Naiman taipasynyń Ergenekti tarmaǵyndaǵy Kókjarly rýynan shyqqan batyr, qolbasshy Kókjal Barak Shúrekuly jóninde birshama ǵylymi eńbekter, kórkem shyǵarmalar, poema men tolǵaýlar jazylǵan edi. Batyr babamyz jónindegi ańyzdar atadan balaǵa miras etilip saqtalyp, osy kúnge deiin aitylyp keledi.
«Eskini esińe alsań, eseigenniń belgisi» degendei, Baraq babamyzdyń qara shańyraǵyndaǵy urpaǵy bolǵan soń, esimdi biler bilmestei ata-ájelerimniń, ýige kelgen atalastarymnyń aýzynan batyr týraly kóptegen hikaiattardy estip ósken edim. Endi mine, eseigen shaǵymyzda sol áńgimelerdiń birin esime alyp otyrmyn. Ákemiz marqum Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Ulan aýdanynda sovhoz direktory bolyp júrgeninde bir tastyń qasynda otyryp: «Baraq atańnyń tasy» dep aitqany, sol tastyń mańynda jal-jaiany baiyppen kesip bizdiń aýzymyzǵa salyp otyrǵany ǵana emis-emis esimde qalypty. Bul tas Sibe kólderiniń mańyndaǵy qalmaqtardyń qamalynyń ústinde qalǵan. Ulan aýdanyndaǵy Sibe kóliniń mańyndaǵy jergilikti halyqtyń úlkenderi bul tas jóninde ańyzdyń neshe túrli nusqalaryn aityp júredi. Tastyń úlkendigi «Moskvich» kóligindei bolǵan degen siiaqty áńgimelerdi kóp estýshi edik. Eń bastysy, bul tastyń jońǵarlardyń qamaly degen Ablaikittiń ústindegi úlken jartasta qalǵany anyq. «Ablaikittiń ústinde» degen soń, keibir zertteýshiler adasyp, Óskemen qalasyna jatatyn Ablaketka aýylynyń ústindegi tóbeden bir tasty tańdap alyp, atap ketkenderi de bolǵan. Bul tóbe jońǵardyń Abylai taishysynyń atymen atalǵanyn bilmegen kelimsek ákimder osy jerge tý tigip, tóbeni «Abylai shyqqan» dep adasyp, jońǵardyń atyn shyǵaryp ketken edi. Al endi, osy týdyń astynda turǵan tas, árine, Baraq babamyz kótergen tas emes. Bul tasty adamdy qoiyp kran da kótere almas. Babamyzdyń kótergen tasy qazirgi «Tochka» aýylynyń qarama-qarsysynda turǵan Ablaikit qamalynyń ústindegi jartasta qalǵanyn kóptegen eskini estigender aityp júredi. Qamaldyń ór jaǵyndaǵy jalpaq jartastyń ústinde turǵan bul tasty bireýdiń kóterip qoiǵany bilinip tur. Bul jerge kran kóligi kele almaidy. Salmaǵy shamamen atan túieniń salmaǵyndai bolar bul tas ne aspannan tústi, ne bireýler ony osy jerge ádeii kóterip ákelip qoidy.
