فوتو: اشىق دەرەككٶز
بٷگٸن قازاق پوەزيياسىنىڭ مەڭگٸلٸك شامشىراعى, ۇلى اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ تۋعانىنا 85 جىل. ييسۋس حريستوستىڭ تۋعان كٷنٸندە دٷنيەگە كەلگەن اقىن بۇل كٷندٸ اسا جاقتىرماعان سىڭايلى. "تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلسە, جەمٸس-جيدەك پٸسٸپ, قوزى مارقايعان, ادامنىڭ دا ەتەك-جەڭٸ كەڭ كەزدەرٸنٸڭ بٸرٸن تاڭدار-اق ەدٸم", - دەپ جازعان ەكەن فاريزا اپامىز ەستەلٸگٸندە. Ult.kz فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ "ٶمٸربايان بەتتەرٸنەن" كٸتابىنان ٷزٸندٸ كەلتٸرەدٸ.
"ييسۋس حريستوستىڭ تۋعان كٷنٸندە دٷنيەگە كەلدٸم"
مەنٸڭ تۋعان كٷنٸم — 25 جەلتوقسان, 1939 جىل. بۇل كٷندٸ "ٸنجٸلدٸ" باسشىلىققا الاتىندار "كٷننٸڭ تۋعان كٷنٸ" نەمەسە "كٷن تۋعان كٷن" دەپ اتايدى. كٷپٸرلٸك بولسا, قۇدايدىڭ ٶزٸ كەشٸرسٸن, ادامزات تاريحىنداعى سەۋلەلٸ تۇلعالاردىڭ بٸرٸ ييسۋس حريستوس كيەلٸ قىز مارييانىڭ قۇرساعىنان شىر ەتٸپ وسى 25 جەلتوقساندا جەرگە تٷسكەن ەكەن.
نارىن قۇمنىڭ اراسىندا, اسىپ-تاسىعان كٶل-كٶسٸر بايلىعى بولماسا دا, اقىل-پاراساتى مەن تەكتٸ بولمىسى ٷشٸن ەلٸ سىيلاعان بٶكەي اقساقالدىڭ كٸشٸ قىزى حاليما مەن از-كەم ارابشا ساۋاتى, جەرگٸلٸكتٸ جۇرت "جەزدەم بالالارى" دەپ اتاپ كەتكەن, ارۋاعى ٶزەننٸڭ ارعى بەتٸندەگٸ كيٸز ٷيدٸ جەلباۋ-جاساۋىمەن سول كٷيٸ بەرگٸ بەتكە قوندىرا قوياتىن قۇدايپەندە بابامىزدىڭ تۇقىمى يمانعاليۇلى وڭعارسىننىڭ وتباسىندا ونىنشى پەرزەنت بولىپ دٷنيەگە كەلگەن مەنٸڭ قۇدايدىڭ اسپانعا ٸلٸپ قويعان كٷنٸمەن دە, ادامزاتتى ادالدىق جولىنا بۇرۋ ماقساتىندا جٷرٸپ شەيت بولعان حريستوسپەن دە بايلانىسىم جوق.
جۇلدىز قارايتىنداردىڭ ايتۋى بويىنشا, مەن تاۋتەكەمٸن. ايتاس — مەن تاعاتىن قىمبات تاس. ول دا قازاقستاندا تابىلا قويمايدى ەكەن. جىلىم — قويان. بىلاي قاراسام, ەدەتتە سۋجٷرەك, جەلتابان دەپ ۇعىناتىن كەدٸمگٸ قويانمەن مٸنەز-قۇلىق, بولمىسىمنىڭ ەشبٸر ۇقساستىعى جوق سەكٸلدٸ. الايدا تاعدىر-جولىمنىڭ كەي سەتتەرٸندە ٶزٸمدٸ تازىلى, قارۋ-جاراقتى اڭشىلاردان قاشقان قويانداي سەزٸنەتٸنٸم راس.
