Foto: Pexels.com
Kompiýterlik oiyndarǵa táýeldilik pen lýdomaniia – balalar men jasóspirimder arasynda taralǵan, qoǵamdy alańdatqan máselelerdiń biri. Ekrannyń ar jaǵyndaǵy milliardtaǵan dollarlyq indýstriia árbir gadjet ustaǵan balany ózine baýrap álek. Bala jai ǵana oiyn oinap otyr degenmen, bul erteń úlken somadaǵy aqsha salyp oinaý indetine aparatyn alǵashqy qadamdar ekenin mamandar aitýda. Oiynǵa táýeldilikti boldyrmaý úshin ata-ana ne isteýi kerek jáne ony emdeý joldary qandai? Ult.kz tilshisi anyqtady.
Bala virtýal álemnen jubanysh izdeidi
Qazaqstan jáne Ortalyq Aziia Otbasy institýtynyń basshysy Elmira Álievanyń aitýynsha, qazir tańda oiynǵa táýeldilik máselesine tap bolǵandardyń naqty sanyn anyqtaý múmkin bolmai otyr. Sebebi mundai máselemen tirkelgen adamdardyń naqty sany týraly derekter joq.
«Biz densaýlyq saqtaý ministrliginiń resmi derekterine súiene otyryp, qazirgi tańda matematikalyq modeldeý arqyly oiynǵa táýeldilik máselesine tap bolǵan balalardyń, jastardyń jáne eresekterdiń sany 36 000-nan astam adamdy quraidy dep boljaýǵa bolatynyn aita alamyz. Alaida, bul kórsetkish týrizm ministrligi usynǵan derekterden erekshelenedi. Sońǵy boljam boiynsha, bul san 450 000 adamǵa jetýi múmkin. Mundai aiyrmashylyqtyń basty sebebi – bizde bul máselemen tirkelgen adamdardyń naqty resmi sany týraly derekterdiń bolmaýy. Belgilisi, 2024 jyldyń shildesine deiin osy diagnozben meditsinalyq mekemelerde resmi túrde 19 adam emdelgen», - deidi ol.
Alaida bul san máseleniń qanshalyqty kúrdeli ekenin kórsete almaidy deidi ol. Maman oiynǵa táýeldilikke kóbine ata-analardyń jumysbastylyǵy, balalarǵa arnaiy ýaqyt bóle almaýy sep bolyp otyrǵanyn aitady.
«Árbir otbasy, árbir eresek adam jumys kúniniń kóp bóligin mansap, jumys jáne materialdyq máselelerdi sheshýge arnaidy. Osyǵan bailanysty óz balalary men jaqyndarymen shynaiy qarym-qatynasqa ýaqyt az qalady. Bir jaǵynan, eresekterdiń óz balalaryn jáne otbasyn qaýipsizdik pen jailylyqpen qamtamasyz etýge tyrysýy – úlken qamqorlyq. Biraq emotsionaldyq qoldaý kórsetýge jáne balamen bailanys ornatýǵa ýaqyty jete bermeidi. Sonyń saldarynan bala jalǵyzdyqqa dýshar bolyp, ózin qajetsiz sezinip, virtýaldy álemnen jubanysh izdeidi», - deidi ol.
Adamdar rýhani ash
Mamannyń sózin Qazaqstandaǵy oiynǵa táýeldilikpen jumys baǵdarlamasynyń jetekshisi Aleksandr Rýshýk te qoldap otyr. Ol adamdardyń ne sebepti oiynǵa táýeldi bolatynyn zerttegen.
«Bul máseleniń negizgi sebebi nede? Oiynǵa táýeldilik – adamnyń ómirine qanaǵattanbaýynyń saldary. Bul jaǵdaida, biz bir saty tómen túsip, onyń nege qanaǵattanbaitynyn anyqtaýymyz kerek. Birinshi sebep – qarym-qatynasta jaqyndyqtyń jetispeýi. Ata-analar kóbine «Mektepte bári jaqsy ma?» dep surap, kúndelikti tapsyrmalardy oryndaýyn ǵana qadaǵalaidy: «Sabaǵyńdy oryndadyń ba?», «Qaida baramyz?» nemese «Kitaptaryńdy saldyń ba?» Biraq biz bir-birimizge shynaiy qyzyǵýshylyq bildirýdi umyttyq: «Qalaisyń?», «Saǵan ne bolyp júr?», «Qandai ýaiymdaryń bar?», «Ne týraly armandaisyń?», «Neden qinalyp júrsiń?». Osyndai janashyrlyq qarym-qatynas joǵalǵandai. Bul – eń basty másele», - dep atap ótti maman.
Sondai-aq ol oiynǵa táýeldilik adamnyń óz qajettilikterin tolyqqandy qanaǵattandyra almaýynan týyndaýy múmkin deidi.
