Qazaqta «Kóne sóz – jańa sózdiń qazyǵy» degen ataly sóz bar. Bir estigende naǵyz bolmysyn baiqatpaǵanmen, baqsańyz, osy sózde ozan-ozan oi jamyrap jatqandai. Iaki, jańa sóz de bir, kádimgi at ta bir: ainalyp-ainalyp qazyǵyn tabatyn. Onyń ber jaǵynda atam qazaq: «Dúniede sózden kóne, sózden berik eskertkish joq» dep taǵy tápsirleidi. Tipti, sózdiń qasietin baǵzydan búginge, búginnen erteńge kúmbirlep turar uly ýaqyttyń tábárigi – tarihtyń eskertkishine balaidy. Demek, kóne sózde kóp syrdyń qulpy jatqany haq. Mine, sol sózdiń bir parasyn kóshpendilik ómirdegi tórt túliktiń tóńireginde órbitkendi jón kórdik.
«Kúrde» nege «kúrdelengen»?
Áńgimeni birden bulai óristetýimizdiń de alabóten sebebi bar-tyn. Aýylda turǵasyn aragidik aýyldastaryńnyń aýzyna qarap, solardyń aitqan áralýan taqyryptaǵy áńgimesine qulaq túresiń. Keide, tushymdy sózge qaryq bolyp, óz keregińdi qalaǵanyńsha oljalap bir baiyp qalsań, al keide kerisinshe, óz bilgenińdi eptep ózgege usynýǵa múmkindik alasyń. Mine, osyndai sátterdiń birinde ádettegidei talas sóz «kúnde» men «kúrde» ataýynyń tóńireginde órbigeni bar. Árkim óz pikiriniń durystyǵyn alǵa tartyp, aqyry bir-birine jeńistik bermei tarqasqan-dy.
Endi, sol «daýdyń» núktesin kóp derektiń kóńilge qonymdy bir dáiegimen qoiýdy durys dep taptyq. Ol úshin áýeli jańaǵy aitylǵan «kúnde» men «kúrde» atty eki derbes ataýdy sózdikke toǵytyp kep jibersek, birden kúrdeniń máni aiqyndalady. Iaki, sózdikter úlesindegi onyń máni – asaý bieni saýǵanda teýip jibermeýi úshin artqy aiaǵyn shashasynan ilip alyp, moinyna salyp bailap qoiatyn jip degendi bildiredi. Ol úshin qazaqtyń «Asaýǵa tusaý, tebegenge kúrde, tarpańǵa búkpe» dep keletin mátelge bergisiz máiekti sózin derekke keltirsek te, asa aýsai túsip jańyla qoimaspyz. Munda da tebegenge «kúrde» dep anyq aitylǵan. Al zerdesi tutqyr, zeiindi oqyrman – sizge, ekinshi sózdiń arnaiy túsindirmesiz-aq máni aiqyn bolsa kerek. Dáp-dál ýaqyttyq ólshemi ǵana. «Kúnde» dep kúnde aitylyp júrgen sóz. Bolmasa, aýyspaly maǵynada bireýdi ósekteý, kóptiń kózinshe kóldeneń sózge qiyp kep jiberý degen sóz. Al «kúrde» sózi budan tym kúrdeli ataý.
Kúrdeli demekshi, osy sózdi eger sizge «kúrde+li» dep tarqatyp bersek, oi talqyńyzdan táp-táýir tujyrym týyndaityny aqiqat. Iaǵni, ulttyq sózjasamda baǵzydan kele jatqan sóz týdyrýshy «ly, li, dy, di, ty, ti» jurnaqtarynyń baryn bilemiz. Olardyń bylaiǵy sózdi qoiǵanda, Almaly (alma+ly), Qaraǵandy (qaraǵan-dy), Abyraly (abyra+ly) syndy jer attarynda da kóp ushyrasatynyn aita ketý lázim. Ret-retimen túsindire ketkende, almasy kóp jer, qaraǵandy meken, arpaly taý degen maǵynalardy beretini ámbege aian. Demek, «kúrde» túbir sóz týdyrýshy «li» jurnaǵynyń kómegimen derbes «kúrdeli» sózin túzgen. Egerde, siz tebegen kúrdelep kórgen jan bolsańyz, onyń qiynshylyǵynyń bir basyna jetip artylatynyn aita kelip, osy ataýdan biz únemi aitatyn «kúrdeli» sóziniń shyqqanyna kelisersiz.
Nege «búkpesiz» deimiz?
