قازاقتا «كٶنە سٶز – جاڭا سٶزدٸڭ قازىعى» دەگەن اتالى سٶز بار. بٸر ەستٸگەندە ناعىز بولمىسىن بايقاتپاعانمەن, باقساڭىز, وسى سٶزدە وزان-وزان وي جامىراپ جاتقانداي. ياكي, جاڭا سٶز دە بٸر, كەدٸمگٸ ات تا بٸر: اينالىپ-اينالىپ قازىعىن تاباتىن. ونىڭ بەر جاعىندا اتام قازاق: «دٷنيەدە سٶزدەن كٶنە, سٶزدەن بەرٸك ەسكەرتكٸش جوق» دەپ تاعى تەپسٸرلەيدٸ. تٸپتٸ, سٶزدٸڭ قاسيەتٸن باعزىدان بٷگٸنگە, بٷگٸننەن ەرتەڭگە كٷمبٸرلەپ تۇرار ۇلى ۋاقىتتىڭ تەبەرٸگٸ – تاريحتىڭ ەسكەرتكٸشٸنە بالايدى. دەمەك, كٶنە سٶزدە كٶپ سىردىڭ قۇلپى جاتقانى حاق. مٸنە, سول سٶزدٸڭ بٸر پاراسىن كٶشپەندٸلٸك ٶمٸردەگٸ تٶرت تٷلٸكتٸڭ تٶڭٸرەگٸندە ٶربٸتكەندٸ جٶن كٶردٸك.
«كٷردە» نەگە «كٷردەلەنگەن»?
ەڭگٸمەنٸ بٸردەن بۇلاي ٶرٸستەتۋٸمٸزدٸڭ دە الابٶتەن سەبەبٸ بار-تىن. اۋىلدا تۇرعاسىن اراگٸدٸك اۋىلداستارىڭنىڭ اۋزىنا قاراپ, سولاردىڭ ايتقان ەرالۋان تاقىرىپتاعى ەڭگٸمەسٸنە قۇلاق تٷرەسٸڭ. كەيدە, تۇشىمدى سٶزگە قارىق بولىپ, ٶز كەرەگٸڭدٸ قالاعانىڭشا ولجالاپ بٸر بايىپ قالساڭ, ال كەيدە كەرٸسٸنشە, ٶز بٸلگەنٸڭدٸ ەپتەپ ٶزگەگە ۇسىنۋعا مٷمكٸندٸك الاسىڭ. مٸنە, وسىنداي سەتتەردٸڭ بٸرٸندە ەدەتتەگٸدەي تالاس سٶز «كٷندە» مەن «كٷردە» اتاۋىنىڭ تٶڭٸرەگٸندە ٶربٸگەنٸ بار. ەركٸم ٶز پٸكٸرٸنٸڭ دۇرىستىعىن العا تارتىپ, اقىرى بٸر-بٸرٸنە جەڭٸستٸك بەرمەي تارقاسقان-دى.
