Búkil túrki dúniesiniń ǵajaiyby – Rýna-Bitik jazýy týraly kópten beri aityp kelemiz. Ol baǵa jetpes rýhani qundylyq, Uly Dala órkenietiniń joiqyndyǵyn pash etetin adamzattyq deńgeidegi keremet. Kók túrikteriniń erligi men órligi, qaiǵysy men muńy, armany men ańsaýy, amanaty men ósieti órilgen kieli mura. Ata-babalarymyzdyń sonaý erte ǵasyrlardyń ózinde adamzattyń bir qaptaly qiialdai da almaǵan, taǵy bir bóligi endi-endi eńsere bastaǵan jazba mádeniettiń kóshin túzegendiginiń jarqyn aiǵaǵy.
Sol qariia ǵasyrlardaǵy aibyndy da abzal babalarymyzǵa, urandap dúbir salǵanda qaptaǵan qalyń jaýdy shybyn jannan túńiltken aibyndylarymyzǵa, basy barlar iilip, tizesi barlar búgilgen qaharmandarymyzǵa taǵzym etip júrsek, ótkenge qurmet, búginge ǵibrat sol emes pe?!
Alaida, olai jasai almai júrmiz. «Sonaý bastan, o bastan, jaralǵaly qara jer, jaralǵaly kók aspan, adamzattan baǵy asqan» Estemi men Býmyn, Kúltegin men Bilge qaǵandar jaily tarihty izdegende ǵana eske alamyz. Sodan keiin belgili-belgisiz merzimge umytamyz. Olar erte ǵasyrlarymyzdyń asqaqtyǵyn aiǵaqtap tas tuǵyrlarda zańǵarlanyp turǵan joq. Negizimizdi qalaǵan, tegimizdi túgendegen sol joiqyndar týraly kósile baiandaǵan kórkem týyndylar da, jotaly filmder de joq. «Ólimshi halyqty qońdy etken, jalańash halyqty tondy etken, ash halyqty toq etken, az halyqty kóp etken» sol kemeńgerlerdiń rýhy: – Bul qalai? – dep júrmegei.
Solai nalymaýyn oilap, alys dáýirdegi keremetimizdi qurmetteiik dep, Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimetine eki ret usynyspen shyqqanbyz. Irgedegi Resei, búkil Slavian dúniesi Rýna-Bitik jazýynan keiin paida bolǵan, Bulǵar bilgirleri jasaǵan kirillitsany jappai qadirlep, jyl saiyn arnaýly kúnin dúrildetip ótkizip jatqanda aýzymyzdy qý shóppen súrtip otyrǵanymyz jaramas, kóneni jańǵyrtaiyq, irgeli el ekenimizdi tanytaiyq degenbiz.
Qaita-qaita aitqan soń atqarýshy bilik oń sheshimge kelip, Mádeniet jáne aqparat ministrligi 2014 jyldyń respýblikalyq biýdjetine Rýna-Bitik jazýyn atap ótý úshin qarjy bólý týraly negizdemelerdi usynǵan bolatyn. Sóitip, atalǵan ministrliktiń 2014, 2015, 2016 jyldarǵa arnalǵan biýdjetine bizdiń tilek-talabymyz «Túrki jazbalary men mádenieti kúni» ataýymen engen edi. Kúltegin, Bilge qaǵan, Tui-uqyq, Quúli-chor, Terkin sekildi iri ustyndardaǵy jazýlardyń, olardan bólek 96 jazýdyń, Taihor-chýlý jartasyndaǵy 30 jazýdyń ishindegi uly jazý – Rýna-Bitik jazýy bizdiń búgingi rýhani ómirimizge osylaisha qaita oralǵan-dy.
Osy igi qadamdy odan ári dáiektei túseiik dep, 2013 jylǵy 12 jeltoqsanda Parlament Májilisiniń Dariǵa Nursultanqyzy Nazarbaeva basqarǵan Áleýmettik-mádeni damý komitetiniń uiymdastyrýymen Eýraziia Ulttyq ýniversitetinde keńeitilgen keńes ótkizildi.
Keńeste atalǵan ózekti másele haqynda oiymyzdy ortaǵa salyp, birneshe janama usynystar da aittyq. Kúltegin keshenin Resei zertteýshisi N.Iadrintsev alǵash taýyp, álemniń nazaryn aýdarsa, ondaǵy tańbalardy tuńǵysh taratyp oqyǵan, «Rýnika» atalǵan kóne mátindi sóiletken Daniia ǵalymy, Kopengagen ýniversitetiniń salystyrmaly til bilimi kafedrasynyń professory Vilgelm Tomsen ekenin, túrki mádenietine osyndai airyqsha eńbek sińirgen ǵulamanyń esimin Astanadaǵy bir kóshege bersek, quba-qup emes pe degenbiz.
Asylynda, bul ádildik ári qariia tarihyńdy sóiletken ǵalymǵa búkil túrki dúniesiniń atynan jasalǵan qurmet bolar edi ǵoi. Alaida, usynys áli kúnge dáiektelgen joq. Onyń esesine shetelder astanalary men qairatkerleriniń esimderi berilgen kóshelerdiń qatary jyl sanap tolyǵyp keledi.
Bul usynystardy «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly Bilim jáne ǵylym, Mádeniet jáne sport ministrlikteriniń esine salsaq áli de oilanar dep úmittenemiz.
Eýraziia Ulttyq ýniversitetinde ótken, joǵaryda atalǵan keńeste Rýna-Bitik jazýyn jyl saiyn qai kúni atap ótý kerektigi jaily túrli pikirler aityldy. Kúltegin kók tasynyń kóshirme nusqasy elge jetkizilgen kúndi eskerý kerek shyǵar degen oi ortaǵa tústi. Ony belgili ǵalym Myrzatai Joldasbekov quptap, sol kúndi, iaǵni 18 mamyrdy belgileýdi usyndy. Keńeske qatysýshylar biraýyzdan kelisti. Dál osy kúni, 2001 jyly tarihi mura elge ákelinip, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń tórine qondyrylǵan bolatyn.
Osyndai syndarly joldan ótken oi-talap endi naqty júzege asyrylýy kerek. Tiisti ministrlikter, jalpy atqarýshy bilik keiinge ysyra bermei, naqty iske kirisetin kez jetti. Zamanynda alys-jaqynǵa yqpaldy bolǵan, el quraǵan ata-babalarymyzǵa tarih ta, búgingi esti ǵasyr da riza. Sol bir qariia dáýir, kóktúriktiń alyptary men aldiiarlary endi bizge riza bolsyn. Kóne murany, kieli murany qasterleiik.
Aldan SMAIYL,
jazýshy, Memlekettik syilyqtyń laýreaty
"Egemen Qazaqstan" gazeti
