فوتو: Massaget.kz
بٷگٸن الماتىدا احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى, جازۋشىلار وداعى جەنە حالىقارالىق «قازاق تٸلٸ» قوعامى الماتى قالالىق فيليالى بٸرلەسٸپ, جازۋشى, سىنشى, دراماتۋرگ, اۋدارماشى قاليحان ىسقاقتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي «كٶركەم سٶزدٸڭ باعبانى, كٶركەم ويدىڭ ابادانى» دەپ اتالعان دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتكٸزدٸ, – دەپ حابارلايدى Ult.kz.
احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ تٸل ماماندارى مەن عالىمدار, پروفسەسسورلار مەن باق ٶكٸلدەرٸ جەنە زييالى قاۋىم قاتىستى. جيىندا ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجان «قاليحان ىسقاق سٶزٸنٸڭ سازى», ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قۇرالاي كٷدەرينا «قاليحان ىسقاق: مٸنەز بەن ستيل» اتتى باياندامالارىن جاسادى. سونىمەن قاتار, ينستيتتۋتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرٸ جانار جۇماباەۆا مەن قىمبات سليامبەك تە تۇششىمدى بايانداما جاسادى.
فوتو: جازۋشىلار وداعى
قازاقتىڭ تٸلٸندەگٸ گرامماتيكالىق فورمالار تەك تازا گرامماتيكالىق ماعىنانى بەرٸپ قانا قويماي, ەسٸرەسە اۋىزشا تٸلدە ستيلدٸك, مودالدٸك, پراگماتيكالىق قىزمەتتە جۇمسالاتىنىن, قاليحان ىسقاق قازاق سٶيلەمٸنە تەن, ونىڭ ٸشٸندە دەستٷرلٸ سٶزساپتامىنا تەن ەسٸمدٸ سٶيلەمدەردٸ كٶپ قولداناتىنىن بايانداعان عالىم قىمبات سليامبەك ونىڭ تەۋەلدٸك جالعاۋى – ناعىز قازاق تٸلٸنٸڭ دەستٷرلٸ سٶزساپتامىنا تەن گرامماتيكالىق تۇلعا ەكەنٸن ايتتى.
«سٶزدٸڭ باسىندا ايتارىمىز, قازاقتىڭ سٶزٸندە, دەستٷرلٸ سٶزساپتامىندا جٷيەلٸ سٶز جاتىر دەپ ايتىپ جاتىرمىز. ال سول سٶزدٸ جٷيەگە تٷسٸرەتٸن نە دەگەندە, ەرينە, ول سونىڭ گرامماتيكاسى دەپ جاۋاپ بەرۋگە بولادى. گرامماتيكا قوسىمشا, جۇرناق, جالعاۋ عانا ەمەس, ول – سٶز بەن سٶزدٸڭ, سٶيلەم مەن سٶيلەمنٸڭ, تٸپتٸ مەتٸن مەن مەتٸننٸڭ ماعىنالىق بايلانىسى. ەگەر دە قازبالاي بەرسەك, گرامماتيكانىڭ ادامنىڭ ويلاۋ جٷيەسٸمەن, لوگيكالىق-ينتەللەكتۋالدى كاتەگورييالارىمەن تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى.
سوندا قازاقتىڭ دەستٷرلٸ سٶز جٷيەسٸن گرامماتيكا تۇرعىسىنان قاراۋدىڭ ماقساتى دا سول – قازاقتىڭ جٷيەلٸ سٶيلەۋٸنە تەن گرامماتيكالىق قۇرالداردى انىقتاۋ. سول ارقىلى جٷيەلٸ سٶزدٸڭ مودەلدەرٸن تابۋ, انا تٸلٸمٸزدٸڭ قىر-سىرىن تانۋ. سول ٷشٸن قۇرمەتتٸ قاۋىم, اقىن-جازۋشىلاردىڭ, سٸزدەردٸڭ شىعارمالارىڭىزدىڭ تٸلٸن زەرتتەۋ – قازاقتىڭ وسىناۋ سٶز جٷيەسٸن قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ بٸردەن-بٸر جولى.
