Biýdjetten aýylsharýashylyq salasyna bólinetin milliondaǵan qarajat, iaǵni, sýbsidiia qaida ketedi, óz jerimizdiń ónimin nege kórmeimiz, aýyl nege damymaidy degen ábden jaýyr bolǵan saýaldardy aýyl týraly áńgime aitýǵa qumar árkimniń-aq aýzynan estýge bolady. Álgindei saýaldarǵa árkim ózinshe dolbarlap, shyndyqqa balaityn boljamyn aitqan bolady. Ár Úkimet quramy aýylǵa baǵyttalǵan talai baǵdarlama qabyldady. Biraq, aýaldaǵy qarapaiym adamǵa ol baǵdarlama jetpedi. Aýyl sol qalpy. Sebebi, ol baǵdarlamalardyń deni joǵarydan túsken tapsyrmanyń negizinde naýqanshyldyqpen atqarylatyn da Úkimettik esepte oryndalǵany týraly jazylatyn. Al, azyn-aýlaq maly bar, jeri bar aǵaiyn sol baiaǵy aýyl-aýyldy aralap, et pen sút, jún men teri, kókenis jinaityn deldaldarǵa jem bolyp qala beretin. Baǵdarlama bitkenniń bári ákimshilik jolmen oryndalǵandai syńaida bolǵanmen, qarapaiym sharýaǵa paidasy az edi. Aýylsharýashylyǵy ministrligi ótkennen sabaq ala otyryp, jańa tujyrymdama túzipti. Ol baǵdarlama – agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń jobasy dep atalady.
Bul tujyrymdamanyń buǵan deiingi ózge baǵdarlamalardan aiyrmashylyǵy mal sharýashylyǵy men egin sharýashylyǵyn kásip etken aýyl jurtynyń, qarapaiym eńbek adamynyń óz erikterimen uiymdasa eńbek etýine memleket tarapynan múmkindik jasaý, qoldaý. Tujyrymdama boiynsha, aýyldarda mal baǵyp, egin egip tirshilik keship jatqan adamdardy óz qalaý, erikterimen kooperativ quryp, sonyń tóńireginde biriniń joǵyn biri toltyryp, alǵan ónim, baqqan malynyń ónimin qaladan aǵylǵan deldaldarǵa jem bolmai ózderi qurǵan kooperativ arqyly naryqqa alyp shyǵyp, saýdalai otyryp, jaǵdailaryn túzeýge sol arqyly aýyl eńsesiniń kóterilýine jaǵdai jasaý.
Al, aýylsharýashylyǵy ministrligi bolsa, osy kooperativterdiń qurylýy men jumys isteýine múmkindik beredi. Máselen, Úkimet – aýylsharýshylyq ministrligi sýbsidiia negizinde erikti negizde qurylǵan kooperativke qajetti tehnologiiany beredi. Iaǵni, sút-et qabyldaityn qabyldaityn, saqtaityn oryn, basqada qajetti aýylsharýshylyq tehnikalaryn alýǵa kómektesedi. Jáne de mal, egin sharýashylyǵy ónimi sapasynyń jaqsarýyna, onyń túrli standarttarǵa sai kelýine kerekti dúnielerdi alýǵa da múmkindik jasaidy. Osy múmkindikter men jaǵdailardy birlese qoldana otyryp, kooperativke erikti kirgen sharýalar bir-birine kómektesip, jumystaryn júielep, deldalǵa jelinbei paida taba otyryp, óz ónimderin naryqqa ózderi shyǵarýǵa jol alady. Máselen, sýbsidiiany buǵan deiin iri sharýa qojalyqtardyń ǵana alýǵa múmkindigi bolsa endigi jerde sýbsidiiany orta jáne kishi sharýalarda alýyna múmkindik jasalady. Bul – azyn-aýlaq maly bar sharýa úshin mal basyn ósirýge múmkindik bolsa, azǵana jeri bar diqannyń da sharýasynyń shyraiyn ashady. «sýbsidiia bizge jetpeidi» dep kúderin úze bastaǵan aǵaiynǵa kooperativ beretin kóp múmkindiktiń biri – osy. Onyń ústine aýylsharýshylyǵy ministrligi jaiylymdyq, shabyndyq jerlerdiń kólemin ulǵaityp, qudyqtar qazyp, ornatpaq. Bul da sharýa úshin oń jańalyq ekeni daýsyz.