ەندٸ, سول «داۋدىڭ» نٷكتەسٸن كٶپ دەرەكتٸڭ كٶڭٸلگە قونىمدى بٸر دەيەگٸمەن قويۋدى دۇرىس دەپ تاپتىق. ول ٷشٸن ەۋەلٸ جاڭاعى ايتىلعان «كٷندە» مەن «كٷردە» اتتى ەكٸ دەربەس اتاۋدى سٶزدٸككە توعىتىپ كەپ جٸبەرسەك, بٸردەن كٷردەنٸڭ مەنٸ ايقىندالادى. ياكي, سٶزدٸكتەر ٷلەسٸندەگٸ ونىڭ مەنٸ – اساۋ بيەنٸ ساۋعاندا تەۋٸپ جٸبەرمەۋٸ ٷشٸن ارتقى اياعىن شاشاسىنان ٸلٸپ الىپ, موينىنا سالىپ بايلاپ قوياتىن جٸپ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ول ٷشٸن قازاقتىڭ «اساۋعا تۇساۋ, تەبەگەنگە كٷردە, تارپاڭعا بٷكپە» دەپ كەلەتٸن مەتەلگە بەرگٸسٸز مەيەكتٸ سٶزٸن دەرەككە كەلتٸرسەك تە, اسا اۋساي تٷسٸپ جاڭىلا قويماسپىز. مۇندا دا تەبەگەنگە «كٷردە» دەپ انىق ايتىلعان. ال زەردەسٸ تۇتقىر, زەيٸندٸ وقىرمان – سٸزگە, ەكٸنشٸ سٶزدٸڭ ارنايى تٷسٸندٸرمەسٸز-اق مەنٸ ايقىن بولسا كەرەك. دەپ-دەل ۋاقىتتىق ٶلشەمٸ عانا. «كٷندە» دەپ كٷندە ايتىلىپ جٷرگەن سٶز. بولماسا, اۋىسپالى ماعىنادا بٸرەۋدٸ ٶسەكتەۋ, كٶپتٸڭ كٶزٸنشە كٶلدەنەڭ سٶزگە قيىپ كەپ جٸبەرۋ دەگەن سٶز. ال «كٷردە» سٶزٸ بۇدان تىم كٷردەلٸ اتاۋ.
كٷردەلٸ دەمەكشٸ, وسى سٶزدٸ ەگەر سٸزگە «كٷردە+لٸ» دەپ تارقاتىپ بەرسەك, وي تالقىڭىزدان تەپ-تەۋٸر تۇجىرىم تۋىندايتىنى اقيقات. ياعني, ۇلتتىق سٶزجاسامدا باعزىدان كەلە جاتقان سٶز تۋدىرۋشى «لى, لٸ, دى, دٸ, تى, تٸ» جۇرناقتارىنىڭ بارىن بٸلەمٸز. ولاردىڭ بىلايعى سٶزدٸ قويعاندا, المالى (الما+لى), قاراعاندى (قاراعان-دى), ابىرالى (ابىرا+لى) سىندى جەر اتتارىندا دا كٶپ ۇشىراساتىنىن ايتا كەتۋ لەزٸم. رەت-رەتٸمەن تٷسٸندٸرە كەتكەندە, الماسى كٶپ جەر, قاراعاندى مەكەن, ارپالى تاۋ دەگەن ماعىنالاردى بەرەتٸنٸ ەمبەگە ايان. دەمەك, «كٷردە» تٷبٸر سٶز تۋدىرۋشى «لٸ» جۇرناعىنىڭ كٶمەگٸمەن دەربەس «كٷردەلٸ» سٶزٸن تٷزگەن. ەگەردە, سٸز تەبەگەن كٷردەلەپ كٶرگەن جان بولساڭىز, ونىڭ قيىنشىلىعىنىڭ بٸر باسىنا جەتٸپ ارتىلاتىنىن ايتا كەلٸپ, وسى اتاۋدان بٸز ٷنەمٸ ايتاتىن «كٷردەلٸ» سٶزٸنٸڭ شىققانىنا كەلٸسەرسٸز.
نەگە «بٷكپەسٸز» دەيمٸز?