Endi, osy Ablaikit qamalynyń tarihy men bul tastyń anaý jerge qalaisha qoiylǵany jóninde aitalyq. Resmi tarihta bul qamaldyń 1654-shi jyly salynyp, 1671-shi jyly jońǵarlardyń rý aralyq qaqtyǵystarynda Qaldan Serenniń qolymen talqandalyp ien qalǵany aitylady. Árine, orys elshisi Fedor Baikovtyń kózinshe Ablai taishynyń salǵan qamaly jónindegi aqparattar kommýnistik dáýirde tolyq bolmaǵan. Kommýnistik ideologiia bul qamaldy qiratqandardyń anyǵynda qazaqtar ekenderin halyqtan jasyryp kelgen. Sondyqtan da, keiingi urpaqtarǵa bul habar atalarymyzdyń aityp kelgen «Sibe soǵysy» tóńiregindegi áńgimeler arqyly jetken. Jáne, de Sibe soǵysynyń basty keiipkeri Kókjal Baraq bolǵany talai jerde aitylady. Kókjal Baraq kótergen tas jóninde de osy soǵysqa qatysty aitylyp júr. Al endi, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Danial Ahmetovtyń tapsyrmasymen bul Ablaikit qamalyna arheologiialyq jumystar júrgizilgen soń, bul jerde týristik biznesti uiymdastyrýǵa bet alǵandar kommýnisterden qalǵan derekterdi ǵana aldyǵa tartyp, bul qamaldy Qaldan Serenniń órtegenin ǵana aityp júr. Árine, bular da basqa jaqtan kelgen soń, jergilikti halyqtyń tarihyn múlde bilmeidi, tipti, baiqaýymyzsha, bilgileri de kelmeidi. Áiteýir, bul ákim bitkenge oirattyń Abylai taishysynyń arýaǵy riza bolyp jatqany anyq. Orys ultynyń ólketanýshylary da, keshegi kolonialdyq saiasattan bolǵan laqabty ǵana aitady. Tapsyryspen jazǵan bolsa kerek, ólketanýshy A.Sherbik bul qamaldyń astynda jońǵarlardan qalǵan altyn qazynanyń jasyryn jatýy múmkin ekenin aitady. Sol baiaǵy, qazba jumystaryna bólingen qarjy beker emes degendei. Tarih fakýltetinde oqyp júrgenimde Qazaqstan jerindegi Qimaq handyǵy dáýiriniń qorymdaryna arhelogiialyq ekspeditsiiaǵa barǵanymyzda, elimizdegi barlyq tarihi nysandardyń Petr birinshiniń zamanynda tonalyp ketkenin Resei arheologtarynan estigen edik. Al endi, Ablaikit qamaly bolsa, osy zamanǵa deiin san ret tonalǵan. Qamaldan alynǵan eksponattar qazirgi tańda Parij mýzeilerinde tur. Bul jerde qazir kirpishter men qysh taqtaishalardyń synyqtarynan basqa esh nárse qalǵan joq. Bul qamaldyń qazba jumystary ǵylymǵa da esh jańalyq ákelmeidi. Osylai bolǵanda, bizdiń atalarymyz kiratyp ketken bul atańa nálet jońǵardyń buthanasy men qamaly memleket pen halyqqa ne úshin kerek? Ony nege qaitadan qazyp alyp qalpyna keltirip jatyr? Bizdiń rýhani jańǵyrýmyz úshin bul qamaldyń jalǵan tarihy kimge kerek? Mine, jergilikti halyqty osyndai suraqtar mazalap júr. Onyń ústine, bul ólkeniń týristik alańǵa ainalatynyn bilgen jergilikti sholaq belsendiler bolsa kerek, ǵalamtorda bul qamaldy Sibe soǵysynda Ablai hannyń tapsyrmasymen teristańbaly Jarylǵap batyrdyń qiratqany jóninde laqab taratyp jibergen eken. Anyǵynda, Sibe soǵysy óz jaiyna, qamalǵa shabýyl óz jaiyna bolǵan. Osyndai jaǵdailarǵa bailanysty qamaldyń tarihynan syr shertýdi jón kórdik. Bul qalmaqtyń qamaly, týǵan jerin jaýlarynan azat etý úshin qan tókken bizdiń atalarymyzdyń joryq joldarynyń bir kýási bolady.