مەسەلەن ينستيتۋتىمىزدىڭ اقساقالى, پروفەسسورى ن.ۋەلي ەدەبي تٸلدٸ يگەرگەن تٸلدٸك تۇلعالاردى تٶرت توپقا بٶلەدٸ دە, سونىڭ ٸشٸندە جازۋشىلاردى ەڭ جوعارعى توپقا – ەليتارلى توپقا جاتقىزادى. ياعني, ەدەبي تٸلدٸ جاساۋشىلار دەپ باعالايدى. ال بٸز ايتار ەدٸك, جازۋشىلار – قازاقتىڭ كٷندەلٸكتٸ اۋىزشا تٸلٸنە جان بٸتٸرٸپ, ونى جارىققا شىعاراتىن تۇلعالار دەپ قوسار ەدٸك. ونىڭ ايقىن ٷلگٸسٸ – قاليحان ىسقاق.
جازۋشىنىڭ شىعارماسى تۇنىپ تۇرعان – قازاقتىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸ, كٷندەلٸكتٸ سٶزٸ. قاليحان ىسقاقتىڭ ەڭگٸمەلەرٸن قاراپ وتىرىپ بٸرٸنشٸ بايقاعانىمىز – قازاقتىڭ اۋىزشا تٸلٸنە, دەستٷرلٸ سٶزساپتامىنا تەن قاراپايىم گرامماتيكالىق فورمالاردى بەلسەندٸ قولداناتىنى», – دەدٸ احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداگى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ كٸشٸ پىلىمي كىزمەتكەرٸ قىمبات سليامبەك.
«قازاق تٸلٸندەگٸ ەرٸن ٷندەسٸمٸ» تۋرالى بايانداما جاساعان جانار جۇمابەۆا زەرتتەۋشٸلەر قازاق تٸلٸندەگٸ ەرٸن ٷندەسٸمٸنٸڭ ٷش بۋىننان اسپايتىنىن, ەكٸنشٸ بۋىندا انىق ەستٸلسە, ٷشٸنشٸ بۋىندا سولعىندايتىنىن ايتقانىمەن, ەرٸن ٷندەسٸمٸ سٶزدٸڭ سوڭىنا دەيٸن ساقتالادى دەگەن پٸكٸرلەر دە بولعانىن تٸلگە تيەك ەتتٸ.
«جالپى قازاق ورفوەپيياسى 60-90 جىلدارى عىلىمي تۇرعىدان جاقسى زەرتتەلدٸ دەپ ايتاتىن بولساق, سول كەزەڭدەردە جازۋشىلاردىڭ اۋىزشا سٶزٸندە ەرٸن ٷندەسٸمٸ ساقتالدى ما? وسىمەن بايلانىستى سلايدتان م.ەۋەزوۆ, ع.مٷسٸرەپوۆ, ش.مۇرتازا, ق.ىسقاقتاردىڭ اۋىزشا سٶزٸن كٶرۋگە بولادى. بۇل ماتەريالدى ينستيتۋتتا ورىندالىپ جاتقان قازاق تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق كورپۋسىنداعى اۋىزشا ٸشكورپۋستان الدىق. بۇل جەردە جازۋشىلاردىڭ نورماداعى ورفوەپيياعا تٷسپەگەن, ياعني ٶز سٶزٸمەن ايتقاندار سۇحباتتارى الىندى. سوندا
م.ەۋەزوۆتٸڭ اۋىزشا سٶزٸ:
↑مەن بۇل سٶزدٸ → // نەدەن باستاسام يەكەن دەپ ۋويلاعاندا ↑ // مىنانداي بٸر جەي يەسكە تٷستٷ ↓/// ↑بٸر جان / ەلدە بٸر سۇقپاتتا → // كٶرگٶندٸ ايتايىن با ↑// يەستٸگەندٸ ايتايىن با دەپتٸ ↑ ///
عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ اۋىزشا سٶزٸ:
↑قەدٸرلٸ͡ جولداستار → // ازعانا يەسكەرتٷۋ كەرەك بوپ تۇر → // بٸرٸنشٸ / ساب̊اق دەگەن ماعىنادا → // ۇعۇنباۋلارىڭىزدى سۇرايمىن → //
شەرحان مۇرتازانىڭ اۋىزشا سٶزٸ:
↑شىراعىم / بىلاي ەند'ەڭگٸمە → // ەڭگٸمەنٸ / سەن ەرقاراي شىيراتا بەرەسٸڭداعى →// ادامدى شىيرىقتىرا تٷسەسٸڭ →//