وسى رەتتە, بۇل سۇراققا تولىققاندى جاۋاپ بەرە كەتۋدٸ ويلادىق. ول ٷشٸن جوعارىدا مىسال ەتكەن «تارپاڭعا بٷكپە» دەگەن سٶزدٸ دە اشىپ ايتا كەتۋدٸ قۇپ الدىق. يە, «بٷكپە» دە, سٸز, ويلاعانداي تەك جىلقى مالىنا ايتىلعان سٶزدٸڭ بٸرٸ. شۋ اساۋ, تارپاڭ بيەلەردٸ العاش ساۋاردا الدىڭعى اياعىن بٷگٸپ, سونى جازعىزباي كٶتەرە ۇستاپ تۇرۋعا ارنالعان تۇيىق قايىس (نەمەسە جٸپ). مۇندايدا, «اتالعان اتاۋدىڭ بٷگٸنگٸ «بٷكپەسٸز» دەگەن سٶزگە قاتىسى بار ما?» دەگەن ۇرى ساۋالدىڭ پايدا بولاتىنى انىق. وندا سٸزگە تاعى لوگيكالىق قابٸلەتٸڭٸز سەپتەسەدٸ. مٷبەدە, بٸر اياعى بٷگٸلگەن جىلقى يەسٸن كٶسٸلٸپ تارپي الماسا, وعان جالعىز اق سەبەپ – بٷكپە بولماق. ال ادامنىڭ ەڭگٸمە, نەمەسە سىر ايتۋىندا بٷكپەسٸز ەڭگٸمەنٸڭ بولۋ-بولماۋى – جىلقىعا قولدانعان تۇيىق قايىس سەكٸلدٸ ويدى بٷگەتٸن بٸر فاكتوردىڭ بولعاندىعىنان دەپ بٸلٸڭٸز.
بۇرىندارى, سٸرە, «تٸزەڭنەن سٷرٸنسەڭ دە, تٸلٸڭنەن سٷرٸنبە», – دەپ تەلٸمدەيتٸن قازاقتىڭ ەربٸر ۇل-قىزى مۇنداي قيسىندارعا اسا جٷيرٸك بولسا كەرەك. ونىڭ دەلەلٸ – سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ۇستىنى بٶلەك ۇلاعاتتى سٶزدەر. بەرٸ باعدارلى ويدان, پاراساتتى كەۋدەدەن سام جامىراپ شىققان سەۋلەدەي ايقىن. سەزەر جٷرەك, توقىر كٶڭٸل بولسا.
كٶبەڭ مەن كٶمپەك
تاعى ايتالىق. ەدەتتە بٸز مالدىڭ شالا تويىنىسىنا كەلگەندە الابٷيرەك, سىلا, شالاڭ, كٶبەڭ دەپ كٶپ شۇبىرتىپ ايتا جٶنەلگەنٸمٸزبەن بٸر ٸزدٸلٸگٸندە قايسىسىنىڭ قانداي تٷلٸككە قاراتىلا ايتىلاتىنىن بٸلە بەرمەيمٸز. مەسەلەن, شالاڭ سٶزٸ كٶبٸنە ۇساق مالدارعا قاراتا ايتىلسا, سىلا, الابٷيرەك تويىنعان مال دەپ سيىردى اتاعان. ال كٶبەڭ عانا تويىنعان دەپ جىلقى مالىنىڭ «بٸر تەرلٸك» عانا تويىنسىن بەينەلەگەن. مۇنى قازاق «كٶبەڭدٸ كٶر دە قوي» دەپ تە سيپاتتاعان. ونىڭ مەنٸ – قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا عانا كٶبەڭ تويىنعان ايتۇياقتىڭ سىرتكٶزگە جٷنٸ جىلتىراپ, ەدەمٸ كٶرٸنٸپ تۇرعانىمەن, ەش مٸنٸسكە جارامايتىنىن ايتقانى-تۇعىن.
ال قازٸر شە? كٶپتٸڭ بەرٸ قويىن, سيىرىن, تٷيەسٸن دە كٶبەڭ تويىنعان دەپ ايتۋعا ەۋەس. ال وسىنداعى تٷيەگە بايلانىستى قولدانباي قوڭىرايىپ – «كٶنەرٸپ» كەتكەن اتاۋعا توقتالساق, ول – «كٶمپەك» سٶزٸ. بۇل دا, سىلا, شالاڭ, الابٷيرەك, كٶبەڭ سىندى ويسىلقارا تٷلٸگٸنٸڭ شالا تويىنىس اتاۋى. بايىپتاپ قاراساڭىز, بەرٸ دە ورىن-ورنىمەن جٸپكە تٸزگەن مارجانداي ەدەمٸ سٶزدەر. تەك, بٸزدٸڭ نەمقۇرايدىلىعىمىزدان سولاردىڭ قاتارى سيرەپ ەم كٶنەرٸپ, قاداۋ-قاداۋ بولىپ ٶزدەرٸ قالعاندىعىن «كٶبەڭدەردەن» بايقايسىز.