Osy rette, bul suraqqa tolyqqandy jaýap bere ketýdi oiladyq. Ol úshin joǵaryda mysal etken «tarpańǵa búkpe» degen sózdi de ashyp aita ketýdi qup aldyq. Iá, «búkpe» de, siz, oilaǵandai tek jylqy malyna aitylǵan sózdiń biri. Shý asaý, tarpań bielerdi alǵash saýarda aldyńǵy aiaǵyn búgip, sony jazǵyzbai kótere ustap turýǵa arnalǵan tuiyq qaiys (nemese jip). Mundaida, «atalǵan ataýdyń búgingi «búkpesiz» degen sózge qatysy bar ma?» degen ury saýaldyń paida bolatyny anyq. Onda sizge taǵy logikalyq qabiletińiz septesedi. Múbádá, bir aiaǵy búgilgen jylqy iesin kósilip tarpi almasa, oǵan jalǵyz aq sebep – búkpe bolmaq. Al adamnyń áńgime, nemese syr aitýynda búkpesiz áńgimeniń bolý-bolmaýy – jylqyǵa qoldanǵan tuiyq qaiys sekildi oidy búgetin bir faktordyń bolǵandyǵynan dep bilińiz.
Buryndary, sirá, «tizeńnen súrinseń de, tilińnen súrinbe», – dep tálimdeitin qazaqtyń árbir ul-qyzy mundai qisyndarǵa asa júirik bolsa kerek. Onyń dáleli – soqyrǵa taiaq ustatqandai ustyny bólek ulaǵatty sózder. Bári baǵdarly oidan, parasatty keýdeden sam jamyrap shyqqan sáýledei aiqyn. Sezer júrek, toqyr kóńil bolsa.
Kóbeń men Kómpek
Taǵy aitalyq. Ádette biz maldyń shala toiynysyna kelgende alabúirek, syla, shalań, kóbeń dep kóp shubyrtyp aita jónelgenimizben bir izdiliginde qaisysynyń qandai túlikke qaratyla aitylatynyn bile bermeimiz. Máselen, shalań sózi kóbine usaq maldarǵa qarata aitylsa, syla, alabúirek toiynǵan mal dep siyrdy ataǵan. Al kóbeń ǵana toiynǵan dep jylqy malynyń «bir terlik» ǵana toiynsyn beinelegen. Muny qazaq «kóbeńdi kór de qoi» dep te sipattaǵan. Onyń máni – qysqa ýaqyt aralyǵynda ǵana kóbeń toiynǵan aituiaqtyń syrtkózge júni jyltyrap, ádemi kórinip turǵanymen, esh miniske jaramaitynyn aitqany-tuǵyn.
Al qazir she? Kóptiń bári qoiyn, siyryn, túiesin de kóbeń toiynǵan dep aitýǵa áýes. Al osyndaǵy túiege bailanysty qoldanbai qońyraiyp – «kónerip» ketken ataýǵa toqtalsaq, ol – «kómpek» sózi. Bul da, syla, shalań, alabúirek, kóbeń syndy Oisylqara túliginiń shala toiynys ataýy. Baiyptap qarasańyz, bári de oryn-ornymen jipke tizgen marjandai ádemi sózder. Tek, bizdiń nemquraidylyǵymyzdan solardyń qatary sirep ám kónerip, qadaý-qadaý bolyp ózderi qalǵandyǵyn «kóbeńderden» baiqaisyz.
Kóbeńdi aitpaqshy, osy sóz jadyńyzda bolsa, ataqty aqyn Áset pen Yrysjannyń aitysynda kezdesedi. Onda Yrysjan:
Osy ma ataqty aqyn Áset degen,
Bere me óner paida kórsetpegen.
Topastaý torsholaqtyń
bireýi ǵoi,
Muny kim shyn júirik dep
eseptegen?
Báigede júlde bermes
júirik desem,
Semirgen aqsha mailap
kóbeń eken.
Kórindi kóbeńdigiń kelmei
jatyp,
Er túgil áielden de
boldyń tómen,
– dep oryndy ázilmen, tapqyr teńeýmen Ásetti qaǵytady.
Munda «kóbeń» sózi Ásetke qarata, qur ataqpen semirgen bireý ekensiń ǵoi, shamań belgili boldy dep, aqynnyń namysyn janý maqsatynda aitylady.
Sózdiń oraiy kelgende jáne súzeiik. Kóshpeli qazaq ómiri úshin tórt túliktiń ishinde ishse – sýsyn, minse – kólik, jese – azyq, tońsa – kiim bolǵan jylqy malynyń jóni bólek-ti. Sosyn da danagói halqymyz Qambar ata túligin airyqsha qasterlep, onyń ataýyn túrlishe aituiaq, almaýyt, qydyrjal, qylquiryq, junt dep atap ketken. Osy bir-aq mysaldan-aq babalarymyzdyń sózge qanshalyq usta, oiǵa qandai kenen bolǵanyn baiqaýǵa bolatyndai.
Osy arada «junt» degen sózdi qarastyrsańyz, bul sóz búginde kónergen sózder qataryna enip úlgergen. Tipti, kósheden kez kelgen bir qazaqty toqtatyp «junt» degen sózdi bilesiń be deseńiz, úrke qarap: «joq» dep salqyn til qatatyny ras. Tipten, muny qala turmaq, qyr qazaǵyna baryp aitsań da, túsinýi neǵaibyl? Al «junttai» deńizshi, eki qazaqtyń biri tanidy bul sózdi. Iá, dál-dál soǵymnyń kezinde jii aitylady. «Junttai bolyp toiynypty», dep.