قازاقتا تٷعان كٷن دەگەن ۇعىم جوق. ونى بەرتٸن كەلە, ٶزگە جۇرتتاردىڭ سالت-دەستٷرٸنە ەلٸكتەپ شىعارىپ جٷرمٸز. مەن تۋعان كٷن پەلەندەي ماقتاناتىن كەز ەمەس: جەردٸ تۇمان باسىپ, اسپاننىڭ قاباعى اشىلا قويماي, ەلەمدٸك ۇشاق الاڭدارىندا قاناتى قايىرىلعان اققۋداي اقشاڭقان ۇشاقتار باۋىرىن جازا الماي وتىراتىن, شۋاقتى نۇرىنان گٶرٸ بۇلتتى, ىزعارلى كٷندەرٸ باسىم… ەيتەۋٸر بٸر شاق. ادامنىڭ اتا-اناسىن تاڭداپ المايتىنى سەكٸلدٸ, دٷنيەگە كەلەتٸن كٷنٸ دە كٸسٸنٸڭ ەركٸندە ەمەس. ەيتپەسە, جەمٸس-جيدەك پٸسٸپ, قوزى مارقايعان, ادامنىڭ دا ەتەك-جەڭٸ كەڭ كەزدەرٸنٸڭ بٸرٸن تاڭدار-اق ەدٸم.
"كٶرٸكسٸز ٷشەۋٸمٸز قالدىق"
ەكەم وڭعارسىن مەن ەس بٸلمەس بۇرىن بٸر كٷن اۋىرىپ, دٷنيە سالىپتى. ەلٸنە سىيلى, اشىق-جارقىن ادام ەدٸ دەسەدٸ.
"وڭعارسىن جەزدەم — اق قۇبا, ۇزىن بويلى, قاپساعاي دەنەلٸ, قىر مۇرىندى, كٶزٸ نۇرلى سۋرەتتەي ەدەمٸ كٸسٸ ەدٸ. ول كٸسٸ تەكەگە, ٷيشٸككە بارىپ تۇراتىن. وڭعارسىن جەزدەم قالادان كەلگەندە اۋىلدىڭ بٷكٸل بالاسى: "وڭعارسىناقام كەلە جاتىر, الاقاي!" — دەپ جالاڭاياق جارىسىپ, الدىنان شىعاتىن. بالانىڭ باس-باسىنا ۋىس-ۋىس مەمپاسي, تٷرلٸ ويىنشىق ٷلەستٸرەتٸن, قىز-كەلٸنشەكتەرگە ساقينا-سىرعا, جەڭگەلەرٸنە كٶيلەكتٸك ماتا ەكەلەتٸن. ەل ٷشٸن جاراتىلعان, قولى اشىق, بارىن جوق جۇقاعا بٶلٸپ بەرەتٸن كٸسٸ ەدٸ, مارقۇم",— دەپ بەرتٸن كەلە ۇلبولسىن اپام ماعان جيٸ ايتاتىن.
انام حاليما كٶپ سٶيلەمەيتٸن, سٶيلەسە, ىلعي ماقالداپ سٶيلەيتٸن, اسا اقىلدى, رۋحاني قۋاتتى, قۇيعان مٷسٸندەي سۇلۋ, قاراتورىنىڭ ەدەمٸسٸ ەدٸ. بٸزدٸ اينالىپ-تولعانىپ نە شىلپىلداتىپ سٷيٸپ ەلپەكتەمەيتٸن. بٸراق بارلىق مەيٸرٸم سول كٸسٸنٸڭ بويىندا دەپ سەزٸنەتٸنبٸز.
بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ تۇڭعىشى — باعيلا اپام. ودان كەيٸنگٸ رەبيلە مۇعالٸم بولاتىن, 1944 جىلى قىستا 5-6 كٷن اۋىرىپ, دٷنيە سالدى. رەبيلەعا تەتە باقتىعۇل اعام اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتە 9 كلاسس وقىپ جٷرٸپ, اياق استىنان ەكٸ-ٷش كٷن اۋىرىپ, 1942 جىلى قايتىس بولعان. ودان كٸشٸسٸ ماحيز اعايىم ەدٸ. مامام مارقۇم, بٸز — باعيلا, ماحيز جەنە مەن جانىندا جينالا قالساق:
"اق جۇمىرتقاداي جەتٸ بالامدى جەر الدى, ەڭ ناشار, كٶرٸكسٸز ٷشەۋٸڭ قالدىڭدار — تٷرلەرٸڭ قاپ-قارا, ٷشەۋٸڭ دە ناعاشىلارىڭا تارتقانسىڭدار",— دەپ وتىراتىن. ناعاشىلارىمىز ەسەنعۇلدىڭ (بەرٸشتەن تارايدى) ٸشٸندەگٸ قارا كەيكٸ دەگەن اتادان ەكەن.