Egin sharýalyshyǵy salasynda da bul tujyrymdamanyń bereri mol bolmaq. Óitkeni, kooperativke kez kelgen diqan óz erkimen kire otyryp, buryn dán sebý, tuqym otyrǵyzý, kútip-baptaý, jiyn-terin kezindegi qiynshylyqtardy birlesken kooperativtegi seriktes sharýalarmen birlese sheshýge múmkindik alady. Iaǵni, tehnika izdep qinalmaidy, ónimdi qaida ótkizemin, qalai jinap alamyn, qaida saqtaimyn dep te bir ózi oiǵa-qyrǵa shapqylap júrmeidi. Kooperativ kómegine júginedi, ózi múshesi bolǵandyqtan ondaǵy tehnika men múmkinshilikti paidalana alady. Ónimin kooperativ qoimalarynda saqtap, kooperativ arqyly naryqqa shyǵady. Toq eteri, aýylsharýshylyǵy salasyndaǵy túrli kásippen ainalysatyn adamdar ózara birlesip tirshilik etedi.
Joǵaryda qysqasha aitylǵan kooperativ ne úshin kerek degenge kelsek, 3,4 mlrd dollar azyq-túlik jáne basqa tutyný taýarlaryn satyp alǵanymyz úshin shetelge ketedi eken. Iaǵni, halyqtyń qaltasynan shyqqan qarajat óz sharýalarymyzdyń ónimin alýǵa emes, ózge eldiń qazynasyn molaityp jatyr degen sóz. Al, aýylsharýashylyǵy ministrligi usynyp otyrǵan – agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy jobasy aýyldaǵy ónim óndirýshi qarapaiym orta jáne kishi sharýalar kedergisiz, ózderi birige otyryp, ónimin naryqqa shyǵaryp, halyqqa jetkizip, sol arqyly básekeni kóterip, halyq qarjysyn ózderi alyp, aýylǵa aparýy úshin jasalǵan. Árine, bul tujyrymdama. Áli talai satylardan, talqylaýlardan ótedi. Alaida, bul qujattyń eń basty ereksheligi qarapaiym sharýanyń qamyn kúitteitindiginde der edik.
Jobany daiyndaýshy aýylsharýashylyǵy ministrliginiń qyzmetkerleri men ókilderi baǵdarlamanyń ákimshilik jolmen, naýqanshyldyqpen júrgenin qalamaidy. Ákimshilikter aralassa, sharýalardyń erikti birigýi buzylyp, kooperativtiń negizgi maqsaty oryndalmaidy. Ákimshilik jolmen júzege asyrýdyń nemen aiaqtalatyny bárine belgili. Ákimshilikpen birge bul bastama iri agro qojalyqtar men fermerler de óre túregeletini anyq. Óitkeni, memleketten aýylsharýashylyǵyna bólinetin qarjyny sanaýly iri agroónerkásipter men iri fermerler ózderi ǵana alyp, «daiyn asqa tik qasyq» salyp, úirengeni málim. Al, jańa tujyrymdama aýyldaǵy sharýamen ainalysyp otyrǵan adamdardyń báriniń erikti birlestiginiń negizinde qurylatyn kooperativke naqty memlekettik qoldaý jasap, sol arqyly aýyldy kóterýdi kózdeidi.
Sóz sońynda basa aitatyn eki mańyzdy nárse bar. Birinshiden, aýyl jurtynyń kooperativ degendi estigende baiaǵy baryńdy ortaǵa kúshpen saldyratyn kolhoz, sovhozdyń sovettik júiesiniń jańa túri me dep shoshynyp, úrke qaraýy. Kooperativ eshkimniń jeke múlkine, jeke sharýashylyǵyna, malyna, jerine qol suqpaidy. Aralaspaidy. Tek sol jeke sharýashylyq jumysyn júielep, jaqsartýǵa, ónim sapasyn arttyryp, ony saqtaý men naryqta saýdalaýǵa múmkindik týǵyzý. Onyń ózinde kooperativke kirý, kirmeýdi ár sharýanyń erkine sala otyryp, erikti túrde qurylýyna mańyz berý. Ekinshiden, kooperativ týraly keshendi ári jan-jaqty túsindirý, nasihattaý jumystarynyń júrgizilý qajettiligi anyq sezilip otyr. Óitkeni, aýylǵa aqparattyq myń qubylyp jetetin belgili. Sondyqtan, aqparattyq túsindirý jumystary bul jobanyń bolashaǵyna tikelei bailanysty bolmaq. Mine, biz tanysqan tujyrymdamadan túigenimiz – osy. Biz bilsek, kóptegen damyǵan elderdiń agrarlyq, aýyl sharýashylyq salasynda sharýalardyń ózara birlesip, erikti túrde qurǵan kooperativteri memleket qoldaýymen nátijeli jumys istep keledi. Qazaqstan aidaǵy el emes, dúniedegi jaqsy isterdiń bizde de júzege asqany kerek-aq. Ásirese, qarapaiym aýyl turǵynynyń qamyn kúitteitin osyndai jobalardyń iske asý, oryndalý mehanizmderi ákimshilik kedergilersiz, naýqanshyldyqtan ada túrde júrse ǵana kooperativ qarapaiym sharýanyń oń jambasyna keletin, jaǵdaiyn túzeitin joba bolar degen úmittemiz!
Ómirjan Ábdihalyquly