Erteń, 30-tamyzda elimiz Ata zań kúnin atap ótedi. Qazaqstan Respýblikasynyń 1995 jylǵy Konstitýtsiiasynyń qoldanysta júrgenine 21 jyl bolypty. Negizgi zań elimizdiń keńestik kezeńnen keiingi ótpeli ýaqytynda óz mindetin oryndady. Eń bastysy – turaqtylyq pen tynyshtyqtyń ornyǵýyna, jańa jas memlekettiń qalyptasýyna, ishki saiasatta quqyq tártibin nyǵaitýǵa, syrtqy saiasatta – Qazaqstannyń álemdik qaýymdastyń tolyq múshesine ainalýyna múmkinik berdi. Ata zańymyzdy maqtan kórip, kádimgidei araqalanyp júrdik.
QR Konstitýtsiialyq keńesiniń tóraǵasy Igor Rogov 25-tamyz kúni jýrnalisterge bergen suqbatynda Prezidenttiń memlekettik organdardyń arasynda keibir ókilettilikterdi qaita bólýge bailanysty ózgerister engizý qajettigi týraly pikirine sáikes keibir nárseler jasalyp jatqanyn aitypty. Shynynda da menińshe Ata zańǵa engiziletin, mindetti túrde engizetin ózgerister bar. Óitkeni búgingi 21 jyldyq biikten qarasaq, onyń tolyp jatqan kemshilikteri kózimizge uryp turady.
Eń aldymen Ata zańymyzdyń ańdatpasynan (preambýlasynan) bastaiyn. Onda Qazaqstandaǵy memleket quraýshy Qazaq halqynyń quqyqtyq orny men Qazaqstan halqy aldyndaǵy shoǵyrlandyrýshy, uiystyrýshy, jaýapkershilik róli umyt qalǵan. Ǵasyrlar boiy el men jerdiń táýelsizdigi, ulttyń azattyǵy jolynda qazaqtan basqa eshkim kúresken emes. Búgingi Táýelsiz Qazaqstan – jońǵar basqynshylyǵyna qarsy úsh ǵasyrlyq shaiqastardyń, úsh ǵasyrlyq patshalyq Resei otarshyldyǵyna qarsy 400-den astam kóterilistiń, keshegi Jeltoqsan qaharmandyqtarynyń nátijesi. Ol preambýlada atap turyp kórsetilýge tiis bolatyn. Osy kemistiktiń saldarynan Qazaq halqynyń quqyqtyq mártebesi búginde onda turatyn diasporalardan da tómen qalyp otyr.
Keńestik kezeńde elimiz Qazaq ASSR-i, odan keiin «Qazaq Sovettik Sotsialistik Respýblikasy» dep atalatyn. Iaǵni atynan-aq ulttyq memlekettiliktiń belgisi kórinip turatyn. Sol kezde-aq ol QAZAQ ULTY úshin quryldy. Táýelsizdik jyldarynda bul dástúr jetile túsýi kerek edi. Máselen, «Qazaq Respýblikasy» bolyp. Biraq biz táýelsizdikten keiin keri ketip baramyz. Alysqa barmai-aq qoialyq, 1993 jylǵy konstitýtsiiamyzdyń ańdatpasynda «..qazaq memlekettiliginiń myzǵymastyǵy negizinde...» (osyndaǵy jáne ary qaraiǵy aýdarmalar resmi emes –M.T.) degen tirkes bolsa, ary qarai: «Qazaqstan Respýblikasy ózin ózi bilegen qazaq ultynyń memlekettik formasy retinde óz azamattaryn teńdei quqyqpen qamtamasyz etedi» dep tujyrymdaidy.
Aqiqaty da ádildigi de osy emes pe! Tamasha formýlirovka! Al qoldanystaǵy 1995 jylǵy Negizgi zańymyzda qazaq halqynyń konstitýtsiialyq, demokratiialyq quqyqtyqtary jetildirilý ornyna tipti múlde eskerilmei qalǵan. Ańdatpada «biz ortaq taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baiyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp...» dep sipai qamshylap kete beredi. Quddy bir jer betinen joiylǵan álde bir «baiyrǵy qazaq» halqy týraly habarlap turǵan tárizdi. Sondyqtan Konstitýtsiiamyzǵa qazaq halqynyń memleket quryltaishysy ekendigi týraly tujyrymdy qaitarý qajet!
Jaqyn kórshimiz Ózbekstan Konstitýtsiiasy: «...ÓZBEK memlekettiligin damytý tájiribesine súiene otyryp» dep bastalsa, Ispaniia Konstitýtsiiasy «Ispan ulty» degen tirkespen bastalǵan. Germaniia Konstitýtsiiasynda: «Jaratýshy Iemiz ben adamdar aldyndaǵy jaýapkershilikti sezine otyryp, búkil álemdegi beibitshilik isine qyzmet etýge qulshynyspen birlesken Eýropanyń teń quqyly múshesi retinde NEMIS HALQY óziniń quryltaishylyq quqyǵy arqyly ózine osy Negizgi zańdy belgileidi» dep kórsetken. Sonda ózge memleketter konstitýtsiiasynda memleket qurýshy ulttyń ornyn kórsetýge bolady da Qazaq halqynyń óz Konstitýtsiiasynda óziniń memleket quraýshy ult ekendigin, tarihy orny men róli týraly kórsetýge bolmai ma?!.
