Foto:el.kz alyndy
Qazirgi kezde Qazaqstanda psihologiia kópshilikti qyzyqtyratyn salaǵa ainalǵan. Sondyqtan da bolar "suranysqa - usynys" dep, psihologiialyq kitaptardyń túr-túri shyǵyp jatyr. Olardyń ishinde koýchtardyń motivatsiialyq kitaptary da, tereń zertteýlerden turatyn ǵalymdardyń eńbekteri de bar. ULT.KZ-tiń «Bir kitap» aidarynda Elliot Aronsonnyń «Kópke umtylǵan jalǵyz. Áleýmettik psihologiiaǵa kirispe. (The social animal)» kitaby týraly sóz qozǵalady.
«Jalǵyzdyq – qudaiǵa ǵana jarasqan» – bul aýyzeki tilde kóp qoldanylatyn qazaqtyń qarapaiym maqal-mátelderiniń biri. Biraq bul maqaldyń astarynda úlken ilim jatqanyn Elliot Aronsonnyń kitabynan tereń túsinýge bolady.
Aýtor «Adam – qoǵamdyq janýar» degen Aristoteldiń anyqtamasyna kóptegen dálelder keltiredi. B.d.d 328 jyldar shamasynda danyshpan Aristotel «Saiasat» degen kitabynda «Adam – jaratylysynan qoǵamdyq tirshilik iesi. Tabiǵatynan qoǵam ómirine qatynasa almaityn individ – adam degen uǵymnan ne tómen, ne joǵary. Qoǵam – tabiǵaty boiynsha adamnan ústem turatyn áldene. Qarapaiym ómir súre almaityn nemese qoǵamdyq ómirdi múlde qajet etpeitin individ – ne «maqulyq», ne «Qudai», -degen anyqtama bergen. Kitap aýtory Aristoteldi áleýmettik áser etý men ilandyrýdyń keibir negizgi printsipterin tujyrymdaǵan alǵashqy baiypty oishyl dep baǵalaidy. Alaida Elliot Aronson XIX ǵasyrdyń sońynda tájiribelik synaqtar arqyly áleýmettik-psihologiianyń ǵylymi negizin qalaǵan Triplet dep esepteidi. Odan keiin 1930 jyldardyń sońyna qarai Kýrt Levin bul ǵylymdy odan ári damytty. E. Aronson áleýmettik psihologiiany jas ǵylym ekenin aita otyryp, bul degenimiz adamzat úshin mańyzdy jáne paidaly bir nárse aitýǵa áli daiyn emes ekenimizdi moiyndaýmen teń deidi.
Biz oqyǵan kitap qazaq tiline aýdarylyp, jaryqqa shyqqan E. Aronsonnyń «The social animal» kitabynyń 11-shi basylymy. Ǵalym izdenisin 1970 jyly bastaǵan, eki jyldan keiin kitapty jazyp, túbegeili bittim dep oilaǵan. Alaida 1975 jyly kitapty qaita qaraýdy sheship, osy ýaqytqa deiin oqýlyqty jańartyp, tolyqtyryp, ózgerister engizip, 11 márte qaitalap basqan. Sońǵy basylymyn aýtor 2011 jyly shyǵarǵan eken.
Foto:kitap.kz feisbýk paraqshasynan
Aýtor ár tujyrymyn tájiribelerge súiene otyryp jetkizgen jáne keltirilgen bir tájiribege kitaptyń ár jerinde qaita oralyp, eske salyp, kitapty bastan-aiaq bailanystyryp otyrady.
Mysaly, Sem esimdi keiipker kitaptyń eń basynda mysalǵa keltirilgen bolsa, ol keiipkerdi kitaptyń ár jerinde túrli jaǵdailarda mysalǵa keltirip, «al Sem qaitar edi?» degen siiaqty suraqtarmen oqyrmandy Semge túrli kózqarasta qaraýǵa itermeleidi.
