Foto: Massaget.kz
Búgin Almatyda Ahmet Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty, Jazýshylar odaǵy jáne Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy Almaty qalalyq filialy birlesip, jazýshy, synshy, dramatýrg, aýdarmashy Qalihan Ysqaqtyń týǵanyna 90 jyl tolýyna orai «Kórkem sózdiń baǵbany, kórkem oidyń abadany» dep atalǵan dóńgelek ústel ótkizdi, – dep habarlaidy Ult.kz.
Ahmet Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń til mamandary men ǵalymdar, profsessorlar men BAQ ókilderi jáne ziialy qaýym qatysty. Jiynda A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń direktory Anar Fazyljan «Qalihan Ysqaq sóziniń sazy», direktordyń orynbasary Quralai Kúderina «Qalihan Ysqaq: minez ben stil» atty baiandamalaryn jasady. Sonymen qatar, instittýtyń ǵylymi qyzmetkerleri Janar Jumabaeva men Qymbat Sliambek te tushymdy baiandama jasady.
Foto: Jazýshylar odaǵy
Qazaqtyń tilindegi grammatikalyq formalar tek taza grammatikalyq maǵynany berip qana qoimai, ásirese aýyzsha tilde stildik, modaldik, pragmatikalyq qyzmette jumsalatynyn, Qalihan Ysqaq qazaq sóilemine tán, onyń ishinde dástúrli sózsaptamyna tán esimdi sóilemderdi kóp qoldanatynyn baiandaǵan ǵalym Qymbat Sliambek onyń táýeldik jalǵaýy – naǵyz qazaq tiliniń dástúrli sózsaptamyna tán grammatikalyq tulǵa ekenin aitty.
«Sózdiń basynda aitarymyz, qazaqtyń sózinde, dástúrli sózsaptamynda júieli sóz jatyr dep aityp jatyrmyz. Al sol sózdi júiege túsiretin ne degende, árine, ol sonyń grammatikasy dep jaýap berýge bolady. Grammatika qosymsha, jurnaq, jalǵaý ǵana emes, ol – sóz ben sózdiń, sóilem men sóilemniń, tipti mátin men mátinniń maǵynalyq bailanysy. Eger de qazbalai bersek, grammatikanyń adamnyń oilaý júiesimen, logikalyq-intellektýaldy kategoriialarymen tikelei bailanysty ekenin ańǵarýǵa bolady.
Sonda qazaqtyń dástúrli sóz júiesin grammatika turǵysynan qaraýdyń maqsaty da sol – qazaqtyń júieli sóileýine tán grammatikalyq quraldardy anyqtaý. Sol arqyly júieli sózdiń modelderin tabý, ana tilimizdiń qyr-syryn taný. Sol úshin qurmetti qaýym, aqyn-jazýshylardyń, sizderdiń shyǵarmalaryńyzdyń tilin zertteý – qazaqtyń osynaý sóz júiesin qalpyna keltirýdiń birden-bir joly.
Máselen Institýtymyzdyń aqsaqaly, professory N.Ýáli ádebi tildi igergen tildik tulǵalardy tórt topqa bóledi de, sonyń ishinde jazýshylardy eń joǵarǵy topqa – elitarly topqa jatqyzady. Iaǵni, ádebi tildi jasaýshylar dep baǵalaidy. Al biz aitar edik, jazýshylar – qazaqtyń kúndelikti aýyzsha tiline jan bitirip, ony jaryqqa shyǵaratyn tulǵalar dep qosar edik. Onyń aiqyn úlgisi – Qalihan Ysqaq.
Jazýshynyń shyǵarmasy tunyp turǵan – qazaqtyń kúndelikti ómiri, kúndelikti sózi. Qalihan Ysqaqtyń áńgimelerin qarap otyryp birinshi baiqaǵanymyz – qazaqtyń aýyzsha tiline, dástúrli sózsaptamyna tán qarapaiym grammatikalyq formalardy belsendi qoldanatyny», – dedi Ahmet Baitursynuly atyndagy Til bilimi institýtynyń kishi pylymi kyzmetkeri Qymbat Sliambek.
«Qazaq tilindegi erin úndesimi» týraly baiandama jasaǵan Janar Jumabeva zertteýshiler qazaq tilindegi erin úndesiminiń úsh býynnan aspaitynyn, ekinshi býynda anyq estilse, úshinshi býynda solǵyndaitynyn aitqanymen, erin úndesimi sózdiń sońyna deiin saqtalady degen pikirler de bolǵanyn tilge tiek etti.