Bul qamal jóninde kitap jazǵandardyń biri Baraq batyrdyń Bostan degen ulynan taraǵan urpaǵy, KGB-nyń barlaý qyzmetiniń ardageri, mamandyǵy tarihshy bolǵan polkovnik Sovet Janbosynov aǵamyz bolatyn. Sovet aǵamyz marqum, Baraq babasynyń joryq joldaryn osy qalmaq qamalynan bastap qyrǵyzdaǵy «Jaiyl qyrǵynyna» deiin baiandaǵan eken. Qazaqtardyń qamalǵa shabýyly 16 jasynan soǵysqa kirgen babamyzdyń 25-30 jastar shamasynda bolǵan desedi. Iaǵni, bul mańǵa qazaqtar Bulanty shaiqasynan keiin kelgen. (1726 jj). Olai deýimiz, osy Bulanty shaiqasynan keiin jońǵarlar basyp alǵan qazaq jerlerin azat etý kezeńi bastalǵan edi. Týǵan jerin jońǵarlardan azat etý úshin aldymen Kókjal Baraq bastaǵan qol Kókjal Baraqtyń qaraýyl tóbesi atalǵan Aiyrtaýdyń bókterindegi Satyi batyrdyń bulaǵynyń mańyndaǵy sáýegei úńgirge kelip Qabanbaidy tosady. Baraq batyrdyń qaryndasy Qalampyr anamyz sáýegei úńgirge kirip bal ashyp, qazaqtardyń qamalǵa ústinen túsetinderin aitady. Birer kúnderden keiin Ertisti boilap Qabanbai batyr, kerei Jánibek pen sultan Baraqtar keledi. Ol kezde sultan Baraq - tóre tuqymy retinde naimandy qaratyp otyrǵan eken. Alai da, Baraq babamyz bul sultan Baraqty jaqtyrmai, naimannyń tóresi Qabanbai dep sultanmen ustasyp qalady. Bul janjalǵa Qabanbai batyrdyń ózi arasha túsedi. Osydan keiin qazaqtyń qalyń qoly qamaldyń túbine keledi. Qabanbai batyr elshi retinde qamaldyń ishine Kókjal Baraq pen kerei Jánibek batyrlardy jiberedi. Olar qamalǵa jaiaý kirip baryp qamaldyń sardarymen kezdesedi. Qan tógilmes úshin qamaldy óz betterimen tastap, jońǵarlar jaiymen ketetin bolsa, kedergi bolmaitynyn aitady. Sol kezde qorshaýda qalǵandaryn túsinip, ýaqytty sozý úshin be eken, áiteýir, qamaldyń sardary qýlyqqa kóship, buthananyń aldynda jatqan dáý tasty kórsetip bás tigedi. Eger de, bul tasty qalmaqtyń batyry kóterip anaý jartastyń ústine qoisa, onda, qazaqtar soqtyqpai jaiyna kete bermek. Eger de, qalmaq kótere almai, qazaqtyń batyry tasty aparsa, onda, qalmaqtar qamaldy bosatyp kete bermek bolady. Birinshi kezek qalmaqtiki bolyp, ol batyr tastyń astyna kirip kóterip alyp tórt-bes qadam jasap baryp shógip qalady. Mine, osydan keiin Kókjal Baraq babamyz tasty kóterip alyp álgi jartastyń ústine qoiady da, básti jeńip shyǵady. Osydan keiin, jońǵarlar ertesinde qamaldy bosatatyn bolyp tarasady. Alai da, ertesinde jońǵarlardyń lamasy qamaldyń ústinen aiqailap: «Bul qamal emes, buthana, sardardyń qamalǵa qatysty kelissóz júrgizýge biligi joq, men sendermen bástesken joqpyn, sondyqtan da, buthanany tastamaimyn, qamaldy bosatpaimyn!» deidi. Osydan keiin ǵana qazaqtar qamalǵa shabýyl jasap, qaraǵaidan basqyshtar jasap alyp, Qalampyr anamyz aitqandai qamaldyń ústinen túsedi. Taýǵa qarai qashqan lamany Kókjal Baraq eń biik jartastyń ústinen ustap alyp basyn kesip alady. Jońǵar lamasynyń óler aldyndaǵy shyńǵyrǵany jan túrshiktirgen eken. Qazaqtar buthanany órtese de, «búlingennen búldirgi alma» degendei, býdda dinindegi oirattardyń qudaishyqtaryn almaǵan bolsa kerek. Sondyqtan da, keiingi kelgen orys saiahatshylary bul ien qalǵan qamaldiń ishinen qola qudaishyqtar men qujattardy tapqan edi. Eger de, bul qamaldy Qaldan Seren qiratyp ketse, onda, qoladan jasalǵan býdda dininiń qudaishyqtaryn alyp keteri sózsiz.