Oqýlyq tili óte jeńil, salalyq terminder az qoldanylǵandyqtan bul kitapty kez kelgen adam qyzyǵyp oqi alady. Kitaptyń túpnusqadaǵy «The social animal» degen taqyrybynyń ózi menmundalap tursa, al ondaǵy taqyryptar men taqyrypshalar adamnyń kóńilin kitapqa birden burary anyq.
Kitap qazaq tiline aýdarylǵanda mazmunyna qarai «Kópke umtylǵan jalǵyz» dep alynǵan eken. Árine, Aristoteldiń adamǵa «qoǵamdyq janýar», «sanaly janýar» degen siiaqty anyqtamalar bergenin biletin adam kóp bolýy kerek. Degenmen de, kitaptyń ataýyn maǵynasyna qarai ózgertý durys sheshim, sebebi ár eldiń óz qabyldaýy, dúnietanymy, sóz saptaýy bar ekenin eskergen jón. Jalpy kitaptyń aýdarmasynda da osy máseleler jiti qarastyrylyp, kóptegen sózderdiń tigisin jatqyzyp, kitaptyń mazmunyn saqtai otyryp, qazaq tildi oqyrmanǵa barynsha túsinikti etip aýdarǵandary kórinip tur.
Áleýmettik psihologiia degenniń ne ekenin túrli mysaldarmen túsindirgen ǵalym ony eń aldymen – áleýmettik áser ekenin aitady. Ol – adamdardyń basqa jandardyń senimine, sezimine jáne júris-turysyna tigizetin yqpaly dep túsindiredi. Zertteýler men tájiribelerge basymdyq beretin aýtor nátijeleri taiǵa tańba basqandai kórinip tursa da, zertteý júrgizý mańyzdy. Sebebi biz «biletin» jáne aqiqat, shyndyq dep sengen kóptegen nárse muqiiat zerttegende jalǵan bolyp shyǵatynyn aitady. Aýtor keltirgen kóptegen eksperimentterdiń ishinde tipti jan túrshigerlik mysaldar da kezdesedi. E. Aronson bizdiń qoǵamda basqa adamnyń nemese belgili bir toptyń qysymy saldarynan adamnyń minez-qulqy, pikirleri ózgeretinin jazady. Zertteýshi kóbimizdiń áleýmettik oqshaýlanýǵa ushyramaý úshin janushyratynymyzdy da tilge tiek etedi:
«Adamdarǵa birdeńege tán bolý óte qajet. Áleýmettik janýarlar úshin qabyldaný men qabyldanbaý eń kúshti syilyq pen jaza ispettes. Sebebi bizdiń evoliýtsiialyq tarihymyzda áleýmettik shettetýdiń saldary – qaýipke toly álemde resýrstardan jáne toptyń qorǵaýynan aiyrylý saldary tipti aýyr. Osylaisha, adamdar ózderiniń genin kúshti topqa beiimdep, ári qarai urpaq jalǵastyrady…».