«Jalpy qazaq orfoepiiasy 60-90 jyldary ǵylymi turǵydan jaqsy zertteldi dep aitatyn bolsaq, sol kezeńderde jazýshylardyń aýyzsha sózinde erin úndesimi saqtaldy ma? Osymen bailanysty slaidtan M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, Sh.Murtaza, Q.Ysqaqtardyń aýyzsha sózin kórýge bolady. Bul materialdy institýtta oryndalyp jatqan Qazaq tiliniń ulttyq korpýsyndaǵy Aýyzsha ishkorpýstan aldyq. Bul jerde jazýshylardyń normadaǵy orfoepiiaǵa túspegen, iaǵni óz sózimen aitqandar suhbattary alyndy. Sonda
M.Áýezovtiń aýyzsha sózi:
↑men bul sózdi → // neden bastasam ieken dep ýoilaǵanda ↑ // mynandai bir jái ieske tústú ↓/// ↑bir jan / álde bir suqpatta → // kórgóndi aitaiyn ba ↑// iestigendi aitaiyn ba depti ↑ ///
Ǵabit Músirepovtiń aýyzsha sózi:
↑qádirli͡ joldastar → // azǵana ieskertúý kerek bop tur → // birinshi / sab̊aq degen maǵynada → // uǵunbaýlaryńyzdy suraimyn → //
Sherhan Murtazanyń aýyzsha sózi:
↑shyraǵym / bylai end'áńgime → // áńgimeni / sen árqarai shyirata beresińdaǵy →// adamdy shyiryqtyra túsesiń →//
Qalihan Ysqaqtyń aýyzsha sózi:Aýyzsha sózde erin úndesiminiń negizinen ekinshi býynda saqtalatynyn keibir sózderde ǵana úshinshi býynda aitylatynyn qoǵam qairatkerleriniń, jazýshylardyń sózinen de kórýge bolady», – dedi Ahmet Baitursynuly atyndagy Til bilimi institýtynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri Janar Jumabaeva.
↑ sheshemniń arqasynda →// úsh apaiymnyń arqasynda → // kúń͡ geship júrúp →/ áiteý / ier jettim ↓/// ↑ jesir͡ ǵatyn →/ úidón shyqpai ýoturup // bútúl aǵaiyn-tuýǵandy →// bir shybyqpen aidaituǵun ↓///
Jiyn sońynda Ahmet Baitursynuly atyndagy Til bilimi institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkerileri, f.ǵ.d Nurgeldi Ýáli men Baǵdan Momyn, Jazýshylar odaǵy Basqarma tóraǵasynyń orynbasary, jazýshy Ǵalym Qalibekuly, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ahmetjan Ashiri jáne Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Seifolla Ospanov taqyryp aiasynda pikir almasty.
Qalihan Ysqaq – 1935 jyly 14 naýryzda Shyǵys Qazaqstan oblysy, Qatonqaraǵai aýdanynyń Topqaiyń aýylynda dúniege kelgen. 1972 jyldan Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda dramatýrgiia sektsiiasyn basqardy. «Dos hikaiasy» (1963), «Meniń aǵalarym» (1965) povester men áńgimeler jinaqtary, «Tuiyq» (1975), «Qara orman» (1980), «Aqsý – jer jannaty» (1989) romandary basyldy. «Aqsý – Jer jannaty» romany úshin 1992 jyly QR Memlekettik syilyǵynyń laýreaty atandy.
Búkilodaqtyq ekranǵa shyqqan birneshe tolyqmetrajdy filmderdiń («Ushy-qiyrsyz jol», «Sarshatamyz», «Ohran bastyǵy», «Qarasha qazdar qaitqanda») stsenariiin jazǵan. Shyǵarmalary ózbek, qyrǵyz, tájik, tatar, bashqurt, sheshen, orys, ýkrain, slovak, bolgar tilderinde jaryq kórgen. Eki tomdyq tańdamalylary 1997 jyly oqyrman qolyna tidi.
Aýdarma salasynda L.Tolstoidyń, A.Chehovtyń, I.Týrgenevtiń, A.Kýprinniń, I.Býninniń shyǵarmalaryn qazaq tiline tárjimalady. Nobel syilyǵynyń laýreattary bolǵan jeti dramatýrgtiń pesalaryn qazaqshalaǵan.
Aqbota Musabekqyzy