Bul qamaldy Qaldan Serenniń de shapqany tarihi shyndyq, alai da, býdda dinindegi lama dárejesinde bolǵan Qaldan Seren qazirgi tarihshylar aitqandai buthanany órtemegen. Ol bar bolǵany «Altai kniazi» atanǵan Abylai taishyny qamaldan qýyp jibergen. Buthanany qazaqtar «kápirdiń ordasy» dep osy shabýyldan keiin órtegen. Al endi, Qaldan Serenniń bul qamalǵa shabýylynan keiin bul mańda naimannyń Kókjarly rýy qonys tepken. Shejire derekteri Kókjarlydaǵy Járke batyrdyń 1720-shy jyly tasy qalanǵan Óskemen qamalyna shabýyl jasaǵanyn aitady. Jáne de, Kókjal Baraq babamyzdyń 1701 jyly osy Sibe kólderiniń batys jaǵyndaǵy Shar ózeniniń boiynda dúniege kelgeni de, bul óńirdiń Kókjarly rýyna qarap turǵanyn bildiredi. «Aqtaban shubyryndyǵa» deiingi qazaq-qalmaq qaqtyǵystary kezinde, shamamen 1710-11 jyldary Tarbaǵatai jaqtan kelgen qalmaqtar Kókjal Baraqtyń ákesi Shúrektiń aýylyna kenetten shabýyl jasap bolashaq batyrdyń áke-sheshesin óltirip ketedi. Demek, keibir zertteýshiler aitqandai, Kókjarly rýy jońǵar shapqynshylyǵyna deiin Syr boiynda otyrǵan joq. Al endi, joǵarǵy Jarylǵap batyrdyń rýy teristańbaly bolsa, 1754-55-shi jyldarǵa deiin Syrdariia, Amýdariia, Jirentóbe mańynda qonystanyp otyrǵan bolǵan. Teristańbalynyń shaǵyn bólikteri osy kúnderde de sol mańdy meken etedi. Teristańbalymen egiz qozylardai birge júrgen Shúrsheit rýynyń da biraz aǵaiyndary sol jaqta qalǵan. Shejire derekteri Baltalynyń tersitańbalydaǵy Aqtana men Aqtoǵystyń úlken aǵasy ekenin beker aitpaǵan. Bul shejire deregi de teristańbalynyń Syr boiymen bailanysyn aityp tur. Altyn Orda zamanynan keiin naimandardyń qonysy Ulytaýdan Esilge deiin edi. Shejire derekteri Jarylǵap batyrdyń atasy Kúshiktiń Shyǵai hannyń Túrkistandaǵy saraiynda bolǵanyn, onyń uly Qojageldiniń Táýke hannyń tusynda bas batyr bolyp han qasynda júrgenin, ákeli-balaly ekeýiniń de, Túrkistanda jerlengenderin aitady. Bul derekter de, ol zamanda teristańbaly rýynyń Syr boiynda júrgenin aityp tur. Sondyqtan da, Abylai hannyń Sibege teristańbaly Jarylǵap batyrdy jiberdi, Jarylǵap batyr jońǵar qamalyn aldy degenderi syn kótermeidi. Abylai han shamamen 1733-shi jyldary Orta júzge han bolǵan. Bul kezde Qabanbailardan keiin Ablaikit qamaly qańyrap ien qalǵan. Jáne de, Jarlyǵap batyrdyń urpaqtarynyń tapsyrysymen jyr jazǵan tarihshy Sovethan Qaliǵojin, batyrdyń joryq jolyn jyrlaǵanda Ablaikit qamalyn atasa da, shabýyldyń eshbir oqiǵasyn keltire almaǵan. Al endi, Jarlyǵap batyrdyń urpaǵy Aldiiar Áýbákirov bolsa, «Jarylǵap batyr» jyrynda Ablaikit qamalynyń ústinen saryjomarttyq Tanash batyrdyń túskenin aitady. Bul sózdiń jany bar, óitkeni, Tanash batyr ómir boiy Kókjal Baraqqa erip júrgen, jáne de Kókjal Baraq saryjomart, kókjarly, býra rýlarynyń birikken qosynyna qolbasshy bolǵan. Kókjal Baraqtyń kegin qyrǵyzdan alǵandardyń biri de, osy Tanash batyr edi. Tanash batyrdy jekpe-jekte ózi óltirgen qyrǵyzdyń batyrynyń qaryndasy qapyda sadaqpen atyp óltirgen eken. El aýyzynan jinalǵan derekterdiń negizinde Ertis mańyndaǵy soǵysty aitqanda Bádel Tursynbaiuly aǵamyz «Baraq batyr, Abylai» atty dastanynda: «Er Tanash, er Jánibek, Batyr Baraq, Aqyryp arystandai jaýǵa shapty» dep jyrlaidy. Er Jánibek degeni Baraqpen birge qamalǵa kirgen kerei Jánibek Berdáýletuly bolady. Shejire derekteri Jánibektiń ákesi Berdáýlettiń Qabanbaidyń jezdesi bolǵanyn aitady. Kókjal Baraq bolsa, baijigit-saty Dáýletbai batyrmen birge Qabanbaidyń túmeninde myńbasy bolyp joryq joldaryn bastaǵan. Bul úsh batyrdyń qalmaq qamalyna birge kelýi osydan bolǵan. Baraq babamyzdan: «Qyryq jyl Qabanbaidyń qasynda júrdim» degen sóz qalǵan.