Qazaqstannyń qazirgi (2016 j) qoldanystaǵy Konstitýtsiiasy 1995 jyly jalpy halyqtyq referendýmda qabyldanǵan Negizgi zańnan jer men kóktei múlde alshaq. 21 jylda Ata zańymyzǵa 59 (elý toǵyz!) ózgeris pen tolyqtyrý engizilgen. Erinbei sanap shyqtym. Budan ózge baptarǵa jasalǵan Konstitýtsiialyq Keńestiń otyzshaqty túsindirmesi taǵy bar. Demokratiialyq qaǵidalar múltiksiz saqtalatyn elderde (AQSh, Germaniia, Frantsiia, Ispaniia, Daniia, t.b.) konstitýtsiialary ózgermeidi. Ata zańǵa Prezidentinen (monarhynan) bastap bári baǵynady. Bizdegi ózgerister men túzetýlerdiń kóptigine qairan qalmasqa sharań joq.
Álemdik tájiribede referendýmda qabyldanǵan qujattarǵa Parlament túbegeili ózgeris engize almaidy. Mańyzdy ózgeris pen tolyqtyrýlar kóbine tek referendýmda ǵana jasalady. Bizdiń Konstitýtsiiamyzda Ata zańǵa Parlament arqyly ózgerister jasaý quqyǵy bárin búldirip tur. Sonyń saldarynan elektorat Konstitýtsiiaǵa jasalar ózgerister men tolyqtyrýlar týraly ol qabyldanyp ketken soń ǵana habardar bolyp júr. Parlament engizgen 59 (!!!) túzetý men tolyqtyrýdan keiin qoldanystaǵy Ata zańymyzdy búkilhalyqtyq deýge de, demokratiialyq deýge de aýyz barmaidy.
Sondai-aq qarapaiym sailaýshylardyń Parlament depýtattyǵyna sailaý men sailaný quqyǵy qoldanystaǵy Konstitýtsiiamyzǵa is júzinde qaita engizilýi tiis dep oilaimyn. Depýtattardy Májiliske majoritarlyq júiemen partiialar arqyly sailaý azamattardyń sailaýǵa tikelei jáne tótelei, jasyryn túrde daýys berý quqyǵyn shektep júr. Keshegi keńestik kezeńde sailaý tusynda «kommýnister men partiiada joqtardyń blogy» deitini esimizde. Bizde partiiada joqtar quqyǵy múlde eskerýsiz qalǵan. Ústimizdegi jylǵy qańtar aiynyń sońynda ótken quryltaiynda «Nur Otan» partiiasyna 849 myń 647 adam múshe ekendigi aitylǵan. Basqa 5-6 partiianyń árqaisysyn maksimým jarty millionnan dep eseptegende elimizdegi tirkelgen partiialardyń músheleriniń sany 4 millionǵa jetpeidi. 18 million halyqtyń daýys berýge qabiletti 9 millionynyń teń jartysy áldebir partiiaǵa múshe bolmaǵandyqtan konstitýtsiialyq quqyǵyn júzege asyra almai qaǵys qalyp jatyr. Bul da konstitýtsiialyq qiǵashtyq.
Eki palataly Parlament te Qazaqstanǵa kóptik qylatynyn ómir kórsetip júr. Ádilet ministrliginiń zań qabyldaityn qos departamentine ainalyp bara jatqan Senat pen Májilis el úshin taǵdyrsheshti tustarda kesimdi sózin aita alǵan emes. Taiaýda shielenisken sheteldikterge Jer satýǵa bailanysty daý Parlamenttiń halyqtyq sipattan aiyrylyp qalǵanyn kórsetti. Senat janama sailaý tásilimen, Májilis partiialyq majoritarlyq tásilmen sailanyp júrgendikten ekeýi de is júzinde birin biri qaitalaidy. Prezident ákimshiliginiń qaqpaqylynan shyǵa almaidy. Sondyqtan «Halyq qalaýlysy» bolý úshin parlament sailaýynyń áldeqaida demokratiialyq tikelei jáne tótelei, jasyryn daýys berý joly qaitarylýǵa tiis. Ári Parlamenttiń eki palatasynan góri ózin ózi depýtattyqqa usyný quqyǵy saqtalǵan shynaiy demokratiialyq jalqy palata áldeqaida tiimdi bolary anyq.
