فوتو: Pexels.com
كومپيۋتەرلٸك ويىندارعا تەۋەلدٸلٸك پەن لۋدومانييا – بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىندا تارالعان, قوعامدى الاڭداتقان مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. ەكراننىڭ ار جاعىنداعى ميللياردتاعان دوللارلىق يندۋسترييا ەربٸر گادجەت ۇستاعان بالانى ٶزٸنە باۋراپ ەلەك. بالا جاي عانا ويىن ويناپ وتىر دەگەنمەن, بۇل ەرتەڭ ٷلكەن سوماداعى اقشا سالىپ ويناۋ ٸندەتٸنە اپاراتىن العاشقى قادامدار ەكەنٸن ماماندار ايتۋدا. ويىنعا تەۋەلدٸلٸكتٸ بولدىرماۋ ٷشٸن اتا-انا نە ٸستەۋٸ كەرەك جەنە ونى ەمدەۋ جولدارى قانداي? Ult.kz تٸلشٸسٸ انىقتادى.
بالا ۆيرتۋال ەلەمنەن جۇبانىش ٸزدەيدٸ
قازاقستان جەنە ورتالىق ازييا وتباسى ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى ەلميرا ەليەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازٸر تاڭدا ويىنعا تەۋەلدٸلٸك مەسەلەسٸنە تاپ بولعانداردىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ مٷمكٸن بولماي وتىر. سەبەبٸ مۇنداي مەسەلەمەن تٸركەلگەن ادامداردىڭ ناقتى سانى تۋرالى دەرەكتەر جوق.
«بٸز دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ رەسمي دەرەكتەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, قازٸرگٸ تاڭدا ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ارقىلى ويىنعا تەۋەلدٸلٸك مەسەلەسٸنە تاپ بولعان بالالاردىڭ, جاستاردىڭ جەنە ەرەسەكتەردٸڭ سانى 36 000-نان استام ادامدى قۇرايدى دەپ بولجاۋعا بولاتىنىن ايتا الامىز. الايدا, بۇل كٶرسەتكٸش تۋريزم مينيسترلٸگٸ ۇسىنعان دەرەكتەردەن ەرەكشەلەنەدٸ. سوڭعى بولجام بويىنشا, بۇل سان 450 000 ادامعا جەتۋٸ مٷمكٸن. مۇنداي ايىرماشىلىقتىڭ باستى سەبەبٸ – بٸزدە بۇل مەسەلەمەن تٸركەلگەن ادامداردىڭ ناقتى رەسمي سانى تۋرالى دەرەكتەردٸڭ بولماۋى. بەلگٸلٸسٸ, 2024 جىلدىڭ شٸلدەسٸنە دەيٸن وسى دياگنوزبەن مەديتسينالىق مەكەمەلەردە رەسمي تٷردە 19 ادام ەمدەلگەن», - دەيدٸ ول.
الايدا بۇل سان مەسەلەنٸڭ قانشالىقتى كٷردەلٸ ەكەنٸن كٶرسەتە المايدى دەيدٸ ول. مامان ويىنعا تەۋەلدٸلٸككە كٶبٸنە اتا-انالاردىڭ جۇمىسباستىلىعى, بالالارعا ارنايى ۋاقىت بٶلە الماۋى سەپ بولىپ وتىرعانىن ايتادى.
«ەربٸر وتباسى, ەربٸر ەرەسەك ادام جۇمىس كٷنٸنٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن مانساپ, جۇمىس جەنە ماتەريالدىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە ارنايدى. وسىعان بايلانىستى ٶز بالالارى مەن جاقىندارىمەن شىنايى قارىم-قاتىناسقا ۋاقىت از قالادى. بٸر جاعىنان, ەرەسەكتەردٸڭ ٶز بالالارىن جەنە وتباسىن قاۋٸپسٸزدٸك پەن جايلىلىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسۋى – ٷلكەن قامقورلىق. بٸراق ەموتسيونالدىق قولداۋ كٶرسەتۋگە جەنە بالامەن بايلانىس ورناتۋعا ۋاقىتى جەتە بەرمەيدٸ. سونىڭ سالدارىنان بالا جالعىزدىققا دۋشار بولىپ, ٶزٸن قاجەتسٸز سەزٸنٸپ, ۆيرتۋالدى ەلەمنەن جۇبانىش ٸزدەيدٸ», - دەيدٸ ول.
ادامدار رۋحاني اش
ماماننىڭ سٶزٸن قازاقستانداعى ويىنعا تەۋەلدٸلٸكپەن جۇمىس باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشٸسٸ الەكساندر رۋششۋك تە قولداپ وتىر. ول ادامداردىڭ نە سەبەپتٸ ويىنعا تەۋەلدٸ بولاتىنىن زەرتتەگەن.
