ەرتەڭ, 30-تامىزدا ەلٸمٸز اتا زاڭ كٷنٸن اتاپ ٶتەدٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1995 جىلعى كونستيتۋتسيياسىنىڭ قولدانىستا جٷرگەنٸنە 21 جىل بولىپتى. نەگٸزگٸ زاڭ ەلٸمٸزدٸڭ كەڭەستٸك كەزەڭنەن كەيٸنگٸ ٶتپەلٸ ۋاقىتىندا ٶز مٸندەتٸن ورىندادى. ەڭ باستىسى – تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ ورنىعۋىنا, جاڭا جاس مەملەكەتتٸڭ قالىپتاسۋىنا, ٸشكٸ ساياساتتا قۇقىق تەرتٸبٸن نىعايتۋعا, سىرتقى ساياساتتا – قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك قاۋىمداستىڭ تولىق مٷشەسٸنە اينالۋىنا مٷمكٸنٸك بەردٸ. اتا زاڭىمىزدى ماقتان كٶرٸپ, كەدٸمگٸدەي اراقالانىپ جٷردٸك.
قر كونستيتۋتسييالىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى يگور روگوۆ 25-تامىز كٷنٸ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇقباتىندا پرەزيدەنتتٸڭ مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اراسىندا كەيبٸر ٶكٸلەتتٸلٸكتەردٸ قايتا بٶلۋگە بايلانىستى ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى پٸكٸرٸنە سەيكەس كەيبٸر نەرسەلەر جاسالىپ جاتقانىن ايتىپتى. شىنىندا دا مەنٸڭشە اتا زاڭعا ەنگٸزٸلەتٸن, مٸندەتتٸ تٷردە ەنگٸزەتٸن ٶزگەرٸستەر بار. ٶيتكەنٸ بٷگٸنگٸ 21 جىلدىق بيٸكتەن قاراساق, ونىڭ تولىپ جاتقان كەمشٸلٸكتەرٸ كٶزٸمٸزگە ۇرىپ تۇرادى.
ەڭ الدىمەن اتا زاڭىمىزدىڭ اڭداتپاسىنان (پرەامبۋلاسىنان) باستايىن. وندا قازاقستانداعى مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقىنىڭ قۇقىقتىق ورنى مەن قازاقستان حالقى الدىنداعى شوعىرلاندىرۋشى, ۇيىستىرۋشى, جاۋاپكەرشٸلٸك رٶلٸ ۇمىت قالعان. عاسىرلار بويى ەل مەن جەردٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ, ۇلتتىڭ ازاتتىعى جولىندا قازاقتان باسقا ەشكٸم كٷرەسكەن ەمەس. بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاقستان – جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى ٷش عاسىرلىق شايقاستاردىڭ, ٷش عاسىرلىق پاتشالىق رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى 400-دەن استام كٶتەرٸلٸستٸڭ, كەشەگٸ جەلتوقسان قاھارماندىقتارىنىڭ نەتيجەسٸ. ول پرەامبۋلادا اتاپ تۇرىپ كٶرسەتٸلۋگە تيٸس بولاتىن. وسى كەمٸستٸكتٸڭ سالدارىنان قازاق حالقىنىڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ بٷگٸندە وندا تۇراتىن دياسپورالاردان دا تٶمەن قالىپ وتىر.
كەڭەستٸك كەزەڭدە ەلٸمٸز قازاق اسسر-ٸ, ودان كەيٸن «قازاق سوۆەتتٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسى» دەپ اتالاتىن. ياعني اتىنان-اق ۇلتتىق مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ كٶرٸنٸپ تۇراتىن. سول كەزدە-اق ول قازاق ۇلتى ٷشٸن قۇرىلدى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا بۇل دەستٷر جەتٸلە تٷسۋٸ كەرەك ەدٸ. مەسەلەن, «قازاق رەسپۋبليكاسى» بولىپ. بٸراق بٸز تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن كەرٸ كەتٸپ بارامىز. الىسقا بارماي-اق قويالىق, 1993 جىلعى كونستيتۋتسييامىزدىڭ اڭداتپاسىندا «..قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ مىزعىماستىعى نەگٸزٸندە...» (وسىنداعى جەنە ارى قارايعى اۋدارمالار رەسمي ەمەس –م.ت.) دەگەن تٸركەس بولسا, ارى قاراي: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٶزٸن ٶزٸ بيلەگەن قازاق ۇلتىنىڭ مەملەكەتتٸك فورماسى رەتٸندە ٶز ازاماتتارىن تەڭدەي قۇقىقپەن قامتاماسىز ەتەدٸ» دەپ تۇجىرىمدايدى.