Ata zańymyzdyń 51-babynyń 1-tarmaǵynda «Májilistiń toqsan segiz depýtatyn sailaý jalpyǵa birdei, teń jáne tóte sailaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly júzege asyrylady» dep taiǵa tańba basqandai anyq jazylsa, al Qazaqstan Respýblikasyndaǵy sailaý týraly Konstitýtsiialyq zańnyń Sailaý júieleri týraly 9-babynyń 1-1 tarmaǵynda «Saiasi partiialardan Parlament Májilisiniń depýtattary birtutas jalpyulttyq sailaý okrýgi boiynsha partiialyq tizimdermen sailanady» deidi. Mundai konstitýtsiialyq qaishylyq qaidan paida bolǵan? Qyzyq bolǵanda osy zańnyń 37-babynda «Saiasi partiialarǵa daýys berýge arnalǵan sailaý biýlletenine jerebemen aiqyndalǵan tártippen saiasi partiialardyń ataýlary engiziledi» dep túiindelgen. Sailaý biýlletenine partiialardyń aty jazylsa onda depýtattardy teń jáne tóte sailaý qalai júzege aspaq? «Partiialyq tizimdermen sailaný» qai partiia kóp daýys alsa sol partiianyń tizimindegi partiia músheleri depýtattyqqa ótetindigin bildiredi. Konstitýtsiia men konstitýtsiialyq zańdarda (qalǵan kúlli zańdarda da) qaishylyqtar bolmaýǵa tiis.
Ata zańymyzdyń memlekettik tilge qatysty tusy da solqyldaqtyqtan sharshatty. Konstitýtsiiadaǵy 7-baptyń ekinshi tarmaǵyndaǵy «Memlekettik uiymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmi túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» degen norma alynyp tastalýy tiis. Qazaqstandaǵy qazaq halqynyń sany qazir 67 paiyzdan asty. Respýblikanyń 25 jasqa deiingi turǵyndary arasynda qazaqtar 80 paiyzdan astam úlesti quraidy. Sondyqtan orys tiline jaltaqtyqty qoiý kerek! Qazaqstanda orys diasporasy 3,5 milliondai ǵana. Germaniiadaǵy orys diasporasy 4 millionnan astam. Olar Germaniia Konstitýtsiiasyna orys tilin resmi etip engiz dep jatqan joq qoi.
Óziniń ulttyq memlekettiligin nyǵaityp jatqan Ózbek eli konstitýtsiiasynyń 4-babynda «Ózbekstan Respýblikasynyń memlekettik tili ózbek tili bolyp tabylady. Ózbekstan Respýblikasy onyń aýmaǵynda turatyn ulttar men ulystardyń tiline, ádet-ǵurpy men dástúrine qurmetpen qaraýdy, olardyń damýyna jaǵdai jasaýdy qamtamasyz etedi» dep sharýany op-ońai tyndyra salǵan. Bizge de tap osy formýlirovka jarap tur.
Sot biligi salasy da konstitýtsiialyq reformaǵa óte muqtaj. Sot sýdialary korpýsyn sailaý da búkilhalyqtyq tikelei jáne tótelei jasyryn daýys berý jolymen júzege asyrylǵany jón. Sailaýshylar aldynda jaýap bermeitin sot sýdiasy halyq pikirin qulaǵyna da ilmeidi. Sondyqtan óz qataryndaǵy korrýptsiiany da tyia almai otyr. Sotqa halyq senimi óte tómen. Bolmashy nárse úshin sot sheshimderi barlyq satylardan ótip Joǵarǵy Sotqa deiin shaǵymdalyp jatady. Sottyń ádildigine senim ornaǵan kezde azamattar tómengi sot satysynyń biligine toqtaidy. Biz soǵan jetýimiz kerek!
Sondai-aq, qoldanystaǵy Konstitýtsiia BUU 1948 jyly qabyldanǵan «Jalpyǵa ortaq adam quqyqtarynyń Deklratsiiasyna», 1990 jyly qabyldanǵan «Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly Deklaratsiiasyna» sáikes bolýǵa tiis. Óitkeni, sol qujattyń sońǵy babynda Deklaratsiia eldiń aldaǵy Konstitýtsiiasyna negiz bolý kerektigi shegelengen. Eki qujatty úńilip salystyryp qaraǵan adamǵa Deklaratsiianyń keibir tujyrymdary Ata zańǵa ilinbei qalǵanyn baiqaýǵa bolady. Aitalyq, Deklaratsiianyń 2-babynda: «Qazaqstan Respýblikasy ulttyq memlekettigin saqtaý, qorǵaý jáne nyǵaitý jóninde sharalar qoldanady» delingen. Al Ata zańymyzda ulttyq memleketimizdi qorǵaý túgili, ony azamattyq memleketke oiystyrý baǵyty kózge uryp tur. Osynyń bári elimizge konstitýtsiialyq reformalar asa qajet ekendigin baiqatady.
Men zańger emespin. Biraq Ata zańymyz týraly Otanymyzdyń qarapaiym azamaty retinde óz pikirimdi bildirdim. Qoǵam jetilý úshin onyń zańdyq, quqyqtyq negizderi de jetilýge tiis dep esepteimin. Eger osy kúnge deiin 59 túzetý men tolyqtyrý engizilgen bolsa men joǵaryda aitqan máselelerdi de Parlamenttiń qoldanystaǵy Negizgi zańǵa engize salýyna esh kedergi joq!
Marat Toqashbaev,
Ult portaly