كٶبەڭدٸ ايتپاقشى, وسى سٶز جادىڭىزدا بولسا, اتاقتى اقىن ەسەت پەن ىرىسجاننىڭ ايتىسىندا كەزدەسەدٸ. وندا ىرىسجان:
وسى ما اتاقتى اقىن ەسەت دەگەن,
بەرە مە ٶنەر پايدا كٶرسەتپەگەن.
توپاستاۋ تورشولاقتىڭ
بٸرەۋٸ عوي,
مۇنى كٸم شىن جٷيرٸك دەپ
ەسەپتەگەن?
بەيگەدە جٷلدە بەرمەس
جٷيرٸك دەسەم,
سەمٸرگەن اقشا مايلاپ
كٶبەڭ ەكەن.
كٶرٸندٸ كٶبەڭدٸگٸڭ كەلمەي
جاتىپ,
ەر تٷگٸل ەيەلدەن دە
بولدىڭ تٶمەن,
– دەپ ورىندى ەزٸلمەن, تاپقىر تەڭەۋمەن ەسەتتٸ قاعىتادى.
مۇندا «كٶبەڭ» سٶزٸ ەسەتكە قاراتا, قۇر اتاقپەن سەمٸرگەن بٸرەۋ ەكەنسٸڭ عوي, شاماڭ بەلگٸلٸ بولدى دەپ, اقىننىڭ نامىسىن جانۋ ماقساتىندا ايتىلادى.
سٶزدٸڭ ورايى كەلگەندە جەنە سٷزەيٸك. كٶشپەلٸ قازاق ٶمٸرٸ ٷشٸن تٶرت تٷلٸكتٸڭ ٸشٸندە ٸشسە – سۋسىن, مٸنسە – كٶلٸك, جەسە – ازىق, توڭسا – كيٸم بولعان جىلقى مالىنىڭ جٶنٸ بٶلەك-تٸ. سوسىن دا داناگٶي حالقىمىز قامبار اتا تٷلٸگٸن ايرىقشا قاستەرلەپ, ونىڭ اتاۋىن تٷرلٸشە ايتۇياق, الماۋىت, قىدىرجال, قىلقۇيرىق, جۇنت دەپ اتاپ كەتكەن. وسى بٸر-اق مىسالدان-اق بابالارىمىزدىڭ سٶزگە قانشالىق ۇستا, ويعا قانداي كەنەن بولعانىن بايقاۋعا بولاتىنداي.
وسى ارادا «جۇنت» دەگەن سٶزدٸ قاراستىرساڭىز, بۇل سٶز بٷگٸندە كٶنەرگەن سٶزدەر قاتارىنا ەنٸپ ٷلگەرگەن. تٸپتٸ, كٶشەدەن كەز كەلگەن بٸر قازاقتى توقتاتىپ «جۇنت» دەگەن سٶزدٸ بٸلەسٸڭ بە دەسەڭٸز, ٷركە قاراپ: «جوق» دەپ سالقىن تٸل قاتاتىنى راس. تٸپتەن, مۇنى قالا تۇرماق, قىر قازاعىنا بارىپ ايتساڭ دا, تٷسٸنۋٸ نەعايبىل? ال «جۇنتتاي» دەڭٸزشٸ, ەكٸ قازاقتىڭ بٸرٸ تانيدى بۇل سٶزدٸ. يە, دەل-دەل سوعىمنىڭ كەزٸندە جيٸ ايتىلادى. «جۇنتتاي بولىپ تويىنىپتى», دەپ.