"ەر بالالارمەن جارىساتىنمىن"
بٸزدٸڭ ٷيدە كٸتاپ كٶپ بولاتىن. اراب, لاتىن ەرٸپتەرٸمەن جازىلعان قيسسا-داستاندار, ەرتەگٸ-جىرلار مەنٸ مەكتەپكە بارماي تۇرىپ-اق قىزىقتىردى. اعا-اپالارىم جاتپاي-تۇرماي كٸتاپ وقيتىن.
ەلٸ ەسٸمدە, مەنٸڭ العاش ٶز بەتٸممەن وقىعان شىعارمام, ۇمىتپاسام, لاتىن ەرپٸمەن باسىلعان جوعارعى كلاستىڭ ەدەبيەت وقۋلىعىنداعى "قورعانسىزدىڭ كٷنٸ" ەڭگٸمەسٸ. نىسانباي اقىننىڭ "كەنەسارى-ناۋرىزباي", ىعىلمان شٶرەكوۆتىڭ "يساتاي-ماحامبەت", سارا مەن بٸرجاننىڭ, قۇلمامبەت پەن جامبىلدىڭ ايتىستارى — مٸنە, مەنٸ اۋىزداندىرعان ەدەبيەت سۋاتتارى وسىلار. بۇلاردى وقىعان بالا كٸتاپ وقۋعا قۇشتار بولماي قالا المايدى. "قىز جٸبەك", "قوزى كٶرپەش — بايان سۇلۋ", "ايمان — شولپان", "قوبىلاندى باتىر" جىرلارى — مەنٸڭ بالالىق شاقتاعى ەرتەگٸ ەلەمٸم.
مەن ىلعي ەر بالالارمەن بٸرگە ٶستٸم: قىردا دا, قىستا دا, كٶرشٸلەرٸمٸزدە مەن عۇرىپتاس قىز بالا بولىپ كٶرگەن ەمەس; جاسىرىنباق, دوپ ويناۋ, سوقىر تەكە, شٸلدٸك, اسىق ويىندارى مەنٸ ەر بالالاردان جەڭٸلمەۋگە تىرىسۋعا باۋلىدى-اۋ دەپ كەيٸن ويلادىم. جازدا قۇم اراسىندا شىرماۋىق, قاراقات تەرٸپ, بۇزاۋعا مٸنٸپ اۋىلعا ورالاتىنبىز.
تەكەمەت باسۋ, ٶرمەك قۇرۋ, شي توقۋ, شىلبىر, ارقان ەسۋ — وسىنىڭ بەرٸ اۋىلداعى ٷلكەن وقيعالار بولاتىن. بٸزدٸڭ بالا كەزٸمٸزدە شىرپى سيرەك ەدٸ, كٶبٸنە قازاندىقتىڭ استىنا وت كٶمٸپ نەمەسە شاقپاق تاستىڭ جانىنا ماقتا سالىپ, بولاتتىڭ سىنىعىمەن تاستى جانامالاپ ۇرعاندا وت شىعىپ, ماقتا تۇتانىپ, وسىلاي وت تامىزاتىنبىز.
بالا كەزدە ماعان ٷلكەن ەسەر ەتكەن تاعى بٸر جەي — قىردىڭ تٷنگٸ اسپانى. جازدا, كٷزدە, كٶكتەمدە جاتار الدىندا دالاعا شىقساڭ, اسپان بەتٸ سامساعان جۇلدىزعا تولىپ, ٶزٸنٸڭ قۇپييا ەلەمٸنە جىمىڭداپ شاقىرعانداي ەسەر بەرەتٸن. جەتٸ قاراقشى, ٷركەر, اقبوز ات پەن كٶكبوز ات, قۇس جولى…
"ديرەكتورعا قارسى شىعىپ, وپىق جەدٸم"
بٸزدٸڭ مەكتەپتٸڭ ديرەكتورى مارقۇم كەكي اعاي قادٸراليەۆ ۇزىن بويلى, اقسارى ٶڭدٸ, سەل-پەل ماقتانىپ سٶيلەيتٸن كٸسٸ ەدٸ. ٶزٸ حيمييا پەنٸنەن بٸزگە ساباق بەرەدٸ. دومبىرانى كەرەمەت تارتادى. بٸلدەي ديرەكتورلىعىنا قاراماي, مەكتەپتەگٸ دومبىرا ٷيٸرمەسٸن باسقارىپ جٷردٸ. بٸر كٷنٸ ساباقتان كەيٸن جەتٸنشٸ قازان تٶڭكەرٸسٸ قۇرمەتٸنە بەرٸلەتٸن كونتسەرتكە ەزٸرلٸك جٷرٸپ جاتىر ەدٸ. مەكتەپتە دومبىرا جوق — ەركٸم ٷيٸنەن ٶز دومبىراسىن الىپ كەلەدٸ. اعاي دا بٸزگە قوسىلىپ, الدىمىزدا دومبىرا تارتىپ وتىرادى. سول كٷنٸ دومبىراسىن ەكەلمەپتٸ. ٶزٸ تىڭداپ, كەدٸمگٸ ديريجەرلەردەي قولىن سەرمەلەپ الدىمىزدا تۇردى. مەن دومبىرانى قۇربىلارىمنان كەم تارتپايمىن. بٸراز بالالار ساباققا كەلگەندە كٸبٸرتٸكتەپ قىلعىنىپ قالادى, قولدارى جٷرمەيدٸ. مەن دۇرىس تارتامىن, سوندىقتان باسقالاردان وزىپ وتىرعانداي ەسەر تۋعىزاتىن بولۋىم كەرەك.