اقيقاتى دا ەدٸلدٸگٸ دە وسى ەمەس پە! تاماشا فورمۋليروۆكا! ال قولدانىستاعى 1995 جىلعى نەگٸزگٸ زاڭىمىزدا قازاق حالقىنىڭ كونستيتۋتسييالىق, دەموكراتييالىق قۇقىقتىقتارى جەتٸلدٸرٸلۋ ورنىنا تٸپتٸ مٷلدە ەسكەرٸلمەي قالعان. اڭداتپادا «بٸز ورتاق تاعدىر بٸرٸكتٸرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرٸندە مەملەكەتتٸلٸك قۇرا وتىرىپ...» دەپ سيپاي قامشىلاپ كەتە بەرەدٸ. قۇددى بٸر جەر بەتٸنەن جويىلعان ەلدە بٸر «بايىرعى قازاق» حالقى تۋرالى حابارلاپ تۇرعان تەرٸزدٸ. سوندىقتان كونستيتۋتسييامىزعا قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇرىلتايشىسى ەكەندٸگٸ تۋرالى تۇجىرىمدى قايتارۋ قاجەت!
جاقىن كٶرشٸمٸز ٶزبەكستان كونستيتۋتسيياسى: «...ٶزبەك مەملەكەتتٸلٸگٸن دامىتۋ تەجٸريبەسٸنە سٷيەنە وتىرىپ» دەپ باستالسا, يسپانييا كونستيتۋتسيياسى «يسپان ۇلتى» دەگەن تٸركەسپەن باستالعان. گەرمانييا كونستيتۋتسيياسىندا: «جاراتۋشى يەمٸز بەن ادامدار الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنە وتىرىپ, بٷكٸل ەلەمدەگٸ بەيبٸتشٸلٸك ٸسٸنە قىزمەت ەتۋگە قۇلشىنىسپەن بٸرلەسكەن ەۋروپانىڭ تەڭ قۇقىلى مٷشەسٸ رەتٸندە نەمٸس حالقى ٶزٸنٸڭ قۇرىلتايشىلىق قۇقىعى ارقىلى ٶزٸنە وسى نەگٸزگٸ زاڭدى بەلگٸلەيدٸ» دەپ كٶرسەتكەن. سوندا ٶزگە مەملەكەتتەر كونستيتۋتسيياسىندا مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ورنىن كٶرسەتۋگە بولادى دا قازاق حالقىنىڭ ٶز كونستيتۋتسيياسىندا ٶزٸنٸڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت ەكەندٸگٸن, تاريحى ورنى مەن رٶلٸ تۋرالى كٶرسەتۋگە بولماي ما?!.
قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ (2016 ج) قولدانىستاعى كونستيتۋتسيياسى 1995 جىلى جالپى حالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان نەگٸزگٸ زاڭنان جەر مەن كٶكتەي مٷلدە الشاق. 21 جىلدا اتا زاڭىمىزعا 59 (ەلۋ توعىز!) ٶزگەرٸس پەن تولىقتىرۋ ەنگٸزٸلگەن. ەرٸنبەي ساناپ شىقتىم. بۇدان ٶزگە باپتارعا جاسالعان كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ وتىزشاقتى تٷسٸندٸرمەسٸ تاعى بار. دەموكراتييالىق قاعيدالار مٷلتٸكسٸز ساقتالاتىن ەلدەردە (اقش, گەرمانييا, فرانتسييا, يسپانييا, دانييا, ت.ب.) كونستيتۋتسييالارى ٶزگەرمەيدٸ. اتا زاڭعا پرەزيدەنتٸنەن (مونارحىنان) باستاپ بەرٸ باعىنادى. بٸزدەگٸ ٶزگەرٸستەر مەن تٷزەتۋلەردٸڭ كٶپتٸگٸنە قايران قالماسقا شاراڭ جوق.
