Foto: ashyq derekkóz
Búgin qazaq poeziiasynyń máńgilik shamshyraǵy, uly aqyn Fariza Ońǵarsynovanyń týǵanyna 85 jyl. Iisýs Hristostyń týǵan kúninde dúniege kelgen aqyn bul kúndi asa jaqtyrmaǵan syńaily. "Tańdaý múmkindigi berilse, jemis-jidek pisip, qozy marqaiǵan, adamnyń da etek-jeńi keń kezderiniń birin tańdar-aq edim", - dep jazǵan eken Fariza apamyz esteliginde. Ult.kz Fariza Ońǵarsynovanyń "Ómirbaian betterinen" kitabynan úzindi keltiredi.
"Iisýs Hristostyń týǵan kúninde dúniege keldim"
Meniń týǵan kúnim — 25 jeltoqsan, 1939 jyl. Bul kúndi "Injildi" basshylyqqa alatyndar "Kúnniń týǵan kúni" nemese "Kún týǵan kún" dep ataidy. Kúpirlik bolsa, Qudaidyń ózi keshirsin, adamzat tarihyndaǵy sáýleli tulǵalardyń biri Iisýs Hristos kieli qyz Mariianyń qursaǵynan shyr etip osy 25 jeltoqsanda jerge túsken eken.
Naryn qumnyń arasynda, asyp-tasyǵan kól-kósir bailyǵy bolmasa da, aqyl-parasaty men tekti bolmysy úshin eli syilaǵan Bókei aqsaqaldyń kishi qyzy Halima men az-kem arabsha saýaty, jergilikti jurt "jezdem balalary" dep atap ketken, arýaǵy ózenniń arǵy betindegi kiiz úidi jelbaý-jasaýymen sol kúii bergi betke qondyra qoiatyn Qudaipende babamyzdyń tuqymy Imanǵaliuly Ońǵarsynnyń otbasynda onynshy perzent bolyp dúniege kelgen meniń Qudaidyń aspanǵa ilip qoiǵan Kúnimen de, adamzatty adaldyq jolyna burý maqsatynda júrip sháit bolǵan Hristospen de bailanysym joq.
Juldyz qaraityndardyń aitýy boiynsha, men Taýtekemin. Aitas — men taǵatyn qymbat tas. Ol da Qazaqstanda tabyla qoimaidy eken. Jylym — qoian. Bylai qarasam, ádette sýjúrek, jeltaban dep uǵynatyn kádimgi qoianmen minez-qulyq, bolmysymnyń eshbir uqsastyǵy joq sekildi. Alaida taǵdyr-jolymnyń kei sátterinde ózimdi tazyly, qarý-jaraqty ańshylardan qashqan qoiandai sezinetinim ras.
Qazaqta túǵan kún degen uǵym joq. Ony bertin kele, ózge jurttardyń salt-dástúrine eliktep shyǵaryp júrmiz. Men týǵan kún pálendei maqtanatyn kez emes: jerdi tuman basyp, aspannyń qabaǵy ashyla qoimai, álemdik ushaq alańdarynda qanaty qaiyrylǵan aqqýdai aqshańqan ushaqtar baýyryn jaza almai otyratyn, shýaqty nurynan góri bultty, yzǵarly kúnderi basym… áiteýir bir shaq. Adamnyń ata-anasyn tańdap almaityny sekildi, dúniege keletin kúni de kisiniń erkinde emes. Áitpese, jemis-jidek pisip, qozy marqaiǵan, adamnyń da etek-jeńi keń kezderiniń birin tańdar-aq edim.
"Kóriksiz úsheýimiz qaldyq"
Ákem Ońǵarsyn men es bilmes buryn bir kún aýyryp, dúnie salypty. Eline syily, ashyq-jarqyn adam edi desedi.
"Ońǵarsyn jezdem — aq quba, uzyn boily, qapsaǵai deneli, qyr muryndy, kózi nurly sýrettei ádemi kisi edi. Ol kisi Tekege, Úishikke baryp turatyn. Ońǵarsyn jezdem qaladan kelgende aýyldyń búkil balasy: "Ońǵarsynaqam kele jatyr, alaqai!" — dep jalańaiaq jarysyp, aldynan shyǵatyn. Balanyń bas-basyna ýys-ýys mámpasi, túrli oiynshyq úlestiretin, qyz-kelinshekterge saqina-syrǵa, jeńgelerine kóilektik mata ákeletin. El úshin jaratylǵan, qoly ashyq, baryn joq juqaǵa bólip beretin kisi edi, marqum",— dep bertin kele Ulbolsyn apam maǵan jii aitatyn.
