Qisyq tildi shyǵarma saqaý adam sekildi, kári qulaqty kesedi, jas qulaqqa jaman úlgi bolady
Iliias Omarov
Til – jandy qubylys. Qoǵam damyǵan saiyn onyń sózdik qory basqa tilden engen jańa sózdermen, baiyrǵy sózderdiń jańa qoldanysqa túsýimen tolyǵyp, jetilip otyrady. Qoǵamnyń saiasi jáne ekonomikalyq ózgerisi tildiń ulttyq sipatyna áser etpei qoimaityny belgili. Osy turǵydan kelgende, sózdik qordaǵy tolyǵý men jetilý baǵytynyń maqsat-múddesi til janashyrlarynyń aldynda kúrdeli máseleler týyndatady. Qazaq tiliniń Memlekettik mártebesiniń qurmettelmeýi, qazaq pen qazaqtyń qazaqsha sóilespeýi, ǵylym tiliniń jappai qazaqilanbaýy, ózge ult ókilderiniń qazaq tilin úirenýge qulyqsyzdyǵy sekildi ázirge sheshimi «kúmándi» kókeikesti máseleler jańa ǵasyrymyzda da mańyzdylyǵyn saqtap tur. Jazýshy Maral Ysqaqbaisha aitsaq:
- ...Bizdiń ana tilimizdiń mártebesi úshin, onyń tazalyǵy úshin kúresimiz tarih betinde jazylyp qalǵan derekterge qaraǵanda, anyq on ǵasyrǵa sozylǵan eken. Mine, búgin biz HHI ǵasyrdyń tabaldyryǵyn attaǵanda bul másele burynǵydan áldeqaida ótkirleý qoiylyp, kún tártibinde jáne tur /Maral Ysqaqbai. On ǵasyrǵa sozylǵan kúres nemese «ekendik» degen sóz bar ma? Qazaq ádebieti, 03.02.2006/.
Árine, til tazalyǵy úshin kúrestiń uzaqtyǵy kóńil kónshitpegenmen, onyń údemeliligi kóńil qýantady. Óitkeni joqtaýshysy, qamqorshysy bar til - ómirsheń. Biraq til tazalyǵynyń deńgeii sóileý nemese aqparat quraldarynyń tilimen ǵana mejelenbeitinin eskergenimiz jón. Tildiń shynaiylyǵy, qudirettiligi, qadyr-qasieti kórkem shyǵarma tilinde ǵana aishyqtalady. Kórkem shyǵarma óner týyndysy desek, sol týyndyny somdaityn, halyqtyń rýhani azyǵyna ainaldyratyn ózegi – til. Jazýshynyń kórikti oiy kórkem tilmen berilse, sýret pen obrazdy oqyrmannyń ózi-aq suryptap alady.Ótken ǵasyrdyń kórkem shyǵarmalary osyndai qubylystarǵa toly boldy. Biz sóz tirkesi men sóilemderden sýret kórip ósken oqyrmandar qataryn tolyqtyrdyq. Suńǵaq deneli, sulý emes, súikimdi, uiań emes, ashyq, ordań emes, ádepti (Ǵ.Músirepov), jyrtyq kóz dáý qara; úmitpen uiyqtap, úreimen oianǵan (A.Nurmanov), murnyn bet, qulaǵyn aýyz etip jiberý (T.Nurmaǵambetov), ánniń ólimi - ólim, attyń ólimi – qaza; eldiń óńmenine besatar kezený- emip otyrǵan úrpini shainaǵanmen birdei (A.Súleimenov), julyǵynan julynyna deiin qyńyr (O.Bókeev), eki kózi birin-biri kórip turǵan siiaqty; jýan erin tabaq (J.Nájimedenov), han qushaǵynda qaltyrap jatqannan góri, qul qushaǵynda qutyryp shyqqan (Á.Nurpeiisov), malshy bolsa da itarshy bolmaǵan kedei; óz ishinen úndemei tynyp, ýlanyp oilandy (M.