Sovettik shovnizm ideologiiasy «komsomoldyq dáýrenin» saǵyna-sarǵaiǵan birqatar shal-shaýqan, kempir-keshekterdiń yqpalymen Qazaq Elinde qaita jańǵyratyn túri bar. Oǵan Almatyda, Semeide jáne Atyraýda ótken túrli jiyndar men is-sharalar dálel. Onysy, áli de jalǵasa beretin túri bar.
Táýelsizdiktiń 27 jylynda joǵary laýazymdarynan túspese de, úlde men búldege oranyp, shalqyp ómir súrip, zeinetkerlik jastan álde qashan asyp ketse de jumsaq oryntaqtary men joǵary jalaqylaryn qimai áli de ilinip-salynyp kele jatqan qariialar «jaǵalaýda tur». Sonda da, komsomolyn saǵyna eske alyp qana qoimai, reti kelse jas býynnyń sanasyna óz ideologiialaryn sińirip, bodandyqtyq buǵaýyna qaitadan bailap berip ketýge jantalasa kirisip jatqandai kórinister kóz aldymyzda ótip jatyr. Bul oqiǵalardy osylai túsinbeske ózge amal joq. Óitkeni, tym naýqanshyldyqpen qatty etek jaiyp barady. Olarǵa ái deitin áje, qoi deitin qoja da kórinbeidi. Tipti, komsomoldyń qan qyzyl belgisiniń shetine «Rýhani jańǵyrýdyń» rámizin salyp qoiyp urandatyp jatsa da, eshkim táiit demedi. Sonda, bizdiń jańǵyramyz dep júrgenimiz sovet odaǵyna qaita oralý ǵana bolǵany ma?
Biraz adamdarmen pikirlestim. Jastar ǵana tegeýirindi qarsylasqandary bolmasa, aǵa býyn arasynda ony ersi kóretinderi neken saiaq. «Sovet kezinde jaqsy edi ǵoi. Talai is tyndyrdyq, eldi damyttyq» dep kúrsinetinder de kezdesti.
Jaraidy, tyndyrǵan eken. Sovet qoǵamy qalai damydy? Qysqasy, urlyq pen tonaý arqyly ǵana itshilep 70 jyldan astam ǵumyr keshti. Áý basta, bailardyń mal-múlkin, altyn-jambysyn tartyp alyp, qazaq dalasyn qan qaqsatty. Qoldan ashtyq uiymdastyryp aiaýsyz qyrdy. Otyryqshy elderdegi halyqtardyń jerin, óndiristerin, kásipterin bolshevikterge tartyp alyp berdi. Ainalasyn abaqtyǵa toltyrdy, jer aýdaryp it jekkenge aidady. Sóitip urlyq pen tonaýmen sovettik ekonomikanyń negizin qalady.
Dúniejúzilik ekinshi soǵys aiaqtalǵan soń Germaniianyń kúlli tehnikasy men óndiristerin túgin qaldyrmai tonap, poiyzǵa tiegen komsomoldar ony sovet jerine ornatty. Taǵy da urlaý, tonaý. Ol tehnikasy men tehnologiiasy da ábden tozdy, eskirdi, artta qaldy. Soǵan qaramastan qur bosqa urandatyp júrip qalai toqyraýǵa ushyraǵanyn Gorbachev aitqanda ǵana sezdi. Biraq, tolyq uqqan da joq. Aqyry, «qyrǵi-qabaq soǵys» kezinde jantalasa qarýlanǵan áskeri tehnikalaryn ot aldyryp ta, kalashnikovtaryn oqtap ta úlgermei ózderi bir-aq jalp etip qulap, qirap qaldy.
Sovet komsomoldarynyń artynda «biz tabiǵat bailyǵyn kútip otyrmaimyz, ony tartyp alamyz» dep urandatýlarynyń saldarynan sýy tartylyp, keýip qalǵan Aral teńizi, beibereket jyrtylyp eroziia ushyraǵan qazaqtyń qumdy dalasy, otalǵan sekseýil, qyrylyp qalǵan ań qus, kiik, altynyn alǵan soń úńireiip qazylyp qalǵan shahtanyń oryndary, iadrolyq qarý synaǵynyń ajal apany, orys áskeriniń poligondary, qoishy, qaisy birin aitasyń, jutaǵan jurt qaldy.
Komsomoldardyń qyzyl uranymen qazaqtyń talai daryndy, bilimdar jastary aýylsharýashylyǵyna lek-legimen aǵylyp, jappai mal baqty. Olardy qalaǵa «propiska» degen jeleýmen engizbedi. Qalaǵa kelse, órkenietke bet buryp, ózge ulttarmen teńesip ketedi dep shovnister ólerdei saqtanyp, Almatyny, ózge de oblys ortalyqtaryn qyzǵyshtai qorydy.
Qala demekshi, sol komsomoldar «biz qazaqtarǵa qala salyp berdik» dep kópirmei-aq qoisyn. Olardyń salǵan hrýshevkalary, ózge de paneldik tamdary qazir onsyz da qirap jatyr. Onyń ornyna táýelsiz eldiń jastary qandai turǵyn úi keshenderin turǵyzyp jatqanyn kúnde kórip júrmiz.
Al, sonda kári komsomolshylardyń áldeqashan qirap qalǵan sovettiń jutaǵan jurtyn kóksegenderi qai sasqandary?!
Qýandyq Shamahaiuly
