فوتو:el.kz الىندى
قازٸرگٸ كەزدە قازاقستاندا پسيحولوگييا كٶپشٸلٸكتٸ قىزىقتىراتىن سالاعا اينالعان. سوندىقتان دا بولار "سۇرانىسقا - ۇسىنىس" دەپ, پسيحولوگييالىق كٸتاپتاردىڭ تٷر-تٷرٸ شىعىپ جاتىر. ولاردىڭ ٸشٸندە كوۋچتاردىڭ موتيۆاتسييالىق كٸتاپتارى دا, تەرەڭ زەرتتەۋلەردەن تۇراتىن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸ دە بار. ULT.KZ-تٸڭ «بٸر كٸتاپ» ايدارىندا ەلليوت ارونسوننىڭ «كٶپكە ۇمتىلعان جالعىز. ەلەۋمەتتٸك پسيحولوگيياعا كٸرٸسپە. (The social animal)» كٸتابى تۋرالى سٶز قوزعالادى.
«جالعىزدىق – قۇدايعا عانا جاراسقان» – بۇل اۋىزەكٸ تٸلدە كٶپ قولدانىلاتىن قازاقتىڭ قاراپايىم ماقال-مەتەلدەرٸنٸڭ بٸرٸ. بٸراق بۇل ماقالدىڭ استارىندا ٷلكەن ٸلٸم جاتقانىن ەلليوت ارونسوننىڭ كٸتابىنان تەرەڭ تٷسٸنۋگە بولادى.
اۋتور «ادام – قوعامدىق جانۋار» دەگەن اريستوتەلدٸڭ انىقتاماسىنا كٶپتەگەن دەلەلدەر كەلتٸرەدٸ. ب.د.د 328 جىلدار شاماسىندا دانىشپان اريستوتەل «ساياسات» دەگەن كٸتابىندا «ادام – جاراتىلىسىنان قوعامدىق تٸرشٸلٸك يەسٸ. تابيعاتىنان قوعام ٶمٸرٸنە قاتىناسا المايتىن ينديۆيد – ادام دەگەن ۇعىمنان نە تٶمەن, نە جوعارى. قوعام – تابيعاتى بويىنشا ادامنان ٷستەم تۇراتىن ەلدەنە. قاراپايىم ٶمٸر سٷرە المايتىن نەمەسە قوعامدىق ٶمٸردٸ مٷلدە قاجەت ەتپەيتٸن ينديۆيد – نە «ماقۇلىق», نە «قۇداي», -دەگەن انىقتاما بەرگەن. كٸتاپ اۋتورى اريستوتەلدٸ ەلەۋمەتتٸك ەسەر ەتۋ مەن يلاندىرۋدىڭ كەيبٸر نەگٸزگٸ پرينتسيپتەرٸن تۇجىرىمداعان العاشقى بايىپتى ويشىل دەپ باعالايدى. الايدا ەلليوت ارونسون XIX عاسىردىڭ سوڭىندا تەجٸريبەلٸك سىناقتار ارقىلى ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييانىڭ عىلىمي نەگٸزٸن قالاعان تريپلەت دەپ ەسەپتەيدٸ. ودان كەيٸن 1930 جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي كۋرت لەۆين بۇل عىلىمدى ودان ەرٸ دامىتتى. ە. ارونسون ەلەۋمەتتٸك پسيحولوگييانى جاس عىلىم ەكەنٸن ايتا وتىرىپ, بۇل دەگەنٸمٸز ادامزات ٷشٸن ماڭىزدى جەنە پايدالى بٸر نەرسە ايتۋعا ەلٸ دايىن ەمەس ەكەنٸمٸزدٸ مويىنداۋمەن تەڭ دەيدٸ.
بٸز وقىعان كٸتاپ قازاق تٸلٸنە اۋدارىلىپ, جارىققا شىققان ە. ارونسوننىڭ «The social animal» كٸتابىنىڭ 11-شٸ باسىلىمى. عالىم ٸزدەنٸسٸن 1970 جىلى باستاعان, ەكٸ جىلدان كەيٸن كٸتاپتى جازىپ, تٷبەگەيلٸ بٸتتٸم دەپ ويلاعان. الايدا 1975 جىلى كٸتاپتى قايتا قاراۋدى شەشٸپ, وسى ۋاقىتقا دەيٸن وقۋلىقتى جاڭارتىپ, تولىقتىرىپ, ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ, 11 مەرتە قايتالاپ باسقان. سوڭعى باسىلىمىن اۋتور 2011 جىلى شىعارعان ەكەن.