Áýezov) sekildi oralymdardy týdyrǵan jazýshylardyń talǵam deńgeiine tańdanatynbyz. Bulardyń bári - Abaidyń qiynnan qiystyrǵan talǵamy. Osyndai talǵampazdyǵy joǵary kezeńniń ózinde «Sońǵy jyldardaǵy qazaq kórkem shyǵarmalarynyń tili» atty konferentsiia uiymdastyrylyp, seksenniń seńgirindegi Ǵabit Músirepov «Ana tilin anamyzdai ardaqtaiyq» dep baiandama jasasa, kórkem ádebiet tiliniń búgingi jai-kúiin boljap, sol úshin alańdaǵany bolar. Ol kezde kórkem shyǵarmanyń tili ádebi synnyń basty nazarynda boldy. Tildik norma jazýshy tarapynan qatań saqtalyp, synshy tarapynan qatań baqylaýda ustaldy. HHI ǵasyrdyń kórkem shyǵarmalary bundai ustanymnan alshaqtai túsken sekildi. Dálel retinde jańa ǵasyrdyń onshaqty jyly kóleminde jaryq kórgen úsh áńgimeniń tilin mysalǵa keltirýdi jón sanadyq. Úsheýi de ár jyldarda «Qazaq ádebieti» gazetinde jaryq kórgen. Birinshisi – Aigúl Kemelbaevanyń «Tobylǵy sai» áńgimesi /QÁ.18.02.2000/. Áńgimeniń ideiasy, taqyryby, kótergen máselesi týraly pikir aitýdan aýlaqpyz. Áńgimedegi sanalyq qisynǵa úilespeitin oi men tildik normadan aýytqyǵan tustardy ǵana taldap usynýdy maqsat tuttyq:
- ... Ol tamaǵy qurǵaǵasyn, jas pishenniń shetinde(?) jaiǵasyp, dám oralǵan dorbasyn ashty. Ishinen et pen baýyrsaq, qiiar men sábiz alyp jep, áldenip, sýsynǵa airan jutty.
-... Úlken átesh ushyp jetkende(jas pishenge)áldebir uly saǵynyshqa eltip, darqan dalanyń qasietti túgine aýnap-qýnaityn tárizdi.
-... Bijan túngi birdiń uiqysyna shomyp,jarty saǵattai qalǵyp ketipti.
-... Balam-aý, osynyń ne(?), sandalyp túnge deiin júrip?! Shala es bolyp ózińdi áreń taptyq, táýba,-dedi anasy.
-... benzin benzonasosqa múlde jetpedi. Mashina biik saida(?) toqtady... Shopyr tetigin biledi, tez jóndep, júrmei turǵan mashinaǵa otaldyryp, aýylǵa aidap keldi.
Bul úzindilerdegi avtorlyq baiandaýlardyń kóriksiz oilarǵa toly ekendigine áńgimeni oqyp shyqqan árbir tulǵa tómendegishe ýáj aitar edi:
- Tamaǵy qurǵaǵan adam aldymen et, baýyrsaq, qiiar, sábiz(?) jemei, birden sýsyn isher edi ǵoi;
- Áteshtiń dalaǵa degen uly saǵynyshy qaidan, qashan paida bolǵany tańǵaldyrady;
- Uiqyǵa shomǵan kisi qalǵymaidy, eshteńeni sezbei uiyqtaidy;
- Balasynyń shópke ketkenin biletin ananyń «sandalyp» júrsiń dep renjýi múmkin emes qoi;
- Benzini taýsylǵan kóliktiń motoryn aýystyrsań da júrmeitinin eńbektegen baladan eńkeigen qartqa deiin biledi.
Jazýshy qai ǵasyrdyń oqyrmanyna shyǵarma usynyp otyrǵanyn, áńgime janryna qoiylatyn talaptardyń joǵarylyǵyn óz deńgeiiniń óresimen ólshegen siiaqty. Oi kereǵarlyǵymen qatar tildik normanyń barlyq salada /leksikalyq, grammatikalyq, stildik turǵydan / burmalanýy avtordyń ana tiline degen «jaýapkershiliginen» maǵlumat beretindei. Peiili tolysý, sap tiylǵan hosh iis, shalǵyndy tieý, jas pishenniń shetinde jaiǵasý, biik saida toqtaý, balapanyn shubatý, esil-dertińdi qaýzaý, terezesi joq esiktiń saýdyraýy, bailap alyp ákelý, bulttyń kógerýi, kózi atyzdai bolyp baqyraiý t.b., zorlyqpen bailanystyrǵan sóz tirkesteri men jasandy frazeologizmder tilińdi kúrmeidi.