"وڭعارسىنوۆا, دومبىرانى ماعان بەر دە, ٶزٸڭ جٷرە بەر, باسقالاردان وزىپ وتىرسىڭ",— دەدٸ اعايىمىز.
مەنٸڭ جازىعىم دۇرىس تارتىپ وتىرعانىم با دەپ ويلادىم دا, دومبىرامدى ۇستاعان كٷيٸمدە, انام تٸگٸپ بەرگەن قوڭىر سەتەن سٶمكەمدٸ اسىنىپ الىپ ٷيگە تارتتىم. ديرەكتوردىڭ مٸنەزٸ بەلگٸلٸ ەندٸ حيمييادان ەبٸن تاۋىپ سٷرٸندٸرۋ ٷشٸن مەنەن كٷندە ساباق سۇرايتىن بولادى. ول كەزدە بٷگٸن باعا الدىم, ەرتەڭ مەنەن سۇرامايدى دەگەن قازٸرگٸ بالالاردىڭ قاعيداسى جوق بولاتىن. تەۋٸر وقيتىن بالالار كٷندەلٸكتٸ پەندەردٸڭ بەرٸنە دە دايىندالىپ جٷرەدٸ. مەن دە سولاردىڭ قاتارىندامىن. سول وقيعادان كەيٸن حيميياعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلە باستادىم.
ديرەكتوردىڭ ايتقانىن تىڭداماي كەتە بارعانىم — ول كەزدە وقۋشى ٷشٸن ٶرەسكەل بۇزىق قىلىق.
مەنٸڭ مٸنەزٸمنٸڭ شەلكەستٸگٸنٸڭ تاعى بٸر كٶرٸنٸسٸن ايتقىم كەلٸپ وتىر. وقىرمان "قاسقىر ەكەن", "بۇزىق ەكەن" دەگەن تٸركەستەردٸ جۇرتتان بەرٸبٸر ەستيدٸ. ونان دا مەنٸڭ ٸس-قىلىعىمنىڭ دۇرىس-بۇرىسىن ٶزٸ پايىمداعانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمٸن.
"نەمٸس دەلەگاتسيياسىن ٷيدەن قۋىپ شىقتىم"
ۇمىتپاسام, 1975 جىل. مەسكەۋدٸڭ جازۋشىلار وداعىنان ٷيگە تەلەفون سوعىلدى: گەرمان دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسىنان بٸر اۋدارماشى مەسكەۋگە كەلدٸ. سٸزدەرگە, الماتىعا, بارا جاتىر. سٸزدٸڭ, ولجاس سٷلەيمەنوۆ پەن ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ شىعارمالارىن نەمٸس تٸلٸنە اۋدارۋعا ٶزدەرٸنٸڭ بٸر باسپاسى تاپسىرعان كٶرٸنەدٸ. "ٶلەڭدەرٸڭٸزدٸڭ ورىس تٸلٸندە جولما-جول اۋدارعان نۇسقاسىن دايىنداپ قويىڭىز",— دەدٸ.