فوتو:kitap.kz فەيسبۋك پاراقشاسىنان
اۋتور ەر تۇجىرىمىن تەجٸريبەلەرگە سٷيەنە وتىرىپ جەتكٸزگەن جەنە كەلتٸرٸلگەن بٸر تەجٸريبەگە كٸتاپتىڭ ەر جەرٸندە قايتا ورالىپ, ەسكە سالىپ, كٸتاپتى باستان-اياق بايلانىستىرىپ وتىرادى.
مىسالى, سەم ەسٸمدٸ كەيٸپكەر كٸتاپتىڭ ەڭ باسىندا مىسالعا كەلتٸرٸلگەن بولسا, ول كەيٸپكەردٸ كٸتاپتىڭ ەر جەرٸندە تٷرلٸ جاعدايلاردا مىسالعا كەلتٸرٸپ, «ال سەم قايتار ەدٸ?» دەگەن سيياقتى سۇراقتارمەن وقىرماندى سەمگە تٷرلٸ كٶزقاراستا قاراۋعا يتەرمەلەيدٸ.
وقۋلىق تٸلٸ ٶتە جەڭٸل, سالالىق تەرميندەر از قولدانىلعاندىقتان بۇل كٸتاپتى كەز كەلگەن ادام قىزىعىپ وقي الادى. كٸتاپتىڭ تٷپنۇسقاداعى «The social animal» دەگەن تاقىرىبىنىڭ ٶزٸ مەنمۇندالاپ تۇرسا, ال ونداعى تاقىرىپتار مەن تاقىرىپشالار ادامنىڭ كٶڭٸلٸن كٸتاپقا بٸردەن بۇرارى انىق.
كٸتاپ قازاق تٸلٸنە اۋدارىلعاندا مازمۇنىنا قاراي «كٶپكە ۇمتىلعان جالعىز» دەپ الىنعان ەكەن. ەرينە, اريستوتەلدٸڭ ادامعا «قوعامدىق جانۋار», «سانالى جانۋار» دەگەن سيياقتى انىقتامالار بەرگەنٸن بٸلەتٸن ادام كٶپ بولۋى كەرەك. دەگەنمەن دە, كٸتاپتىڭ اتاۋىن ماعىناسىنا قاراي ٶزگەرتۋ دۇرىس شەشٸم, سەبەبٸ ەر ەلدٸڭ ٶز قابىلداۋى, دٷنيەتانىمى, سٶز ساپتاۋى بار ەكەنٸن ەسكەرگەن جٶن. جالپى كٸتاپتىڭ اۋدارماسىندا دا وسى مەسەلەلەر جٸتٸ قاراستىرىلىپ, كٶپتەگەن سٶزدەردٸڭ تٸگٸسٸن جاتقىزىپ, كٸتاپتىڭ مازمۇنىن ساقتاي وتىرىپ, قازاق تٸلدٸ وقىرمانعا بارىنشا تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ اۋدارعاندارى كٶرٸنٸپ تۇر.