«بۇل مەسەلەنٸڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ نەدە? ويىنعا تەۋەلدٸلٸك – ادامنىڭ ٶمٸرٸنە قاناعاتتانباۋىنىڭ سالدارى. بۇل جاعدايدا, بٸز بٸر ساتى تٶمەن تٷسٸپ, ونىڭ نەگە قاناعاتتانبايتىنىن انىقتاۋىمىز كەرەك. بٸرٸنشٸ سەبەپ – قارىم-قاتىناستا جاقىندىقتىڭ جەتٸسپەۋٸ. اتا-انالار كٶبٸنە «مەكتەپتە بەرٸ جاقسى ما?» دەپ سۇراپ, كٷندەلٸكتٸ تاپسىرمالاردى ورىنداۋىن عانا قاداعالايدى: «ساباعىڭدى ورىندادىڭ با?», «قايدا بارامىز?» نەمەسە «كٸتاپتارىڭدى سالدىڭ با?» بٸراق بٸز بٸر-بٸرٸمٸزگە شىنايى قىزىعۋشىلىق بٸلدٸرۋدٸ ۇمىتتىق: «قالايسىڭ?», «ساعان نە بولىپ جٷر?», «قانداي ۋايىمدارىڭ بار?», «نە تۋرالى ارماندايسىڭ?», «نەدەن قينالىپ جٷرسٸڭ?». وسىنداي جاناشىرلىق قارىم-قاتىناس جوعالعانداي. بۇل – ەڭ باستى مەسەلە», - دەپ اتاپ ٶتتٸ مامان.
سونداي-اق ول ويىنعا تەۋەلدٸلٸك ادامنىڭ ٶز قاجەتتٸلٸكتەرٸن تولىققاندى قاناعاتتاندىرا الماۋىنان تۋىنداۋى مٷمكٸن دەيدٸ.
«ەكٸنشٸ سەبەپ – كوممۋنيكاتيۆتٸك داعدىلاردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە سىني ويلاۋ قابٸلەتٸنٸڭ جەتٸسپەۋٸ. بۇل داعدىلار ادامنىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸ مەن تٸلەكتەرٸن قاناعاتتاندىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ. بٸراق ولارعا ۇيالۋ, قورقىنىش, ٶزٸن كٸنەلاۋ سەزٸمدەرٸ كەدەرگٸ جاسايدى. مەنٸڭ كليەنتتەرٸمنٸڭ 99%-ى ٶز قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرا المايدى, نەتيجەسٸندە ەموتسييالارى جيناقتالىپ, ولارمەن كٷرەسۋ جولىن بٸلمەيدٸ. سوندىقتان ولار قانداي دا بٸر جول ٸزدەيدٸ. كٶپ جاعدايدا بۇل دەۆيانتتىق مٸنەز-قۇلىققا نەمەسە تٷرلٸ تەۋەلدٸلٸكتەرگە ەكەلەدٸ», - دەپ مەسەلەنٸڭ نەدەن پايدا بولاتىنىنا توقتالدى.
الەكساندر رۋششۋك ويىنعا تەۋەلدٸ ادامنىڭ پورترەتٸن قالىپتاستىرۋ قيىن دەيدٸ. ٶيتكەنٸ بۇل ٸندەت اقىل-ويى تولىق قالىپتاسپاعان جاسٶسپٸرٸمنەن باستاپ, بٸرنەشە ديپلومى بار بٸلٸكتٸ ماماندى دا ارباۋى مٷمكٸن.
دوفامين الۋ جەڭٸلدەپ كەتتٸ
قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كوممۋنيكاتيۆتٸك داعدىلار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ فاتيما باعياروۆا قازٸردە دوفامين, سەروتونين, ادرەنالين سيياقتى قۋانىش گورموندارىن گادجەتتەر ارقىلى الۋ قولجەتٸمدٸ بولىپ تۇرعانىنا توقتالدى. سوندىقتان دا بالالارعا شىنايى ٶمٸردەن ەمەس, ۆيرتۋالدى ەلەمنەن قۋانىش ٸزدەۋ ەلدەقايدا وڭاي.
«مىسالى, دوفامين بٸز لەززات العان كەزدە, ماراپاتقا يە بولعاندا نەمەسە بٸردەڭە جاساعىمىز كەلگەندە بٶلٸنەدٸ. بۇل بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزگە قۋانىش سىيلايتىن تاماشا نەيرومەدياتور. ٶكٸنٸشكە وراي, ادام ويىن ويناي باستاعاندا, ول ٷلكەن مٶلشەردە دوفامين الادى. ۆيرتۋالدى ەلەمنەن ونى الۋ ەلدەقايدا وڭاي بولسا, ول ونى شىنايى ٶمٸردەن ٸزدەپ نە ٷشٸن ەۋرە بولادى? ەگەر ول جەڭٸلٸپ قالسا, قايتادان ويناپ, تاعى دا دوفامين الادى. سٶيتٸپ تەۋەلدٸلٸككە ۇشىرايدى», - دەيدٸ ول.