كٶردٸڭٸز بە, بٸر سٶزدٸڭ استارىنا ٷڭٸلٸپ, «بۇل نەگە وسىلاي ايتىلادى ەكەن», «سونداي سەمٸز ول نە نەرسە?» دەپ بٸر سەتكە باس قاتىرار بٸر قازاقتىڭ جوق بولۋى, شىنىمەن دە الاڭداۋعا تۇرارلىق جايت-تى. ونى ايتامىز-اۋ, بۇرىندارى قازەكەمدە تاعى تٷيەگە قاتىستى, نار, ٷلەك, قوسپاق, ايىر, جار سىندى كٶپ اتاۋدىڭ بولعانى بەلگٸلٸ. سونىڭ ٸشٸندە بٷگٸنگٸ كٷنٸ «جار» سٶزٸنٸڭ ويسىلقارا تٷلٸگٸنە بايلانىستى اتاۋلاردا كٶپ قولدانىلا بەرمەيتٸنٸ قىنجىلتادى. الدا-جالدا سٸز مۇنى دا كٶنەرگەن سٶزدٸڭ كەبٸ دەپ بٸلٸپ, جاتىرقاي قاراساڭىز. وعان دا ايتار ۋەجٸمٸز دايىن. جايشىلىقتا ەل اۋزىندا «جارداي بولىپ تويىنىپتى», «جارداي ەكەن» دەگەن سٶزدەردٸ جيٸ ەستيتٸنٸڭٸزدٸ ەسكە سالا وتىرىپ, وسىنداعى «جارداي» سٶزٸنٸڭ بٸز تٸلگە تيەك ەتٸپ وتىرعان «جار» زات ەسٸمدٸگٸنەن جاسالعانىن ايتا كەتپەكپٸز. مٸنە, مۇنداي سٶزدەر بٸزدٸڭ سٶزدٸك قورىمىزدا كٶپتەپ كەزدەسەدٸ.
P.S. بٸزدٸڭ سٶز باسىندا بٸردەن «كٶنە سٶز – جاڭا سٶزدٸڭ قازىعى» دەپ اۋىز تولتىرا ايتۋىمىزدىڭ سىرى دا وسىندا. ۇلتپەن بٸرگە جاساسىپ, ەل تاريحىنا تيياناق بولعان مۇنداي سٶزدەر ەمسە مۇنىمەن بٸتكەن ەمەس. ولار ۋاقىت قولى قازعان سايىن قوپسي, قوبىراي تٷسٸپ بوس توپىراقتا تالاسا كٶكتەگەن كٶك مايساداي تٷرلەنەر, تٷلەر ەدٸ: ەگەر بٸزدە سوعان سالار نازار بولسا. ونىڭ بەر جاعىندا, «ادامدى ادام ەتكەن وي مەن سٶز» دەگەن تەپ-تەۋٸر لەپەستٸڭ دە وسى رەتتە ايتىلۋى كەرەك سەكٸلدٸ. ياكي, اتالى سٶزگە بابا تاريحىن سىيلاعان, ادام اتىن ارقالاعان ەربٸر قازاقتىڭ قامقورشى بولعانى كەرەك-اق, شٸركٸن?!
تاقىرىپقا تۇزدىق
ەكٸ كٶزٸ سوقىر بٸر كٸسٸ ادامدار جيٸ جٷرەتٸن ورىندا تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيٸن وتىرىپ, قايىر سۇرايدى. وندا دا ەلگٸ كٸسٸ موينىنا «مەن سوقىرمىن, قۇداي ٷشٸن كٶمەكتەسٸڭدەر», – دەپ جازىلعان قاتىرما قاعاز ٸلٸپ وتىرادى كٷنۇزاق. سٶيتە تۇرا, جولاي ٶتەتٸن ادامداردىڭ اراسىندا سوقىردى اياپ, تيىن-تەبەن تاستايتىندار سيرەك ەدٸ. سودان بولار, ول ەرتە كەلٸپ, قاسقارايعانشا ٷمٸت ارقالاپ وتىراتىن دا قوياتىن.