Anam Halima kóp sóilemeitin, sóilese, ylǵi maqaldap sóileitin, asa aqyldy, rýhani qýatty, quiǵan músindei sulý, qaratorynyń ádemisi edi. Bizdi ainalyp-tolǵanyp ne shylpyldatyp súiip elpektemeitin. Biraq barlyq meiirim sol kisiniń boiynda dep sezinetinbiz.
Bizdiń úidiń tuńǵyshy — Baǵila apam. Odan keiingi Rábilá muǵalim bolatyn, 1944 jyly qysta 5-6 kún aýyryp, dúnie saldy. Rábiláǵa tete Baqtyǵul aǵam aýdan ortalyǵyndaǵy mektepte 9 klass oqyp júrip, aiaq astynan eki-úsh kún aýyryp, 1942 jyly qaitys bolǵan. Odan kishisi Mahiz aǵaiym edi. Mamam marqum, biz — Baǵila, Mahiz jáne men janynda jinala qalsaq:
"Aq jumyrtqadai jeti balamdy jer aldy, eń nashar, kóriksiz úsheýiń qaldyńdar — túrleriń qap-qara, úsheýiń de naǵashylaryńa tartqansyńdar",— dep otyratyn. Naǵashylarymyz Esenǵuldyń (Berishten taraidy) ishindegi Qara Keiki degen atadan eken.
"Er balalarmen jarysatynmyn"
Bizdiń úide kitap kóp bolatyn. Arab, latyn áripterimen jazylǵan qissa-dastandar, ertegi-jyrlar meni mektepke barmai turyp-aq qyzyqtyrdy. Aǵa-apalarym jatpai-turmai kitap oqityn.
Áli esimde, meniń alǵash óz betimmen oqyǵan shyǵarmam, umytpasam, latyn árpimen basylǵan joǵarǵy klastyń ádebiet oqýlyǵyndaǵy "Qorǵansyzdyń kúni" áńgimesi. Nysanbai aqynnyń "Kenesary-Naýryzbai", Yǵylman Shórekovtyń "Isatai-Mahambet", Sara men Birjannyń, Qulmambet pen Jambyldyń aitystary — mine, meni aýyzdandyrǵan ádebiet sýattary osylar. Bulardy oqyǵan bala kitap oqýǵa qushtar bolmai qala almaidy. "Qyz Jibek", "Qozy Kórpesh — Baian sulý", "Aiman — Sholpan", "Qobylandy batyr" jyrlary — meniń balalyq shaqtaǵy ertegi álemim.
Men ylǵi er balalarmen birge óstim: qyrda da, qysta da, kórshilerimizde men ǵuryptas qyz bala bolyp kórgen emes; jasyrynbaq, dop oinaý, soqyr teke, shildik, asyq oiyndary meni er balalardan jeńilmeýge tyrysýǵa baýlydy-aý dep keiin oiladym. Jazda qum arasynda shyrmaýyq, qaraqat terip, buzaýǵa minip aýylǵa oralatynbyz.
Tekemet basý, órmek qurý, shi toqý, shylbyr, arqan esý — osynyń bári aýyldaǵy úlken oqiǵalar bolatyn. Bizdiń bala kezimizde shyrpy sirek edi, kóbine qazandyqtyń astyna ot kómip nemese shaqpaq tastyń janyna maqta salyp, bolattyń synyǵymen tasty janamalap urǵanda ot shyǵyp, maqta tutanyp, osylai ot tamyzatynbyz.
Bala kezde maǵan úlken áser etken taǵy bir jái — qyrdyń túngi aspany. Jazda, kúzde, kóktemde jatar aldynda dalaǵa shyqsań, aspan beti samsaǵan juldyzǵa tolyp, óziniń qupiia álemine jymyńdap shaqyrǵandai áser beretin. Jeti qaraqshy, Úrker, Aqboz at pen Kókboz at, Qus joly…
"Direktorǵa qarsy shyǵyp, opyq jedim"
Bizdiń mekteptiń direktory marqum Káki aǵai Qadiraliev uzyn boily, aqsary óńdi, sál-pál maqtanyp sóileitin kisi edi. Ózi himiia páninen bizge sabaq beredi. Dombyrany keremet tartady. Bildei direktorlyǵyna qaramai, mekteptegi dombyra úiirmesin basqaryp júrdi. Bir kúni sabaqtan keiin jetinshi Qazan tóńkerisi qurmetine beriletin kontsertke ázirlik júrip jatyr edi. Mektepte dombyra joq — árkim úiinen óz dombyrasyn alyp keledi. Aǵai da bizge qosylyp, aldymyzda dombyra tartyp otyrady. Sol kúni dombyrasyn ákelmepti. Ózi tyńdap, kádimgi dirijerlerdei qolyn sermelep aldymyzda turdy. Men dombyrany qurbylarymnan kem tartpaimyn. Biraz balalar sabaqqa kelgende kibirtiktep qylǵynyp qalady, qoldary júrmeidi. Men durys tartamyn, sondyqtan basqalardan ozyp otyrǵandai áser týǵyzatyn bolýym kerek.