فاتيما باعياروۆا ويىنعا تەۋەلدٸلٸك مەسەلەسٸن قازٸردە سپورت جەنە تۋريزم مينيسترلٸگٸ اينالىسىپ جاتقانىن قۇپتارلىق ٸس دەپ اتادى. سەبەبٸ بٷگٸندە ادامعا فيزيكالىق بەلسەندٸلٸك ٶتە قاجەت.
«ادام كٷن سايىن ەكران الدىندا وتىرعاندىقتان, ول جالقاۋلىققا ۇرىنىپ, قول-اياعىن جۇمىس ٸستەتۋگە ەرٸنەتٸن بولادى. مۇنداي جاعدايدا بالانى نەمەسە جاسٶسپٸرٸمدٸ قيمىلعا شاقىرۋ ٶتە ماڭىزدى. سونىمەن قاتار, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلٸگٸ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸكتەرٸ مۋلتيديستسيپلينارلىق كوماندا قۇرىپ, بۇل مەسەلەنٸ بٸرگە تالقىلاپ, تيٸمدٸ شەشٸمدەردٸ تابۋى قاجەت», - دەپ ۇسىنىس بٸلدٸردٸ.
ەلدە ادديكتولوگتار جەتٸسپەيدٸ
ماماندار ويىنعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ەمدەيتٸن ارنايى رەابيليتاتسييالىق ورتالىقتار جوعىن ايتادى. قازٸرگٸ كەزدە بۇل مەسەلەمەن بەتپە-بەت كەلگەن ەر اتا-انا پسيحولوگقا جٷگٸنگەنٸمەن, تەۋەلدٸلٸكتٸ ەمدەي الاتىن ماماندار كەمدە-كەم.
«ەگەر بٸز جاسٶسپٸرٸمدەردەگٸ ويىنعا تەۋەلدٸلٸك پەن ولاردىڭ وڭالتىلۋى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ٶكٸنٸشكە وراي, مۇنداي وڭالتۋ ورتالىقتارى جوق. بٸزدە كٶپتەگەن جەكە وڭالتۋ ورتالىقتارى بار, بٸراق ولارعا زاڭ بويىنشا جاسٶسپٸرٸمدەردٸ قابىلداۋعا تىيىم سالىنعان. اتا-انالار پسيحولوگتارعا جٷگٸنەدٸ, بٸراق ەر پسيحولوگ بۇل مەسەلە بويىنشا كٶمەكتەسە المايدى. سەبەبٸ, ەر پسيحولوگ تەۋەلدٸلٸكپەن جۇمىس ٸستەي بەرمەيدٸ. بۇل ارنايى دايىندىقتان ٶتكەن ادام بولۋى كەرەك, ول ادديكتولوگ دەپ اتالادى. ادديكتسييا – بۇل تەۋەلدٸلٸك. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدە ادديكتولوگييا بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتەر جوق. جەكە پسيحوتەراپييا جٷرگٸزۋگە بولادى, اتا-انالارمەن جەنە بالالارمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەۋگە بولادى, مەنٸڭ ٸستەپ جٷرگەنٸم دە وسى», - دەدٸ پسيحوتەراپەۆت الەكساندر رۋششۋك.
ال فاتيما باعيتوۆا اتا-انالارعا پسيحيكالىق ساۋلىق ورتالىعىنا جٷگٸنۋگە كەڭەس بەردٸ.
«قازٸر كلينيكالىق پسيحولوگييا فاكۋلتەتتەرٸندە ادديكتولوگييا بويىنشا بٸلٸم بەرۋ مودۋلٸ بار. بٸراق ەندٸ-ەندٸ جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ازارتتىق ويىندارعا پاتولوگييالىق قۇمارلىقتى ەمدەۋ بويىنشا كلينيكالىق حاتتاما بار. كەز كەلگەن دەرٸگەر, كەز كەلگەن مەديتسينالىق مەكەمەنٸڭ پسيحولوگى وسى كلينيكالىق حاتتامانى پايدالانىپ, نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن بٸلەدٸ. قاجەت بولعان جاعدايدا ناۋقاس پسيحياترعا جٸبەرٸلەدٸ نەمەسە سەتٸ تٷسسە, ادديكتولوگقا بارادى. ول جەردە پسيحوتەراپييالىق جۇمىس جٷرگٸزٸلەدٸ, كٶبٸنەسە مٸنەز-قۇلىق پسيحولوگيياسىنا باعىتتالعان ەدٸستەر مەن مەديكامەنتوزدى ەمدەۋ قولدانىلادى. سونداي-اق الماتىدا پسيحيكالىق ساۋلىق ورتالىعى بار, وندا جاسٶسپٸرٸمدەرگە جاقسى كٶمەكتەسەدٸ», - دەيدٸ ول.