Bizdińshe, Qaldan Serenniń shabýylynan keiin bul qamal jońǵar shapqynshylyǵyna, iaǵni, 1723-shi jylǵa deiin ien turǵan. Petr birinshiniń zamanyndaǵy I.D. Býhgoltstyń (1715-1716 jj), jáne de Óskemen qamalynyń irgetasyn qalatqan I.M.Liharevtiń (1720) ekspeditsiialary osy ien qalǵan qamaldan qujattardy alyp patshalaryna jóneltken eken. «Aqtaban shubyryndy» bastalǵanda Kókjarly rýy da osy mańnan údere kóship Jezqazǵan óńirindegi qazirgi Baraqkóldiń mańyna keledi. Mine, osy kezde jońǵarlar qamalǵa qaita kelgen bolsa kerek. Keibir zertteýshilerdiń Sibe soǵysyndaǵy qazaqtardyń qamalǵa shabýylyn 1752-55 jyldarǵa aparyp júrgenderi jalǵan áńgime. Qabanbai batyr men Kókjal Baraq 1726 jylǵy Bulanty shaiqasynan keiin, 1730 jyly Tarbaǵatai jerindegi Shorǵa soǵysyna qatysqan. Mine, osy eki arada, iaǵni, 1726-30 jyldarda Qabanbai batyr men Kókjal Baraq qiratyp ketken bul buthanany orys geodezisi Vasilii Shishkov 1735-shi jyly kórip ien turǵanyn anyqtaǵan edi. Osymen qatar orys saiahatshylary – Stralenberg 1730 jyly, Miller 1750 jyly, Gmelin 1751 jyly bul qamaldyń qirap jatqanyn jazyp ketken. Sibe soǵysy bolsa, 1752 jyly bolǵan. Bálkim, Jarylǵap batyr bul soǵysqa qatysqan da shyǵar, alai da, onyń qamaldy aldy degenderi oidan shyǵarylǵan áńgime. Ol kezeńde Kókjal Baraq pen Qabanbailar qiratyp ketken qalmaq qamaly jońǵarlarǵa bekinis bola almaǵan. Iaǵni, qazaqtar 1726-30 jyldary jońǵarlardy qyryp, qamaldy qiratyp tastaǵannan keiin jońǵarlar bul qamalǵa qaita kelmegen. Al endi, jońǵar handyǵy joiylǵannan keiin, 1770-shi jyldarǵy Pallastyń derekterinde bul qamalda orystardyń atty ásker eskadrony turǵan eken. Osydan biz, bul qamaldy alǵashynda jońǵardyń, keiin orystardyń otarshyldyq saiasatynyń belgisi dep sanaimyz. Bul qamal salynyp jatqanda orystyń patshasy Aleksei Mihailovichtiń elshisi Baikov Abylai taishyǵa óz patshasynan kóptegen syilyqtar men Ermaktyń saýytyn ákelip bergen eken. Orystardyń jońǵarlarmen aýyz jalasýlary osydan bastalǵan edi. Endi, «Aqtaban shubyryndy» alapatynyń alǵy sharttary jóninde birer sóz.