"Ońǵarsynova, dombyrany maǵan ber de, óziń júre ber, basqalardan ozyp otyrsyń",— dedi aǵaiymyz.
Meniń jazyǵym durys tartyp otyrǵanym ba dep oiladym da, dombyramdy ustaǵan kúiimde, anam tigip bergen qońyr sáten sómkemdi asynyp alyp úige tarttym. Direktordyń minezi belgili endi himiiadan ebin taýyp súrindirý úshin menen kúnde sabaq suraityn bolady. Ol kezde búgin baǵa aldym, erteń menen suramaidy degen qazirgi balalardyń qaǵidasy joq bolatyn. Táýir oqityn balalar kúndelikti pánderdiń bárine de daiyndalyp júredi. Men de solardyń qataryndamyn. Sol oqiǵadan keiin himiiaǵa erekshe kóńil bóle bastadym.
Direktordyń aitqanyn tyńdamai kete barǵanym — ol kezde oqýshy úshin óreskel buzyq qylyq.
Meniń minezimniń shálkestiginiń taǵy bir kórinisin aitqym kelip otyr. Oqyrman "qasqyr eken", "buzyq eken" degen tirkesterdi jurttan báribir estidi. Onan da meniń is-qylyǵymnyń durys-burysyn ózi paiymdaǵany durys dep esepteimin.
"Nemis delegatsiiasyn úiden qýyp shyqtym"
Umytpasam, 1975 jyl. Máskeýdiń Jazýshylar Odaǵynan úige telefon soǵyldy: German Demokratiialyq Respýblikasynan bir aýdarmashy Máskeýge keldi. Sizderge, Almatyǵa, bara jatyr. Sizdiń, Oljas Súleimenov pen Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmalaryn nemis tiline aýdarýǵa ózderiniń bir baspasy tapsyrǵan kórinedi. "Óleńderińizdiń orys tilinde jolma-jol aýdarǵan nusqasyn daiyndap qoiyńyz",— dedi.
Eki-úsh kún ótkesin álgi áieldiń janyna Máskeýden ergen aýdarmashysy "Jetisý" qonaq úiinen telefon soǵyp, qai jerde kezdesýge bolady degen ótinishterin bildirdi.
"Erteń úige kelińizder",— dep, meken-jaidy aittym. Bazardan jańa soiylǵan qoidy bas, ishek-qarynymen satyp alyp, janymyz qalmai ázirlendik.
Nemis áieli jastaý, Máskeýden ergeni — jasamys. Olarmen kelinshegi Klaramen Ábish keldi. Nemis áieli qumyraǵa otyrǵyzylǵan gúl ala kelipti.
Qazy-qarta, shóp-shalam, qýyrdaq jep, koniak iship, áńgime soǵyp otyrysty. Qazaqtyń eń nagizgi asy — etti ákeldim de, qoidyń basyn evropalyq áielge usynyp, halqymyzdyń dástúrin túsindirgenim sol edi — eki áiel bir-birimen nemisshe kúńkildesti de, áida kelip kúlsin! Ózderin toqtata almai, syqylyqtap qoiar emes.
Máskeýlik áiel meniń túsimnen ishki daýylymdy sezse kerek:
Qonaq keshirim suraidy, tárelkedegi basty kórgende, kógalda jaiylyp júrgen qoi elestep ketti dep otyr,— dedi de, áli kúlkisin basa almai otyrǵan nemis áieline qarap, ózi taǵy qosyla kúldi. Bir tabaq etti dastarqanǵa qoiǵanym sol — eshkim áli aýyz timegen bolatyn.
Men kúlkilerin tyiǵansha kútip turdym da, sál báseńdei bergende:
"Sizder meniń halqymnyń dástúrin kúlki etip otyrsyzdar, al men muny keshire almaimyn. Meniń óleńderim nemis tilinde shyqpai-aq qoisyn. Al sizder esigimdi syrtynan jabyńyzdar!" — dedim túsimdi sýytyp.Ábish ne isterin bilmei, ot basqan kúii maǵan qadalyp otyr:
"Bir ashýyńdy maǵan ber, úige kelgen kisini qýyp shyǵý eshbir halyqta joq, munyń uiat",— dep shyjyq-shyrǵa bolýda. Meniń óleńderimniń nemis tilinde aýdarylýy osylai aiaqtaldy.
Ábish osy oqiǵadan keiin úsh-tórt ai menimen habarlaspai qoidy. Biraq men keiin de ózimdi kináli sezingen emespin. Basqa bir ulttyń tiline óleńderim aýdarylady eken dep, halqymnyń atam zamanǵy dástúrine túkirtip qoiar jaiym joq. Meniń shataqtyǵym osyndai.