ەلەمدٸك تەجٸريبەدە رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قۇجاتتارعا پارلامەنت تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس ەنگٸزە المايدى. ماڭىزدى ٶزگەرٸس پەن تولىقتىرۋلار كٶبٸنە تەك رەفەرەندۋمدا عانا جاسالادى. بٸزدٸڭ كونستيتۋتسييامىزدا اتا زاڭعا پارلامەنت ارقىلى ٶزگەرٸستەر جاساۋ قۇقىعى بەرٸن بٷلدٸرٸپ تۇر. سونىڭ سالدارىنان ەلەكتورات كونستيتۋتسيياعا جاسالار ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى ول قابىلدانىپ كەتكەن سوڭ عانا حاباردار بولىپ جٷر. پارلامەنت ەنگٸزگەن 59 (!!!) تٷزەتۋ مەن تولىقتىرۋدان كەيٸن قولدانىستاعى اتا زاڭىمىزدى بٷكٸلحالىقتىق دەۋگە دە, دەموكراتييالىق دەۋگە دە اۋىز بارمايدى.
سونداي-اق قاراپايىم سايلاۋشىلاردىڭ پارلامەنت دەپۋتاتتىعىنا سايلاۋ مەن سايلانۋ قۇقىعى قولدانىستاعى كونستيتۋتسييامىزعا ٸس جٷزٸندە قايتا ەنگٸزٸلۋٸ تيٸس دەپ ويلايمىن. دەپۋتاتتاردى مەجٸلٸسكە ماجوريتارلىق جٷيەمەن پارتييالار ارقىلى سايلاۋ ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا تٸكەلەي جەنە تٶتەلەي, جاسىرىن تٷردە داۋىس بەرۋ قۇقىعىن شەكتەپ جٷر. كەشەگٸ كەڭەستٸك كەزەڭدە سايلاۋ تۇسىندا «كوممۋنيستەر مەن پارتييادا جوقتاردىڭ بلوگى» دەيتٸنٸ ەسٸمٸزدە. بٸزدە پارتييادا جوقتار قۇقىعى مٷلدە ەسكەرۋسٸز قالعان. ٷستٸمٸزدەگٸ جىلعى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا ٶتكەن قۇرىلتايىندا «نۇر وتان» پارتيياسىنا 849 مىڭ 647 ادام مٷشە ەكەندٸگٸ ايتىلعان. باسقا 5-6 پارتييانىڭ ەرقايسىسىن ماكسيمۋم جارتى ميلليوننان دەپ ەسەپتەگەندە ەلٸمٸزدەگٸ تٸركەلگەن پارتييالاردىڭ مٷشەلەرٸنٸڭ سانى 4 ميلليونعا جەتپەيدٸ. 18 ميلليون حالىقتىڭ داۋىس بەرۋگە قابٸلەتتٸ 9 ميلليونىنىڭ تەڭ جارتىسى ەلدەبٸر پارتيياعا مٷشە بولماعاندىقتان كونستيتۋتسييالىق قۇقىعىن جٷزەگە اسىرا الماي قاعىس قالىپ جاتىر. بۇل دا كونستيتۋتسييالىق قيعاشتىق.
ەكٸ پالاتالى پارلامەنت تە قازاقستانعا كٶپتٸك قىلاتىنىن ٶمٸر كٶرسەتٸپ جٷر. ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنٸڭ زاڭ قابىلدايتىن قوس دەپارتامەنتٸنە اينالىپ بارا جاتقان سەنات پەن مەجٸلٸس ەل ٷشٸن تاعدىرشەشتٸ تۇستاردا كەسٸمدٸ سٶزٸن ايتا العان ەمەس. تاياۋدا شيەلەنٸسكەن شەتەلدٸكتەرگە جەر ساتۋعا بايلانىستى داۋ پارلامەنتتٸڭ حالىقتىق سيپاتتان ايىرىلىپ قالعانىن كٶرسەتتٸ. سەنات جاناما سايلاۋ تەسٸلٸمەن, مەجٸلٸس پارتييالىق ماجوريتارلىق تەسٸلمەن سايلانىپ جٷرگەندٸكتەن ەكەۋٸ دە ٸس جٷزٸندە بٸرٸن بٸرٸ قايتالايدى. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ قاقپاقىلىنان شىعا المايدى. سوندىقتان «حالىق قالاۋلىسى» بولۋ ٷشٸن پارلامەنت سايلاۋىنىڭ ەلدەقايدا دەموكراتييالىق تٸكەلەي جەنە تٶتەلەي, جاسىرىن داۋىس بەرۋ جولى قايتارىلۋعا تيٸس. ەرٸ پارلامەنتتٸڭ ەكٸ پالاتاسىنان گٶرٸ ٶزٸن ٶزٸ دەپۋتاتتىققا ۇسىنۋ قۇقىعى ساقتالعان شىنايى دەموكراتييالىق جالقى پالاتا ەلدەقايدا تيٸمدٸ بولارى انىق.