ەلەۋمەتتٸك پسيحولوگييا دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن تٷرلٸ مىسالدارمەن تٷسٸندٸرگەن عالىم ونى ەڭ الدىمەن – ەلەۋمەتتٸك ەسەر ەكەنٸن ايتادى. ول – ادامداردىڭ باسقا جانداردىڭ سەنٸمٸنە, سەزٸمٸنە جەنە جٷرٸس-تۇرىسىنا تيگٸزەتٸن ىقپالى دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. زەرتتەۋلەر مەن تەجٸريبەلەرگە باسىمدىق بەرەتٸن اۋتور نەتيجەلەرٸ تايعا تاڭبا باسقانداي كٶرٸنٸپ تۇرسا دا, زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ماڭىزدى. سەبەبٸ بٸز «بٸلەتٸن» جەنە اقيقات, شىندىق دەپ سەنگەن كٶپتەگەن نەرسە مۇقييات زەرتتەگەندە جالعان بولىپ شىعاتىنىن ايتادى. اۋتور كەلتٸرگەن كٶپتەگەن ەكسپەريمەنتتەردٸڭ ٸشٸندە تٸپتٸ جان تٷرشٸگەرلٸك مىسالدار دا كەزدەسەدٸ. ە. ارونسون بٸزدٸڭ قوعامدا باسقا ادامنىڭ نەمەسە بەلگٸلٸ بٸر توپتىڭ قىسىمى سالدارىنان ادامنىڭ مٸنەز-قۇلقى, پٸكٸرلەرٸ ٶزگەرەتٸنٸن جازادى. زەرتتەۋشٸ كٶبٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلانۋعا ۇشىراماۋ ٷشٸن جانۇشىراتىنىمىزدى دا تٸلگە تيەك ەتەدٸ:
«ادامدارعا بٸردەڭەگە تەن بولۋ ٶتە قاجەت. ەلەۋمەتتٸك جانۋارلار ٷشٸن قابىلدانۋ مەن قابىلدانباۋ ەڭ كٷشتٸ سىيلىق پەن جازا ٸسپەتتەس. سەبەبٸ بٸزدٸڭ ەۆوليۋتسييالىق تاريحىمىزدا ەلەۋمەتتٸك شەتتەتۋدٸڭ سالدارى – قاۋٸپكە تولى ەلەمدە رەسۋرستاردان جەنە توپتىڭ قورعاۋىنان ايىرىلۋ سالدارى تٸپتٸ اۋىر. وسىلايشا, ادامدار ٶزدەرٸنٸڭ گەنٸن كٷشتٸ توپقا بەيٸمدەپ, ەرٸ قاراي ۇرپاق جالعاستىرادى…».
ارونسون بۇقارالىق كوممۋنيكاتسييانىڭ ادامدارعا ىقپالىنا جەكە تاراۋ ارناعان. قازٸرگٸ شەكسٸز اقپارات الۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ تىم جەڭٸل بولىپ كەتكەنٸ, قوعامداعى ٶزگەرٸستەردٸڭ تىم جىلدام بولىپ جاتقاندىعى ايتىلعان. سونداي-اق عالىم, كٶبٸنەسە جاڭالىقتاردان تۋىندايتىن قۋاتتى ەموتسييا ۇتىمدى شەشٸم قابىلداۋعا كەدەرگٸ جاسايدى دەپ تۇجىرىمدايدى. كٸتاپتا كەلتٸرٸلگەن مىسالداردىڭ بٸرٸندە بىلاي دەلٸنەدٸ: «… جاقىندا رودجەر دجونسون التى اي بويى ٸرٸ جەنە جەرگٸلٸكتٸ جەلٸلەر تاراتىلىمىن قوسا وتىرىپ, تەلەۆيزييالىق جاڭالىقتار باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىنا تالداۋ جاسادى. تاريحي اۋقىم جەنە تاريحي زەردەلەۋگە كەتكەن ۋاقىت اۋقىمى تۇرعىسىنان قاراعاندا, زورلىق-زومبىلىق, قاقتىعىستار جەنە ادامدار تاراتقان ازاپتار جاڭالىقتاردا ٷستام مەنگە يە. ولار بارلىق اقپاراتتىڭ 53 پايىزدان استامىن الادى. سونىمەن قاتار دجونسون تىم قاتىگەز وقيعالار تۋرالى ەفيردە بەرٸنەن بۇرىن حابارلانعانىن انىقتادى… وندا ەدەتتەگٸ جاڭالىقتاردىڭ 80 پايىزى زورلىق-زومبىلىق پەن قىلمىستى حابارلاۋعا ارنالعان. وسىنداي كٷيدە ۇسىنىلعان جاڭالىقتار اينالامىزدىڭ شىنايى كٶرٸنٸسٸ ەمەس ەكەنٸ انىق. بۇل باق-تاردى باسقارىپ وتىرعان ادامداردىڭ مەيٸرٸمسٸزدٸگٸنەن نەمەسە بٸزدٸ الداپ-ارباعىسى كەلەتٸنٸنەن ەمەس, ولاردىڭ بٸزدٸڭ كٶڭٸلٸمٸزدٸ اۋلاعىسى, سٶيتٸپ نازارىمىزدى جاۋلاپ العىسى كەلەتٸننەن بولسا كەرەك. ولار كٶرەرمەندەردٸ قىزىقتىرا تٷسۋگە تىرىسا وتىرىپ, بٸزگە ەرٸكتەن تىس ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن» دەپ جازادى.