ەكٸ-ٷش كٷن ٶتكەسٸن ەلگٸ ەيەلدٸڭ جانىنا مەسكەۋدەن ەرگەن اۋدارماشىسى "جەتٸسۋ" قوناق ٷيٸنەن تەلەفون سوعىپ, قاي جەردە كەزدەسۋگە بولادى دەگەن ٶتٸنٸشتەرٸن بٸلدٸردٸ.
"ەرتەڭ ٷيگە كەلٸڭٸزدەر",— دەپ, مەكەن-جايدى ايتتىم. بازاردان جاڭا سويىلعان قويدى باس, ٸشەك-قارىنىمەن ساتىپ الىپ, جانىمىز قالماي ەزٸرلەندٸك.
نەمٸس ەيەلٸ جاستاۋ, مەسكەۋدەن ەرگەنٸ — جاسامىس. ولارمەن كەلٸنشەگٸ كلارامەن ەبٸش كەلدٸ. نەمٸس ەيەلٸ قۇمىراعا وتىرعىزىلعان گٷل الا كەلٸپتٸ.
قازى-قارتا, شٶپ-شالام, قۋىرداق جەپ, كونياك ٸشٸپ, ەڭگٸمە سوعىپ وتىرىستى. قازاقتىڭ ەڭ ناگٸزگٸ اسى — ەتتٸ ەكەلدٸم دە, قويدىڭ باسىن ەۆروپالىق ەيەلگە ۇسىنىپ, حالقىمىزدىڭ دەستٷرٸن تٷسٸندٸرگەنٸم سول ەدٸ — ەكٸ ەيەل بٸر-بٸرٸمەن نەمٸسشە كٷڭكٸلدەستٸ دە, ەيدا كەلٸپ كٷلسٸن! ٶزدەرٸن توقتاتا الماي, سىقىلىقتاپ قويار ەمەس.
مەسكەۋلٸك ەيەل مەنٸڭ تٷسٸمنەن ٸشكٸ داۋىلىمدى سەزسە كەرەك:
قوناق كەشٸرٸم سۇرايدى, تەرەلكەدەگٸ باستى كٶرگەندە, كٶگالدا جايىلىپ جٷرگەن قوي ەلەستەپ كەتتٸ دەپ وتىر,— دەدٸ دە, ەلٸ كٷلكٸسٸن باسا الماي وتىرعان نەمٸس ەيەلٸنە قاراپ, ٶزٸ تاعى قوسىلا كٷلدٸ. بٸر تاباق ەتتٸ داستارقانعا قويعانىم سول — ەشكٸم ەلٸ اۋىز تيمەگەن بولاتىن.
مەن كٷلكٸلەرٸن تىيعانشا كٷتٸپ تۇردىم دا, سەل بەسەڭدەي بەرگەندە:
"سٸزدەر مەنٸڭ حالقىمنىڭ دەستٷرٸن كٷلكٸ ەتٸپ وتىرسىزدار, ال مەن مۇنى كەشٸرە المايمىن. مەنٸڭ ٶلەڭدەرٸم نەمٸس تٸلٸندە شىقپاي-اق قويسىن. ال سٸزدەر ەسٸگٸمدٸ سىرتىنان جابىڭىزدار!" — دەدٸم تٷسٸمدٸ سۋىتىپ.ەبٸش نە ٸستەرٸن بٸلمەي, وت باسقان كٷيٸ ماعان قادالىپ وتىر:
"بٸر اشۋىڭدى ماعان بەر, ٷيگە كەلگەن كٸسٸنٸ قۋىپ شىعۋ ەشبٸر حالىقتا جوق, مۇنىڭ ۇيات",— دەپ شىجىق-شىرعا بولۋدا. مەنٸڭ ٶلەڭدەرٸمنٸڭ نەمٸس تٸلٸندە اۋدارىلۋى وسىلاي اياقتالدى.
ەبٸش وسى وقيعادان كەيٸن ٷش-تٶرت اي مەنٸمەن حابارلاسپاي قويدى. بٸراق مەن كەيٸن دە ٶزٸمدٸ كٸنەلٸ سەزٸنگەن ەمەسپٸن. باسقا بٸر ۇلتتىڭ تٸلٸنە ٶلەڭدەرٸم اۋدارىلادى ەكەن دەپ, حالقىمنىڭ اتام زامانعى دەستٷرٸنە تٷكٸرتٸپ قويار جايىم جوق. مەنٸڭ شاتاقتىعىم وسىنداي.