Ekinshi áńgime – Orazanbai Egeýbaevtyń «Tajaly» /QÁ.31.03.2006/. Áńgime «Qap-qarańǵy tún. Kózge shuqysa kórmeisiń» dep bastalady. Qazaqtyń kózge túrtse kórgisiz túni ǵoi. Shyǵarmanyń basty taqyryby – adamnyń jazyqsyz ańdarǵa tajal bolyp kelýi. Áńgime- áńgime emes, ertegi tárizdi.Keiipkerleri – Qoian men Maral. Qoian bolǵanda qandai, «Beibereket súiisý, aqaqai- ýaqaqai, jezókshelik oǵan kerek joq. Momyndyq pen bilmestik jan iesiniń túbine jetedi.Ony da eskermeitin» qoian. «Qanaǵatshyl, qoryqsa ytqi beze jóneledi. Qaterden qashý arqyly qutylýdy biletin» qoian. Sóite tura, «Jol soqqan boldyrǵan adam osylai uiyqtaidy. Qoian sekirip onyń ústine shyqty. Tik turyp sol jerde ana jaq-myna jaǵyna qaraýyl qarap aldy. Bári de baiaǵydai eken. Yrshyp uiasynyń aldyna tústi. Yrshimyn dep aiaǵyn serpe tepkende ... ekpini uiqyshyny oiatyp jibergen» qoian. Adamnyń qolyna túskende «Qarańǵy túndi qaq aiyra baj etken» qoian. «Qoiannyń qulyn da-qulyn shyrqyraǵan jantalasty ashy sharyly búiirdegi ormanda buzaýlap jatqan maraldy júregine biz pisip alǵandai selk etkizdi» dep Maraldyń ǵajaiyp álemine jeteleidi. «Tobylǵy sai» men «Tajal» áńgimeleri oi kereǵarlyǵy jaǵynan bir-birimen úndesedi. Ekeýi de jańa ǵasyrdyń «jańa qazaqtaryna» arnalǵandai. Ekeýi de «Men ne deimin, dombyram ne deidi?!»- niń kebin kigen.
Maral da tegin maral emes. «Áli de bile almai tur. Mynasy da urǵashy buzaý edi. Tuńǵyshyn qoiyp, ekinshisi de balaly-shaǵaly bolyp ketkeli qashan. Ákesin qoishy, búgin qasynda sol balalary men jienderi de joq, Aldy-aldyna telim-telim ketken. Dúnie degen shirkinniń opasy osy bolǵany ma?! Muny oilaǵanda júregi qasiretten tilingendei oisyrady. Ana kóńili balada. Bala kóńili dalada»,- deitin maral. Avtordyń bap- baiaǵysyndai mamyrajai, jaýyz iis emes, taǵy uqsai da qaldy, damyl-damyl tolassyz, aǵyl-tegil tógilip, móldir kózin jaýtań-jaýtań qaita-qaita qadap, sendelip baryp turyp ketti sekildi qoldanystary kózge oǵashtaý kórinip, ... sóz tirkesteri men sóilem qurylystary ydyrap, bir-birine kóleńkesin túsirip turatyn sózder óz maǵynasyn dál baspai, eki oqty bolyp, aýytqyp shyǵady /Ǵ.Músirepov/.