قاليحان ىسقاقتىڭ اۋىزشا سٶزٸ:اۋىزشا سٶزدە ەرٸن ٷندەسٸمٸنٸڭ نەگٸزٸنەن ەكٸنشٸ بۋىندا ساقتالاتىنىن كەيبٸر سٶزدەردە عانا ٷشٸنشٸ بۋىندا ايتىلاتىنىن قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ, جازۋشىلاردىڭ سٶزٸنەن دە كٶرۋگە بولادى», – دەدٸ احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداگى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ جانار جۇماباەۆا.
↑ شەشەمنٸڭ ارقاسىندا →// ٷش اپايىمنىڭ ارقاسىندا → // كٷڭ͡ گەشٸپ جٷرٷپ →/ ەيتەۋ / يەر جەتتٸم ↓/// ↑ جەسٸر͡ عاتىن →/ ٷيدٶن شىقپاي ۋوتۇرۇپ // بٷتٷل اعايىن-تۇۋعاندى →// بٸر شىبىقپەن ايدايتۇعۇن ↓///
جيىن سوڭىندا احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداگى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸلەرٸ, ف.ع.د نۇرگەلدٸ ۋەلي مەن باعدان مومىن, جازۋشىلار وداعى باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, جازۋشى عالىم قاليبەكۇلى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى احمەتجان اشيري جەنە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ سەيفوللا وسپانوۆ تاقىرىپ اياسىندا پٸكٸر الماستى.
قاليحان ىسقاق – 1935 جىلى 14 ناۋرىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسى, قاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ توپقايىڭ اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. 1972 جىلدان قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا دراماتۋرگييا سەكتسيياسىن باسقاردى. «دوس حيكاياسى» (1963), «مەنٸڭ اعالارىم» (1965) پوۆەستەر مەن ەڭگٸمەلەر جيناقتارى, «تۇيىق» (1975), «قارا ورمان» (1980), «اقسۋ – جەر جانناتى» (1989) روماندارى باسىلدى. «اقسۋ – جەر جانناتى» رومانى ٷشٸن 1992 جىلى قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
بٷكٸلوداقتىق ەكرانعا شىققان بٸرنەشە تولىقمەتراجدى فيلمدەردٸڭ («ۇشى-قيىرسىز جول», «سارشاتامىز», «وحران باستىعى», «قاراشا قازدار قايتقاندا») ستسەنارييٸن جازعان. شىعارمالارى ٶزبەك, قىرعىز, تەجٸك, تاتار, باشقۇرت, شەشەن, ورىس, ۋكراين, سلوۆاك, بولگار تٸلدەرٸندە جارىق كٶرگەن. ەكٸ تومدىق تاڭدامالىلارى 1997 جىلى وقىرمان قولىنا تيدٸ.
اۋدارما سالاسىندا ل.تولستويدىڭ, ا.چەحوۆتىڭ, ي.تۋرگەنەۆتٸڭ, ا.كۋپريننٸڭ, ي.بۋنيننٸڭ شىعارمالارىن قازاق تٸلٸنە تەرجٸمالادى. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى بولعان جەتٸ دراماتۋرگتٸڭ پەسالارىن قازاقشالاعان.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