ەرينە, بۇل امەريكا تەلەارنالارى تۋرالى جازىلعانىمەن, بٸزدٸڭ ەلدە دە وسىعان ۇقساس جاعداي بار ەكەنٸن بولجاپ بٸلۋ قيىن ەمەس.
ورتا دەڭگەيلٸ امەريكالىق اپتاسىنا 30 ساعات تەلەديدارعا تەلمٸرەدٸ ەكەن. بۇل ستاتيستيكا قازاقستاندا باسقاشا بولۋى ەرينە, مٷمكٸن, بٸراق دجوردج گەربەر مەن ەرٸپتەستەرٸ جٷرگٸزگەن زەرتتەۋ بٸز ٷشٸن دە ماڭىزدى دەپ ويلايمىز.
«1960 جىلدىڭ سوڭىنان بەرٸ قاراي وسى زەرتتەۋشٸلەر مىڭداعان تەلەباعدارلامالار مەن پرايم-تايمداعى كەيٸپكەرلەردٸ زەرتتەدٸ. تولىقتاي قاراستىرعاندا, ولاردىڭ قورىتىندىسى تەلەۆيدەنيە كٶرسەتەتٸن شىناي ٶمٸر امەريكالىق كٶرەرمەندەردٸ دەستٷرلٸ تٷردە اداستىرىپ كەلگەنٸن راستايدى. مىسالى, 1960 جەنە 1970 جىلداردا پرايم-تايم كەزٸندەگٸ باعدارلامالاردا ەركەكتەر ەيەلدەردەن ٷش ەسە ارتىق بولعان, ال ەيەلدەر ەركەكتەردەن جاس ەرٸ تەجٸريبەسٸزدەۋ بولىپ كٶرسەتٸلگەن. «تٷرلٸ-تٷستٸلەر» (ەسٸرەسە لاتىنامەريكالىقتار مەن ازييالىق امەريكالىقتار) مەن قارت ادامدار مٷلدە كٶرسەتٸلمەگەن دەسە دە بولادى. از توپتار ٶكٸلدەرٸ قوسالقى رٶلدەرگە ىسىرىلىپ تاستالعان. پرايم-تايم كەزٸندە كەيٸپكەرلەر رەتٸندە كەسٸپقويلار جەنە مەنەدجمەنت ٶكٸلدەرٸ شاقىرىلعان. بۇل كەزدەردە قۇراما شتاتتارداعى جۇمىس كٷشٸنٸڭ 67 پايىزى «كٶك جاعالىلار» (جۇمىسشىلىر) نەمەسە قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ەدٸ. مۇنداي ەلەۋمەتتٸك توپتاردىڭ 25 پايىزى عانا تەلەۆيدەنيە كەيٸپكەرٸ بولدى. شىنايى ٶمٸردە قىلمىس سانى تەلەديداردان كٶرسەتٸلگەندەي ەمەس, كەمٸ 10 ەسە از بولاتىن. تەلەديدار كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ جارتىسىنا جۋىعى اپتا سايىن تٷرلٸ زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايتىن, شىندىعىندا ەر جىلدا امەريكالىقتاردىڭ 1 پايىزى عانا ناقتى زورلىق-زومبىلىققا دۋشار بولاتىن-دى. فزب ستاتيستيكاسى بويىنشا, سوڭعى بٸرنەشە جىل بويى ەلدە زورلىقپەن جاسالعان قىلمىستار ٷزدٸكسٸز تٶمەندەۋمەن بولدى, بٸراق تەلەديدار ونى ٷنەمٸ ٶسٸپ وتىر دەپ كٶرسەتتٸ».