Aronson buqaralyq kommýnikatsiianyń adamdarǵa yqpalyna jeke taraý arnaǵan. Qazirgi sheksiz aqparat alý múmkindiginiń tym jeńil bolyp ketkeni, qoǵamdaǵy ózgeristerdiń tym jyldam bolyp jatqandyǵy aitylǵan. Sondai-aq ǵalym, kóbinese jańalyqtardan týyndaityn qýatty emotsiia utymdy sheshim qabyldaýǵa kedergi jasaidy dep tujyrymdaidy. Kitapta keltirilgen mysaldardyń birinde bylai delinedi: «… Jaqynda Rodjer Djonson alty ai boiy iri jáne jergilikti jeliler taratylymyn qosa otyryp, televiziialyq jańalyqtar baǵdarlamalarynyń mazmunyna taldaý jasady. Tarihi aýqym jáne tarihi zerdeleýge ketken ýaqyt aýqymy turǵysynan qaraǵanda, zorlyq-zombylyq, qaqtyǵystar jáne adamdar taratqan azaptar jańalyqtarda ústam mánge ie. Olar barlyq aqparattyń 53 paiyzdan astamyn alady. Sonymen qatar Djonson tym qatygez oqiǵalar týraly efirde bárinen buryn habarlanǵanyn anyqtady… onda ádettegi jańalyqtardyń 80 paiyzy zorlyq-zombylyq pen qylmysty habarlaýǵa arnalǵan. Osyndai kúide usynylǵan jańalyqtar ainalamyzdyń shynaiy kórinisi emes ekeni anyq. Bul BAQ-tardy basqaryp otyrǵan adamdardyń meiirimsizdiginen nemese bizdi aldap-arbaǵysy keletininen emes, olardyń bizdiń kóńilimizdi aýlaǵysy, sóitip nazarymyzdy jaýlap alǵysy keletinnen bolsa kerek. Olar kórermenderdi qyzyqtyra túsýge tyrysa otyryp, bizge erikten tys yqpal etýi múmkin» dep jazady.
Árine, bul Amerika telearnalary týraly jazylǵanymen, bizdiń elde de osyǵan uqsas jaǵdai bar ekenin boljap bilý qiyn emes.
Orta deńgeili amerikalyq aptasyna 30 saǵat teledidarǵa telmiredi eken. Bul statistika Qazaqstanda basqasha bolýy árine, múmkin, biraq Djordj Gerber men áriptesteri júrgizgen zertteý biz úshin de mańyzdy dep oilaimyz.
«1960 jyldyń sońynan beri qarai osy zertteýshiler myńdaǵan telebaǵdarlamalar men praim-taimdaǵy keiipkerlerdi zerttedi. Tolyqtai qarastyrǵanda, olardyń qorytyndysy televidenie kórsetetin shynai ómir amerikalyq kórermenderdi dástúrli túrde adastyryp kelgenin rastaidy. Mysaly, 1960 jáne 1970 jyldarda praim-taim kezindegi baǵdarlamalarda erkekter áielderden úsh ese artyq bolǵan, al áielder erkekterden jas ári tájiribesizdeý bolyp kórsetilgen. «Túrli-tústiler» (ásirese latynamerikalyqtar men aziialyq amerikalyqtar) men qart adamdar múlde kórsetilmegen dese de bolady. Az toptar ókilderi qosalqy rólderge ysyrylyp tastalǵan. Praim-taim kezinde keiipkerler retinde kásipqoilar jáne menedjment ókilderi shaqyrylǵan. Bul kezderde Qurama Shtattardaǵy jumys kúshiniń 67 paiyzy «kók jaǵalylar» (jumysshylyr) nemese qyzmet kórsetý salasynyń ókilderi edi. Mundai áleýmettik toptardyń 25 paiyzy ǵana televidenie keiipkeri boldy. Shynaiy ómirde qylmys sany teledidardan kórsetilgendei emes, kemi 10 ese az bolatyn. Teledidar keiipkerleriniń jartysyna jýyǵy apta saiyn túrli zorlyq-zombylyqqa ushyraityn, shyndyǵynda ár jylda amerikalyqtardyń 1 paiyzy ǵana naqty zorlyq-zombylyqqa dýshar bolatyn-dy. FZB statistikasy boiynsha, sońǵy birneshe jyl boiy elde zorlyqpen jasalǵan qylmystar úzdiksiz tómendeýmen boldy, biraq teledidar ony únemi ósip otyr dep kórsetti».
Elliot Aronsonnyń aitýynsha, teledidardy tym kóp kóretin adam úshin shynaiy ómir kádimgi realiti-shoý sekildi eken.