اتا زاڭىمىزدىڭ 51-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «مەجٸلٸستٸڭ توقسان سەگٸز دەپۋتاتىن سايلاۋ جالپىعا بٸردەي, تەڭ جەنە تٶتە سايلاۋ قۇقىعى نەگٸزٸندە جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلسا, ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسييالىق زاڭنىڭ سايلاۋ جٷيەلەرi تۋرالى 9-بابىنىڭ 1-1 تارماعىندا «ساياسي پارتييالاردان پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتتارى بٸرتۇتاس جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگٸ بويىنشا پارتييالىق تٸزٸمدەرمەن سايلانادى» دەيدٸ. مۇنداي كونستيتۋتسييالىق قايشىلىق قايدان پايدا بولعان? قىزىق بولعاندا وسى زاڭنىڭ 37-بابىندا «ساياسي پارتييالارعا داۋىس بەرۋگە ارنالعان سايلاۋ بيۋللەتەنiنە جەرەبەمەن ايقىندالعان تەرتiپپەن ساياسي پارتييالاردىڭ اتاۋلارى ەنگiزiلەدi» دەپ تٷيٸندەلگەن. سايلاۋ بيۋللەتەنٸنە پارتييالاردىڭ اتى جازىلسا وندا دەپۋتاتتاردى تەڭ جەنە تٶتە سايلاۋ قالاي جٷزەگە اسپاق? «پارتييالىق تٸزٸمدەرمەن سايلانۋ» قاي پارتييا كٶپ داۋىس السا سول پارتييانىڭ تٸزٸمٸندەگٸ پارتييا مٷشەلەرٸ دەپۋتاتتىققا ٶتەتٸندٸگٸن بٸلدٸرەدٸ. كونستيتۋتسييا مەن كونستيتۋتسييالىق زاڭداردا (قالعان كٷللٸ زاڭداردا دا) قايشىلىقتار بولماۋعا تيٸس.
اتا زاڭىمىزدىڭ مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى تۇسى دا سولقىلداقتىقتان شارشاتتى. كونستيتۋتسيياداعى 7-باپتىڭ ەكٸنشٸ تارماعىنداعى «مەملەكەتتiك ۇيىمداردا جەنە جەرگiلiكتi ٶزiن-ٶزi باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس تiلi رەسمي تٷردە قازاق تiلiمەن تەڭ قولدانىلادى» دەگەن نورما الىنىپ تاستالۋى تيٸس. قازاقستانداعى قازاق حالقىنىڭ سانى قازٸر 67 پايىزدان استى. رەسپۋبليكانىڭ 25 جاسقا دەيٸنگٸ تۇرعىندارى اراسىندا قازاقتار 80 پايىزدان استام ٷلەستٸ قۇرايدى. سوندىقتان ورىس تٸلٸنە جالتاقتىقتى قويۋ كەرەك! قازاقستاندا ورىس دياسپوراسى 3,5 ميلليونداي عانا. گەرمانيياداعى ورىس دياسپوراسى 4 ميلليوننان استام. ولار گەرمانييا كونستيتۋتسيياسىنا ورىس تٸلٸن رەسمي ەتٸپ ەنگٸز دەپ جاتقان جوق قوي.
ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق مەملەكەتتٸلٸگٸن نىعايتىپ جاتقان ٶزبەك ەلٸ كونستيتۋتسيياسىنىڭ 4-بابىندا «ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ ٶزبەك تٸلٸ بولىپ تابىلادى. ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسى ونىڭ اۋماعىندا تۇراتىن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تٸلٸنە, ەدەت-عۇرپى مەن دەستٷرٸنە قۇرمەتپەن قاراۋدى, ولاردىڭ دامۋىنا جاعداي جاساۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ» دەپ شارۋانى وپ-وڭاي تىندىرا سالعان. بٸزگە دە تاپ وسى فورمۋليروۆكا جاراپ تۇر.
سوت بيلٸگٸ سالاسى دا كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا ٶتە مۇقتاج. سوت سۋديالارى كورپۋسىن سايلاۋ دا بٷكٸلحالىقتىق تٸكەلەي جەنە تٶتەلەي جاسىرىن داۋىس بەرۋ جولىمەن جٷزەگە اسىرىلعانى جٶن. سايلاۋشىلار الدىندا جاۋاپ بەرمەيتٸن سوت سۋدياسى حالىق پٸكٸرٸن قۇلاعىنا دا ٸلمەيدٸ. سوندىقتان ٶز قاتارىنداعى كوررۋپتسييانى دا تىيا الماي وتىر. سوتقا حالىق سەنٸمٸ ٶتە تٶمەن. بولماشى نەرسە ٷشٸن سوت شەشٸمدەرٸ بارلىق ساتىلاردان ٶتٸپ جوعارعى سوتقا دەيٸن شاعىمدالىپ جاتادى. سوتتىڭ ەدٸلدٸگٸنە سەنٸم ورناعان كەزدە ازاماتتار تٶمەنگٸ سوت ساتىسىنىڭ بيلٸگٸنە توقتايدى. بٸز سوعان جەتۋٸمٸز كەرەك!
سونداي-اق, قولدانىستاعى كونستيتۋتسييا بۇۇ 1948 جىلى قابىلدانعان «جالپىعا ورتاق ادام قۇقىقتارىنىڭ دەكلراتسيياسىنا», 1990 جىلى قابىلدانعان «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸگٸ تۋرالى دەكلاراتسيياسىنا» سەيكەس بولۋعا تيٸس. ٶيتكەنٸ, سول قۇجاتتىڭ سوڭعى بابىندا دەكلاراتسييا ەلدٸڭ الداعى كونستيتۋتسيياسىنا نەگٸز بولۋ كەرەكتٸگٸ شەگەلەنگەن. ەكٸ قۇجاتتى ٷڭٸلٸپ سالىستىرىپ قاراعان ادامعا دەكلاراتسييانىڭ كەيبٸر تۇجىرىمدارى اتا زاڭعا ٸلٸنبەي قالعانىن بايقاۋعا بولادى. ايتالىق, دەكلاراتسييانىڭ 2-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مەملەكەتتiگiن ساقتاۋ, قورعاۋ جەنە نىعايتۋ جٶنiندە شارالار قولدانادى» دەلٸنگەن. ال اتا زاڭىمىزدا ۇلتتىق مەملەكەتٸمٸزدٸ قورعاۋ تٷگٸلٸ, ونى ازاماتتىق مەملەكەتكە ويىستىرۋ باعىتى كٶزگە ۇرىپ تۇر. وسىنىڭ بەرٸ ەلٸمٸزگە كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار اسا قاجەت ەكەندٸگٸن بايقاتادى.
مەن زاڭگەر ەمەسپٸن. بٸراق اتا زاڭىمىز تۋرالى وتانىمىزدىڭ قاراپايىم ازاماتى رەتٸندە ٶز پٸكٸرٸمدٸ بٸلدٸردٸم. قوعام جەتٸلۋ ٷشٸن ونىڭ زاڭدىق, قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸ دە جەتٸلۋگە تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸن. ەگەر وسى كٷنگە دەيٸن 59 تٷزەتۋ مەن تولىقتىرۋ ەنگٸزٸلگەن بولسا مەن جوعارىدا ايتقان مەسەلەلەردٸ دە پارلامەنتتٸڭ قولدانىستاعى نەگٸزگٸ زاڭعا ەنگٸزە سالۋىنا ەش كەدەرگٸ جوق!
مارات توقاشباەۆ,
ۇلت پورتالى