بٸردە ەلگٸ كٸسٸنٸڭ جانىنا كەلٸپ توقتاعان بٸر قىز ونىڭ موينىنا ٸلگەن قاتىرما قاعازىن سۇرادى. بۇل نەگە كەرەك دەگەن ويمەن تاڭدانسا دا, سوقىر وعان قاعازدى بەردٸ. ەلگٸ قاعازداعى جازۋدى باسقا جازۋمەن ٶزگەرتكەن قىز قاتىرما تاقتانى ٶزٸنە قايتىپ بەردٸ دە جٶنٸنە كەتە بارعان.
سول-اق ەكەن جانىنداعى كارتون قوراپقا تيىندار سىڭعىرلاپ تٷسە باستايدى. تٸپتٸ, ٶتكەن-كەتكەندەردٸڭ بەرٸ دەرلٸك توقتاپ, تيىن تاستايدى. وسىلايشا كەشكە دەيٸن ونىڭ كارتون قورابى تيىنعا تولادى. ال زاعيپ مۇنىڭ سەبەبٸن تٷسٸنە الماي اڭ-تاڭ بولادى. وسى سەتتە كەشكٸلٸك جۇمىستان قايتقان باعاناعى قىز ونىڭ قاسىنا كەلٸپ توقتايدى دا: «مٸنە, كٶردٸڭٸز بە, ەندٸ بەرٸ باسقاشا», – دەيدٸ.
ونىڭ داۋىسىنان تانىعان سوقىر «سەن نە ٸستەپ قويدىڭ, ماعان وسى ارادان ٶتكەن جۇرتتىڭ بەرٸ تيىن تاستاپ جاتىر?» – دەيدٸ تاڭىرقاپ. قىز وعان «مەن بار بولعانى موينىڭىزعا ٸلٸنگەن تاقتاداعى سٶزدٸ باسقا سٶزگە اۋىستىرىپ جازدىم», – دەپ جاۋاپ بەردٸ. ول بۇرىنعى سٶزدٸڭ ورنىنا: – «قايىرىمدى جان, سٸز كٶرە الاسىز عوي, ايتىڭىزشى: مىنا دٷنيە قانداي تاماشا, بٸراق مەن ونى كٶرە المايمىن», – دەپ جازعان ەدٸ. مٸنە, بۇل شىن مەنٸندەگٸ سٶزدٸڭ قۇدٸرەتٸ-تۇعىن.
بٸلە جٷرٸڭٸز
قازاقى ۇزىندىق ٶلشەمدەر:
كەز – شامامەن 70 – 80 سم.
تۇتام – بەس ساۋساقتى جۇمعانداعى كٶلدەنەڭ ۇزىندىق.
سٷيەم – باس بارماق پەن سۇق ساۋساقتى جازعانداعى ارالىق.
سىنىق سٷيەم – باس بارماق پەن سۇق ساۋساقتىڭ ەكٸ بۋىنى بٷگٸلگەندەگٸ ارالىق.
قارىس – باس بارماق پەن سۇق ساۋساقتى كەرە سوزعانداعى ارالىق. كەرەقارىس – باس بارماق پەن ورتان ساۋساقتى كەرە سوزعانداعى ارالىق. ارشىن – شىنتاقتان ساۋساق ۇشىنا دەيٸنگٸ ارالىق.
سالاقۇلاش – ٷش قۇلاش.
اتتام – ادىمنىڭ سوزىلىڭقى تٷرٸ.
قوزىباي قۇرمان,
"جەتٸسۋ" گازەتٸ