Kórdińiz be, bir sózdiń astaryna úńilip, «bul nege osylai aitylady eken», «sondai semiz ol ne nárse?» dep bir sátke bas qatyrar bir qazaqtyń joq bolýy, shynymen de alańdaýǵa turarlyq jait-ty. Ony aitamyz-aý, buryndary qazekemde taǵy túiege qatysty, nar, úlek, qospaq, aiyr, jar syndy kóp ataýdyń bolǵany belgili. Sonyń ishinde búgingi kúni «jar» sóziniń Oisylqara túligine bailanysty ataýlarda kóp qoldanyla bermeitini qynjyltady. Alda-jalda siz muny da kónergen sózdiń kebi dep bilip, jatyrqai qarasańyz. Oǵan da aitar ýájimiz daiyn. Jaishylyqta el aýzynda «Jardai bolyp toiynypty», «jardai eken» degen sózderdi jii estitinińizdi eske sala otyryp, osyndaǵy «jardai» sóziniń biz tilge tiek etip otyrǵan «jar» zat esimdiginen jasalǵanyn aita ketpekpiz. Mine, mundai sózder bizdiń sózdik qorymyzda kóptep kezdesedi.
P.S. Bizdiń sóz basynda birden «kóne sóz – jańa sózdiń qazyǵy» dep aýyz toltyra aitýymyzdyń syry da osynda. Ultpen birge jasasyp, el tarihyna tiianaq bolǵan mundai sózder ámse munymen bitken emes. Olar ýaqyt qoly qazǵan saiyn qopsi, qobyrai túsip bos topyraqta talasa kóktegen kók maisadai túrlener, túler edi: eger bizde soǵan salar nazar bolsa. Onyń ber jaǵynda, «adamdy adam etken oi men sóz» degen táp-táýir lepestiń de osy rette aitylýy kerek sekildi. Iaki, ataly sózge baba tarihyn syilaǵan, adam atyn arqalaǵan árbir qazaqtyń qamqorshy bolǵany kerek-aq, shirkin?!
Taqyrypqa tuzdyq
Eki kózi soqyr bir kisi adamdar jii júretin orynda tańerteńnen keshke deiin otyryp, qaiyr suraidy. Onda da álgi kisi moinyna «men soqyrmyn, qudai úshin kómektesińder», – dep jazylǵan qatyrma qaǵaz ilip otyrady kúnuzaq. Sóite tura, jolai ótetin adamdardyń arasynda soqyrdy aiap, tiyn-teben tastaityndar sirek edi. Sodan bolar, ol erte kelip, qasqaraiǵansha úmit arqalap otyratyn da qoiatyn.
Birde álgi kisiniń janyna kelip toqtaǵan bir qyz onyń moinyna ilgen qatyrma qaǵazyn surady. Bul nege kerek degen oimen tańdansa da, soqyr oǵan qaǵazdy berdi. Álgi qaǵazdaǵy jazýdy basqa jazýmen ózgertken qyz qatyrma taqtany ózine qaityp berdi de jónine kete barǵan.
Sol-aq eken janyndaǵy karton qorapqa tiyndar syńǵyrlap túse bastaidy. Tipti, ótken-ketkenderdiń bári derlik toqtap, tiyn tastaidy. Osylaisha keshke deiin onyń karton qoraby tiynǵa tolady. Al zaǵip munyń sebebin túsine almai ań-tań bolady. Osy sátte keshkilik jumystan qaitqan baǵanaǵy qyz onyń qasyna kelip toqtaidy da: «mine, kórdińiz be, endi bári basqasha», – deidi.
Onyń daýysynan tanyǵan soqyr «sen ne istep qoidyń, maǵan osy aradan ótken jurttyń bári tiyn tastap jatyr?» – deidi tańyrqap. Qyz oǵan «men bar bolǵany moinyńyzǵa ilingen taqtadaǵy sózdi basqa sózge aýystyryp jazdym», – dep jaýap berdi. Ol burynǵy sózdiń ornyna: – «Qaiyrymdy jan, siz kóre alasyz ǵoi, aityńyzshy: myna dúnie qandai tamasha, biraq men ony kóre almaimyn», – dep jazǵan edi. Mine, bul shyn mánindegi sózdiń qudireti-tuǵyn.
Bile júrińiz
Qazaqy uzyndyq ólshemder:
Kez – shamamen 70 – 80 sm.
Tutam – bes saýsaqty jumǵandaǵy kóldeneń uzyndyq.
Súiem – bas barmaq pen suq saýsaqty jazǵandaǵy aralyq.
Synyq súiem – bas barmaq pen suq saýsaqtyń eki býyny búgilgendegi aralyq.
Qarys – bas barmaq pen suq saýsaqty kere sozǵandaǵy aralyq. kereqarys – bas barmaq pen ortan saýsaqty kere sozǵandaǵy aralyq. Arshyn – shyntaqtan saýsaq ushyna deiingi aralyq.
Salaqulash – úsh qulash.
Attam – adymnyń sozylyńqy túri.
Qozybai Qurman,
"Jetisý" gazeti