ەلليوت ارونسوننىڭ ايتۋىنشا, تەلەديداردى تىم كٶپ كٶرەتٸن ادام ٷشٸن شىنايى ٶمٸر كەدٸمگٸ رەاليتي-شوۋ سەكٸلدٸ ەكەن.
ال ساياساتتانۋشى بەرنارد كوەننٸڭ ايتۋىنشا:
«باق-تار ادامدارعا كٶپ جاعدايدا نە ويلاۋ كەرەكتٸگٸن ايتا الماۋى مٷمكٸن, الايدا ولار وقىرمانداردىڭ نە تۋرالى ويلانۋى كەرەك ەكەنٸن ٶتە سەتتٸ جەتكٸزە الادى. جازۋشى, رەداكتور جەنە باسپاگەر سىزىپ بەرگەن كارتاعا سەيكەس, ەلەم ادامدارعا ەرتٷرلٸ بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن».
كٸتاپ اۋتورىنىڭ جازۋىنشا, بٸز عالامشارداعى ەڭ اقىلدى جەنە سەتتٸ جاراتىلىس بولساق تا, قاتەلٸككە بوي الدىرۋعا ەرەكشە بەيٸمبٸز. الايدا بٸزدٸڭ قاتەلٸكتەرٸمٸز – اقىماقتىقپەن نەمەسە كەزدەيسوق جاسالىنعان قاتەلٸكتەن ەمەس. ول كومپيۋتەرلٸك باعدارلامالار سيياقتى جٷيەلٸ تەرٸس تٷسٸنٸكتەر مەن قاتەلٸكتەر سيياقتى. كەي كەزدەرٸ بٸر نەرسەگە قول جەتكٸزگٸمٸز كەلسە, باعدارلاما جۇمىس ٸستەيدٸ, ال باسقا بٸر جاعدايدا جۇمىس ٸستەمەي قالادى. بٸز قاتەلٸكتەردٸ زەرتتەۋ ارقىلى سانامىز قالاي باعدارلامالانعانىن بٸلە الامىز.
ال ەميلي پرونين مەن ەرٸپتەستەرٸنٸڭ تۇجىرىمىن وقىعاندا بٸزدٸڭ دە ەزۋٸمٸزگە كٷلكٸ ٷيٸرٸلٸپ, ٶزٸمٸز بەن اينالامىزداعى ادامدار ەسكە تٷستٸ. ولار «مەن ورتاشا ادامعا قاراعاندا سوقىر سەنٸمگە ازىراق بوي الدىرامىن» دەپ ويلاۋ كەڭ تاراعان سوقىر سەنٸمدەردٸڭ بٸرٸ ەكەنٸن انىقتاعان ەكەن. وقۋلىقتا بىلاي دەيدٸ:
«…تاريح كٶرسەتكەندەي, ادام ٶزٸنٸكٸن – ابسوليۋتتٸ دۇرىس جەنە ٶزگەلەردٸكٸ قاتە ەكەنٸنە سەنٸمدٸ بولعان كەزدە قاتٸگەزدٸك پەن جەككٶرٸنٸشكە تولى ەرەكەت جاساۋ وڭاي بولىپ كەتەدٸ».
ال مارتين سەليگمان ٶز زەرتتەۋٸندە «ۇتىلۋ – تەك جولى بولماۋدىڭ نەتيجەسٸ, ونى تالپىنىس پەن قابٸلەتتٸڭ كٷشٸمەن جەڭۋگە بولادى» دەگەن وپتيميستٸك ويلاۋ ستيلٸ ودان دا جاقسى جەتٸستٸكتەرگە, جاقسى دەنساۋلىققا جەنە ٶزٸنٸڭ پەرسپەكتيۆالارىن جاقسى كٶرۋگە الىپ كەلەتٸنٸن انىقتاعان. ارونسون مۇنى ەگوتسەنتريستٸك وي مەن ٶزٸن-ٶزٸ ۇلىقتاۋ اتريبۋتسييالارىنىڭ پايدالى تۇسى كٶپ دەپ, سونىمەن بٸرگە بۇل پوزيتيۆتٸ سالداردىڭ ٶز قۇنى بار ەكەنٸن ەسٸمٸزدە ۇستاۋىمىز كەرەكتٸگٸن ەسكەرتەدٸ. «ونىڭ قۇنى – ٶزٸمٸزدٸڭ جەنە ەلەمنٸڭ بۇرمالانعان بەينەسٸ» دەي كەلە اۋتور: «بۇرمالانعان ەلەمنٸڭ بەينەسٸ ٶزٸمٸزدٸ جەنە ٶز ەرەكەتٸمٸزدٸ اقتاپ الۋدان تۋىندايدى» -دەيدٸ.
