان دا ونىڭ بەيٸتٸ بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە دەپ ويلاۋعا بەرٸمٸزدٸڭ دە قاقىمىز بار» دەپ جازعان بولاتىن.
شىنىندا, قورقىت بەينەسٸ جٷرەگٸمٸزدە بولعانى ابزال. تٷبٸ بٸر تٷرٸك حالىقتارىن بٸر بٸرٸكتەرسە, قورقىت بٸرٸكتٸرەدٸ. ەلباسى ماقالاسىندا ايتقان ۇلتتىق كودىمىزدىڭ بٸرٸ – وسى قورقىت اتا. سوندىقتان قورقىتتىڭ قازىنالى مۇراسىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ, كەيٸنگٸگە ٷلگٸ قىلۋ – بٸزگە مۇرات.
سەرٸكبول حاسان
"ايقىن" گازەتٸ
.jpg)