Áńgimeniń úshinshisi – Serik Nuǵymannyń «Qamaly» /QÁ.11.03.2011/. Áńgimeniń jazylý ádisi - ózgeshe. Eshbir adamnyń esimi berilmeidi. Syrttai tanys, ishtei beitanys qyz ben jigittiń kezdesýi, jigittiń otyrǵan qalpyndaǵy qyzdyń beinesin oisha sýretteýi tóńiregindegi avtorlyq baiandaý jelisine qurylǵan. Oqiǵa joq. Jigittiń ishtei tolqýy, tolqi otyryp qyz beinesinen qol jetpes baqytyn kórip, tóbesiniń kókke eki-aq eli jetpei shattanýy. Qyzymyz da « ...kópten beri armanyna ainalǵan- ai mańdai arý. Eki kózin tómen salyp ýylji úlbireidi». Jazýshy adam balasynyń tanymyndaǵy shynaiylyq pen seziktiliktiń almasý úderisterin qarama-qarsy otyrǵan eki adamnyń bireýiniń sanasynan ótkerip, ekinshisin áńgimeniń sońyna deiin áreketsiz otyrǵyzsa da, oqyrman ýaqyttyń qalai ótkenin baiqamai qalady. Bar bolǵany mamandyq tóńiregindegi bir suraqtyń eki ret qaitalanyp, biri tolyq, ekinshisi aiaqsyz qalǵan jaýap bolmasa, qyz ben jigit sóilespeidi de. Biraq oqyrman ekeýiniń túsinisip otyrǵanyna senimdi. Jigittiń oiyndaǵy beineleý qyz qalaýynan shyǵyp, «Talaidan arman bolǵan- aq didarly ajarly júz aq mańdaiyn beri berip, eshbir boiamasyz, tabiǵi qalpynda kóz úiirip kúlimdep otyr». Qyz portretin osy qalpynda qaldyrǵanda áńgime jelisindegi til kórkemdigi qalypty deńgeiin saqtap, oi tutastyǵy qubylmas edi. Eger «Qabaqpen qosa qarlyǵash quiryq qasty da keri tartqanda, kerilip, keńeie túsken jazyq mańdai ashyq, áppaq, kirshiksiz ýyz júzge erekshe ár berip, ainadai aidyndyp, jarqyratyp jiberipti» teńeýi bolmaǵanda, qyz kelbettiligi solǵyndamas pa edi. Qarlyǵashtyń qanatyna telinip kelgen dástúrli teńeý jazyq mańdaidaǵy aspanǵa shapshyǵan qarlyǵash quiryqty qasqa aýysqanda ýyz júzge ár bere qoiýy ekitalai-aý. Ai mańdai, jazyq mańdai arýymyzdyń sýreti «Pesheneniń etegindegi súrmeli qos doǵanyń qosylǵan tusynan tik tómen aǵyp túsken jińishke qyr muryn tym súikimdi, astyndaǵy sońǵy úlgidegi qyzyl kúlgin túske qanyqqan uiyq erinmen bite qainasyp ýyljyp tur» boiaýymen qanyqtyrylyp, qaraýǵa qymsynatyndai kúige jetken. Mańdaiyna jazylǵan nemese peshenesine jazylǵan turaqty sóz tirkesindegi «pesheneni» «mańdaimen» tikelei aýystyryp alý- qaitalaýdan qashýdyń joly emes. Qarlyǵashtyń quiryǵy qos doǵaǵa aýysqanyn da oqyrman qalt jibermeidi. Teńeýdiń eń kóriksizdigi – murynnyń erinmen bite qainasyp ýyljýy.
Mine, úsh qalamgerdiń úsh áńgimesindegi tildik normaǵa qatysty túitkilder osylai órbidi. Sengiń kelmese de, shyǵarma mátini ózgermeidi. Taralymy on myńnan tómendep kórmegen «Qazaq ádebieti» gazeti oqyrmandarynyń teń jartysy oqyǵannyń ózinde, qanshama jannyń kóńilinde kúpti oi qalǵany belgili. Áitpese, saidyń biik emes, tereń; balapanyn shubatý emes, shubyrtý; kózi atyzdai bolýdyń ózi – baqyraiý ekenin jazýshy bilmese de, ana tilin ardaqtaityn árbir qazaq ajyrata alady. Aýyzeki sóileý tili arqyly tilimizdiń tazalyǵyn saqtap qalý múmkin emestigin uǵynǵan jón. Ǵylym tili de ǵylymy jetik elderdiń tiline jaltaqtaidy. Óitkeni jańalyq ataýy sony alǵash ashqan eldiń tilimen atalady. Sol ataýymen basqa elge taraidy. Til tazalyǵynyń shynaiy úlgisin kórkem ádebiet qana saqtap kelgen. Sózdik qordyń syrly qundylyqtaryn sóiletetin de kórkem shyǵarma ekenin bilemiz. «Ózgelerdi qazaqsha sóiletemiz» dep júrip, ózegimiz sanalatyn tilimizdiń qudirettiligine kóleńke túsirip almaiyq, aǵaiyn!
Qaisar Qadyrqulov,
QazUÝ-dyń dotsenti
«Qazaq tili men ádebieti» jýrnaly, № 9, 2012 jyl, (133 – 139 b.b.).