«مەن ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك جانۋارلاردىڭ ەڭ عاجايىپ قاسيەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – ٶزٸمٸزدٸ مەيٸرٸمدٸ جەنە سانالى ادام رەتٸندە كٶرۋگە دەگەن قاجەتتٸلٸك» دەگەن ە. ارونسون نەلٸكتەن بۇلاي ايتقانىن كەلەسٸ «ٶزٸن-ٶزٸ اقتاۋعا» ارنالعان تاراۋدان وقي الاسىز.
ال ادامدارداعى «اگرەسسييا» كٸسٸ بويىندا تۋعاننان بولاتىن مٸنەز-قۇلىق پا, ەلدە جٷرە پايدا بولا ما? عالىم اگرەسسييانى گەنەتيكالىق تۇرعىدا قاراستىرادى, سونداي-اق ەلەۋمەتتٸك قارىم-قاتىناستىڭ ادامداردىڭ اگرەسسيياسىنا قاتىسى تۋرالى سٶز قوزعايدى. سونىمەن قاتار پسيحولوگ ادام بويىنداعى اگرەسسييالى مٸنەز-قۇلىقتى اۋىزدىقتاي الاتىنىن ايتادى.
«اتا- بابالارىمىزعا قۇرمەتٸمٸز شەكسٸز. ەيتسە دە ولاردىڭ ٸستەگەن ٸستەرٸنٸڭ بارلىعىن قايتالاۋعا بولمايدى» دەگەن انتروپولوگ لورەن ەيسلي بىلاي دەپ جازادى:
«بٸزگە مۇزدى جاراتىن, جولبارىسپەن ايقاسىپ, ايۋمەن الىساتىن ادامنان گٶرٸ مەيٸرٸمدٸ دە, شىدامدى ادام قاجەت».
ەلليوت ارونسون انتروپولوگتىڭ پٸكٸرٸمەن كەلٸسكەندەي, ەۆوليۋتسييانىڭ باستاپقى كەزەڭدەرٸندە ادامدار بەسەكەلەستٸكتٸ رەتتەپ, اگرەسسييالى مٸنەز –قۇلىقتى اۋىزدىقتاۋى مٷمكٸن ەدٸ دەگەن تۇجىرىم شىندىققا جاناسۋى مٷمكٸن ەكەنٸن جازادى. ارونسون «اگرەسسييانى» بۇدان باسقا دا قىرلارىنان جان-جاقتى قاراستىرادى.
بٸر جاقتى تٷسٸنٸك تۋرالى بٶلٸمدە اۋتور جەكەلەگەن ادامدار مەن سيتۋاتسييالارعا, جاعداياتتارعا قاتىستى قالىپتاسقان پٸكٸرلەرٸ تۋرالى جازادى. كٸتاپقا سەنسەك, بٸرجاقتى تٷسٸنٸك سيپاتتاماسى بٸزدٸ توپقا بٸرٸگۋگە جەتەلەيدٸ ەكەن. مىسالى, بٸز تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستاردا بارلىق لاڭكەستەر, لاڭكەس-جانكەشتٸلەر جاپ-جاس مۇسىلماندار ەكەنٸن (كەيدە ەيەلدەر دە بار) بٸلەمٸز, بۇدان بارلىق مۇسىلمان ەرلەر لاڭكەستەر دەپ تٷسٸنبەۋ قاجەت.
بٸراق ستەرەوتيپتەۋ مٸندەتتٸ تٷردە قاساقانا زورلىق كٶرسەتۋ نەمەسە ەردايىم جاعىمسىز جاعداي ەمەس. ەڭ دۇرىسى بٸز ەلەۋمەتتٸك ەلەم كٷردەلٸلٸگٸن جەڭٸلدەتۋ ٷشٸن جيٸ قولداناتىن ەدٸسكە جاتاتىنىن ايتادى مامان.