Al saiasattanýshy Bernard Koenniń aitýynsha:
«BAQ-tar adamdarǵa kóp jaǵdaida ne oilaý kerektigin aita almaýy múmkin, alaida olar oqyrmandardyń ne týraly oilanýy kerek ekenin óte sátti jetkize alady. Jazýshy, redaktor jáne baspager syzyp bergen kartaǵa sáikes, álem adamdarǵa ártúrli bolyp kórinýi múmkin».
Kitap aýtorynyń jazýynsha, biz ǵalamshardaǵy eń aqyldy jáne sátti jaratylys bolsaq ta, qatelikke boi aldyrýǵa erekshe beiimbiz. Alaida bizdiń qatelikterimiz – aqymaqtyqpen nemese kezdeisoq jasalynǵan qatelikten emes. Ol kompiýterlik baǵdarlamalar siiaqty júieli teris túsinikter men qatelikter siiaqty. Kei kezderi bir nársege qol jetkizgimiz kelse, baǵdarlama jumys isteidi, al basqa bir jaǵdaida jumys istemei qalady. Biz qatelikterdi zertteý arqyly sanamyz qalai baǵdarlamalanǵanyn bile alamyz.
Al Emili Pronin men áriptesteriniń tujyrymyn oqyǵanda bizdiń de ezýimizge kúlki úiirilip, ózimiz ben ainalamyzdaǵy adamdar eske tústi. Olar «men ortasha adamǵa qaraǵanda soqyr senimge azyraq boi aldyramyn» dep oilaý keń taraǵan soqyr senimderdiń biri ekenin anyqtaǵan eken. Oqýlyqta bylai deidi:
«…Tarih kórsetkendei, adam ózinikin – absoliýtti durys jáne ózgelerdiki qate ekenine senimdi bolǵan kezde qatigezdik pen jekkórinishke toly áreket jasaý ońai bolyp ketedi».
Al Martin Seligman óz zertteýinde «utylý – tek joly bolmaýdyń nátijesi, ony talpynys pen qabilettiń kúshimen jeńýge bolady» degen optimistik oilaý stili odan da jaqsy jetistikterge, jaqsy densaýlyqqa jáne óziniń perspektivalaryn jaqsy kórýge alyp keletinin anyqtaǵan. Aronson muny egotsentristik oi men ózin-ózi ulyqtaý atribýtsiialarynyń paidaly tusy kóp dep, sonymen birge bul pozitivti saldardyń óz quny bar ekenin esimizde ustaýymyz kerektigin eskertedi. «Onyń quny – ózimizdiń jáne álemniń burmalanǵan beinesi» dei kele aýtor: «burmalanǵan álemniń beinesi ózimizdi jáne óz áreketimizdi aqtap alýdan týyndaidy» -deidi.
«Men úshin áleýmettik janýarlardyń eń ǵajaiyp qasietteriniń biri – ózimizdi meiirimdi jáne sanaly adam retinde kórýge degen qajettilik» degen E. Aronson nelikten bulai aitqanyn kelesi «Ózin-ózi aqtaýǵa» arnalǵan taraýdan oqi alasyz.
Al adamdardaǵy «agressiia» kisi boiynda týǵannan bolatyn minez-qulyq pa, álde júre paida bola ma? Ǵalym agressiiany genetikalyq turǵyda qarastyrady, sondai-aq áleýmettik qarym-qatynastyń adamdardyń agressiiasyna qatysy týraly sóz qozǵaidy. Sonymen qatar psiholog adam boiyndaǵy agressiialy minez-qulyqty aýyzdyqtai alatynyn aitady.
«Ata- babalarymyzǵa qurmetimiz sheksiz. Áitse de olardyń istegen isteriniń barlyǵyn qaitalaýǵa bolmaidy» degen antropolog Loren Eisli bylai dep jazady:
«Bizge muzdy jaratyn, jolbaryspen aiqasyp, aiýmen alysatyn adamnan góri meiirimdi de, shydamdy adam qajet».