«Ekinshi sebep – kommýnikativtik daǵdylardyń, sonyń ishinde syni oilaý qabiletiniń jetispeýi. Bul daǵdylar adamnyń qajettilikteri men tilekterin qanaǵattandyrýǵa kómektesedi. Biraq olarǵa uialý, qorqynysh, ózin kinálaý sezimderi kedergi jasaidy. Meniń klientterimniń 99%-y óz qajettilikterin qanaǵattandyra almaidy, nátijesinde emotsiialary jinaqtalyp, olarmen kúresý jolyn bilmeidi. Sondyqtan olar qandai da bir jol izdeidi. Kóp jaǵdaida bul devianttyq minez-qulyqqa nemese túrli táýeldilikterge ákeledi», - dep máseleniń neden paida bolatynyna toqtaldy.
Aleksandr Rýshýk oiynǵa táýeldi adamnyń portretin qalyptastyrý qiyn deidi. Óitkeni bul indet aqyl-oiy tolyq qalyptaspaǵan jasóspirimnen bastap, birneshe diplomy bar bilikti mamandy da arbaýy múmkin.
Dofamin alý jeńildep ketti
Qazaq ulttyq meditsina ýniversitetiniń kommýnikativtik daǵdylar kafedrasynyń meńgerýshisi Fatima Baǵiarova qazirde dofamin, serotonin, adrenalin siiaqty qýanysh gormondaryn gadjetter arqyly alý qoljetimdi bolyp turǵanyna toqtaldy. Sondyqtan da balalarǵa shynaiy ómirden emes, virtýaldy álemnen qýanysh izdeý áldeqaida ońai.
«Mysaly, dofamin biz lázzat alǵan kezde, marapatqa ie bolǵanda nemese birdeńe jasaǵymyz kelgende bólinedi. Bul bizdiń ómirimizge qýanysh syilaityn tamasha neiromediator. Ókinishke orai, adam oiyn oinai bastaǵanda, ol úlken mólsherde dofamin alady. Virtýaldy álemnen ony alý áldeqaida ońai bolsa, ol ony shynaiy ómirden izdep ne úshin áýre bolady? Eger ol jeńilip qalsa, qaitadan oinap, taǵy da dofamin alady. Sóitip táýeldilikke ushyraidy», - deidi ol.
Fatima Baǵiarova oiynǵa táýeldilik máselesin qazirde Sport jáne týrizm ministrligi ainalysyp jatqanyn quptarlyq is dep atady. Sebebi búginde adamǵa fizikalyq belsendilik óte qajet.
«Adam kún saiyn ekran aldynda otyrǵandyqtan, ol jalqaýlyqqa urynyp, qol-aiaǵyn jumys istetýge erinetin bolady. Mundai jaǵdaida balany nemese jasóspirimdi qimylǵa shaqyrý óte mańyzdy. Sonymen qatar, Oqý-aǵartý ministrligi men Densaýlyq saqtaý ministrlikteri mýltidistsiplinarlyq komanda quryp, bul máseleni birge talqylap, tiimdi sheshimderdi tabýy qajet», - dep usynys bildirdi.
Elde addiktologtar jetispeidi
Mamandar oiynǵa táýeldilikti emdeitin arnaiy reabilitatsiialyq ortalyqtar joǵyn aitady. Qazirgi kezde bul máselemen betpe-bet kelgen ár ata-ana psihologqa júgingenimen, táýeldilikti emdei alatyn mamandar kemde-kem.
«Eger biz jasóspirimderdegi oiynǵa táýeldilik pen olardyń ońaltylýy týraly aitatyn bolsaq, ókinishke orai, mundai ońaltý ortalyqtary joq. Bizde kóptegen jeke ońaltý ortalyqtary bar, biraq olarǵa zań boiynsha jasóspirimderdi qabyldaýǵa tyiym salynǵan. Ata-analar psihologtarǵa júginedi, biraq ár psiholog bul másele boiynsha kómektese almaidy. Sebebi, ár psiholog táýeldilikpen jumys istei bermeidi. Bul arnaiy daiyndyqtan ótken adam bolýy kerek, ol addiktolog dep atalady. Addiktsiia – bul táýeldilik. Ókinishke orai, bizde addiktologiia boiynsha ýniversitetter joq. Jeke psihoterapiia júrgizýge bolady, ata-analarmen jáne balalarmen birge jumys isteýge bolady, meniń istep júrgenim de osy», - dedi psihoterapevt Aleksandr Rýshýk.
Al Fatima Baǵitova ata-analarǵa Psihikalyq saýlyq ortalyǵyna júginýge keńes berdi.
«Qazir klinikalyq psihologiia fakýltetterinde addiktologiia boiynsha bilim berý modýli bar. Biraq endi-endi júzege asyrylyp jatyr. Azarttyq oiyndarǵa patologiialyq qumarlyqty emdeý boiynsha klinikalyq hattama bar. Kez kelgen dáriger, kez kelgen meditsinalyq mekemeniń psihology osy klinikalyq hattamany paidalanyp, ne isteý kerektigin biledi. Qajet bolǵan jaǵdaida naýqas psihiatrǵa jiberiledi nemese sáti tússe, addiktologqa barady. Ol jerde psihoterapiialyq jumys júrgiziledi, kóbinese minez-qulyq psihologiiasyna baǵyttalǵan ádister men medikamentozdy emdeý qoldanylady. Sondai-aq Almatyda Psihikalyq saýlyq ortalyǵy bar, onda jasóspirimderge jaqsy kómektesedi», - deidi ol.