كٸتاپتىڭ 8 بٶلٸمٸندە: «ادامدار بٸرٸن-بٸرٸ نەگە ۇناتادى? بٸر-بٸرٸنە ٶلەردەي عاشىق بولىپ جاتۋىنىڭ سىرى نەدە?» دەگەن سيياقتى سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەيدٸ.
جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارىن زەرتتەگەن مامانداردىڭ تٷيگەنٸ, وقۋشىلاردى ٶزگەلەردٸڭ كٶزقاراسى مەن باسقالارعا ۇناۋ جايى قاتتى تولعاندىرادى ەكەن. الايدا بۇل تەك وقۋشىلارعا عانا قاتىستى ەمەس ەكەنٸ انىق. وسى ماقالانى جازىپ وتىرعان ماعان دا سٸزدٸڭ ىقىلاس-پەيٸلٸڭٸز ماڭىزدى ەكەنٸن مويىنداماسقا امال جوق. اۋتور مىسال رەتٸندە كەلتٸرگەن دەيل كارنەگيدٸڭ «دوستاردىڭ جٷرەگٸن جاۋلاۋ جەنە ادامدارعا ەسەر ەتۋ امالدارى» (How to Win Friends and Influence People) دەپ اتالاتىن كٸتابى 35 تٸلگە اۋدارىلىپ, ەلەمدەگٸ ەڭ كٶپ ساتىلعان كٸتاپتاردىڭ قاتارىنا ەنۋٸنٸڭ ٶزٸ وسىنى دەلەلدەپ وتىرعان سيياقتى.
ۇناتۋ, ۇناۋ جەنە ٶزٸندٸك قادٸر, ۇقساستىق پەن تارتىمدىلىق جەنە تاعىدا باسقا وسى تاقىرىپ ماڭايىندا عالىم كەڭٸنەن زەرتتەگەن ەكەن, ونى كٸتاپتان وقي الاسىز.
«كٶپكە ۇمتىلعان جالعىز. ەلەۋمەتتٸك پسيحولوگيياعا كٸرٸسپە. (The social animal)» كٸتابىن وقۋلىق ەكەنٸن ايتا كەتكەن جٶن. ونى وقىعان ستۋدەنت الدىمەن عىلىمعا كٶزقاراسىن قالىپتاستىرىپ, پسيحولوگييا سالاسىندا تەجٸريبە, سىناق, ەكسپەريمەنت جٷرگٸزۋدٸڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, سونىمەن بٸرگە عىلىمعا شىنايى قۇشتارلىقتى سەزٸنە الادى دەپ ويلايمىن. بۇل كٸتاپ ۇزاق جىلدار بويعى زەرتتەۋلەردٸڭ جەمٸسٸ بولعاندىقتان ماقالامىزعا كٸتاپتا بەرٸلگەن كٶپتەگەن قۇندى اقپاراتتاردىڭ بٸر پايىزىن عانا بەرە الدىق دەپ ويلايمىز. ادامزات سان عاسىرلار بويى ٶزٸن-ٶزٸ ٸزدەۋمەن, ٶزٸن تانۋعا ۇمتىلۋمەن كەلەدٸ. بۇل وقۋلىق سول تالپىنىستىڭ بٸرٸ.
كٸتاپ اۋتورى ەلليوت ارونسون كٸتاپ سوڭىندا:
«قاتٸگەزدٸك پەن سوقىر سەنٸمدٸ جويعىم كەلەدٸ,» -دەگەن ٸزگٸ ويىن دا جاسىرمايدى.
بٸز قالاي ويلايمىز? قالاي جٷرٸپ تۇرامىز? بٸزدٸ بٸرەۋگە كٷش كٶرسەتۋگە يتەرمەلەيتٸن قانداي كٷش? كٶكٸرەگٸمٸزدٸ سٷيٸسپەنشٸلٸك سەزٸمٸمەن نۇرلاندىراتىن نە نەرسە? وسى سۇراقتارعا اۋتور ەلٸ دە ٸزدەنەتٸنٸن ايتادى.
بالجان جەڭٸسقىزى