Elliot Aronson antropologtyń pikirimen keliskendei, evoliýtsiianyń bastapqy kezeńderinde adamdar básekelestikti rettep, agressiialy minez –qulyqty aýyzdyqtaýy múmkin edi degen tujyrym shyndyqqa janasýy múmkin ekenin jazady. Aronson «agressiiany» budan basqa da qyrlarynan jan-jaqty qarastyrady.
Bir jaqty túsinik týraly bólimde aýtor jekelegen adamdar men sitýatsiialarǵa, jaǵdaiattarǵa qatysty qalyptasqan pikirleri týraly jazady. Kitapqa sensek, birjaqty túsinik sipattamasy bizdi topqa birigýge jeteleidi eken. Mysaly, biz Taiaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystarda barlyq lańkester, lańkes-jankeshtiler jap-jas musylmandar ekenin (keide áielder de bar) bilemiz, budan barlyq musylman erler lańkester dep túsinbeý qajet.
Biraq stereotipteý mindetti túrde qasaqana zorlyq kórsetý nemese árdaiym jaǵymsyz jaǵdai emes. Eń durysy biz áleýmettik álem kúrdeliligin jeńildetý úshin jii qoldanatyn ádiske jatatynyn aitady maman.
Kitaptyń 8 bóliminde: «Adamdar birin-biri nege unatady? Bir-birine ólerdei ǵashyq bolyp jatýynyń syry nede?» degen siiaqty suraqtarǵa jaýap izdeidi.
Joǵarǵy synyp oqýshylaryn zerttegen mamandardyń túigeni, oqýshylardy ózgelerdiń kózqarasy men basqalarǵa unaý jaiy qatty tolǵandyrady eken. Alaida bul tek oqýshylarǵa ǵana qatysty emes ekeni anyq. Osy maqalany jazyp otyrǵan maǵan da sizdiń yqylas-peiilińiz mańyzdy ekenin moiyndamasqa amal joq. Aýtor mysal retinde keltirgen Deil Karnegidiń «Dostardyń júregin jaýlaý jáne adamdarǵa áser etý amaldary» (How to Win Friends and Influence People) dep atalatyn kitaby 35 tilge aýdarylyp, álemdegi eń kóp satylǵan kitaptardyń qataryna enýiniń ózi osyny dáleldep otyrǵan siiaqty.
Unatý, unaý jáne ózindik qadir, uqsastyq pen tartymdylyq jáne taǵyda basqa osy taqyryp mańaiynda ǵalym keńinen zerttegen eken, ony kitaptan oqi alasyz.
«Kópke umtylǵan jalǵyz. Áleýmettik psihologiiaǵa kirispe. (The social animal)» kitabyn oqýlyq ekenin aita ketken jón. Ony oqyǵan stýdent aldymen ǵylymǵa kózqarasyn qalyptastyryp, psihologiia salasynda tájiribe, synaq, eksperiment júrgizýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsinip, sonymen birge ǵylymǵa shynaiy qushtarlyqty sezine alady dep oilaimyn. Bul kitap uzaq jyldar boiǵy zertteýlerdiń jemisi bolǵandyqtan maqalamyzǵa kitapta berilgen kóptegen qundy aqparattardyń bir paiyzyn ǵana bere aldyq dep oilaimyz. Adamzat san ǵasyrlar boiy ózin-ózi izdeýmen, ózin tanýǵa umtylýmen keledi. Bul oqýlyq sol talpynystyń biri.
Kitap aýtory Elliot Aronson kitap sońynda:
«Qatigezdik pen soqyr senimdi joiǵym keledi,» -degen izgi oiyn da jasyrmaidy.
Biz qalai oilaimyz? Qalai júrip turamyz? Bizdi bireýge kúsh kórsetýge itermeleitin qandai kúsh? Kókiregimizdi súiispenshilik sezimimen nurlandyratyn ne nárse? Osy suraqtarǵa aýtor áli de izdenetinin aitady.
Baljan Jeńisqyzy