Ispaniiadaǵy Madrid ýniversitetiniń professory Samat Óteniiazov tarihi derekterdiń negizinde orys patshasy Petr birinshiniń aram piǵylynyń kesirinen «Aqtaban shubyryndynyń» bastalǵanyn aitady. Iaǵni, bul patsha qazaqtar máselesin túbegeili sheship tastaý úshin jońǵarlardy oq qarýmen qarýlandyryp, zeńbirekterdi de berip, aldymen Jaiyq boiyndaǵy orys-kazaktary men Edil qalmaqtaryn qazaqtarǵa aidap salady. Sonyń úshin Ábilqaiyr han Kishi júzdi kóterip, shapqynshylardyń tas-talqandaryn shyǵaryp toitarys beredi. (1723 j.). Orys tarihshysy I.V. Erofeeva osy soǵysta qalmaqtardyń Lekbei taishysynyń ulysynan 2 myń tútinin qazaqtar tutqynǵa alyp, maldaryn aidap ketkenderin aitady. Ábilqaiyr han Jaiyq qalashyǵyn qorshaýǵa alyp, áskerin Edil men Jaiyqtyń arasynda ornalastyrǵan eken. «Kalmytskii han Aiýke i kazachi otriady ne znali, kak spastis ot Abýlhaira» dep jazady Samat Óteniiazov. Mine, osy kezeńde qytai jaqtan jońǵarlar qazaq jerine shabýyl jasap zor alapat ákeledi. Orystar men Edil qalmaqtarynyń, jáne de, jońǵarlardyń arasynda kelisim bolǵany sózsiz. Osy jóninde «Aqyr Jánibek» atty kitábinde tarih ǵylymdarynyń doktory, mańǵol eliniń azamaty Sultan Táýkeiuly da jazady. Shoqan da: «Jońǵarlar, Edil boiyndaǵy qalmaqtar tus-tustan qazaq ulystaryn qyrǵynǵa ushyratty...» dep jazady. Mine, sondyqtan da, Kishi júz de, Ábilqaiyr da, Orta júz ben Uly júzge kómekke kele almai, ózderiniń ar jaǵyndaǵy jaýlaryna alańdap qalady. Al endi, kommýnistik dáýirdegi ideologtar bolsa, osy jaǵdailardy halyqtan jasyryp, «ol kezeńde qazaqta birlik bolmaǵan» dep, jalanyń bárin qazaqtyń bai-shonjarlary, bileri men handaryna jabady. Bir sydyrǵy shejireshi, aqyn-jazýshy, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, júzge jýyq ǵylymi, etnografiialyq eńbekterdiń avtory Imanǵazy Nurahmetuly da, Danial Ahmetovqa jóneltken hatynda: «Alai da, Keńester odaǵy kezinde jazylǵan ádebi romandarda Qazaqtyń úsh júzi birine biri jaý bolǵan dep dáripteldi. Handar, jaýyz, bailar qatygez bolyp sýretteldi. Oǵan jazýshylar aiypty emes, zaman sony talap etti, jazbasqa amal qalǵan joq» deidi.
Sonymen, kezinde (1771 j) Edil qalmaqtary qazaq jeri arqyly qytai eline ótip ketpekshi bolǵandarynda qazaqtardyń olardy aiamai qyrǵandarynyń sebebi túsinikti boldy. Orys shovinisteri bolsa, osy qyrǵyn úshin qazaqtarǵa «tonaýshy» degen jala japqan. Osymen qatar keibir qazaq zerteýshileri de, sonyń ishinde Muhtar Maǵaýin de bar, bul orystan qashqan Edil qalmaqtaryn «jazyqsyzdarǵa» jatqyzǵan. Kezinde, Abylai han «Shańdy joryqta» qazaqtarǵa tutqynǵa túsken qalmaqtardy bosatýdy suraǵan qytai imperatorynyń hatyna bergen jaýabynda: «Jáne de burynǵy kezde qalmaqtar qazaqtarǵa kóp jaýlyq kórsetip, qazaqtardy qyrǵan, talap tonaǵan. Sondyqtan, qazaqtar bul qalmaqtardy ońailyqpen bermeidi» degen edi. (Omby muraǵaty. 1-q, 1-tizbe, 184-is, 235-par). Osydan da, bizder sol zamanda qazaqtyń aldynda jazyqsyz qalmaq ataýlynyń bolmaǵanyn túsnemiz. Sondyqtan da, shejire derekteri qazaqtardyń qalmaqtardy Balhash kóli mańynda qorshaýǵa alǵanda, olardy túp-tamyrymen qyryp tastamaqshy bolǵandaryn aitady. Osy kezde qalmaqtardyń bir bóligi bai qazynalaryn jer qoinaýyna berip, qazaqtar alańsyz otyrǵanda qorshaýdy buzyp qashyp qutylady. «Shańdy joryqty» zertteýshiler Kókjal Baraqtyń bul qalmaqtardy Shar ózeniniń mańynda kútip alyp qyrǵanyn aitady. «Qazaq batyrlary» atty toptamada batyrdyń qalmaqqa degen qatygezdiginiń osy shaiqasta aiqyn bilingenin jazady. «Qalmaqty qoisha qyrǵan qoldan qamap, Kelipti Kókjarlydan Kókjal Baraq» degen sózder, babamyzdyń bul oirat-qalmaqtardy osy Ablaikit qamalyna qamap alyp «qoisha qyrǵan» kezindegi de qatygezdigin aitqandary bolsa kerek.
Al endi, qazirgi tańda osy qalmaqtyń qamalyn qaita qalpyna keltirip jatqanymyz beker emes. Kezinde, qazaq handyǵyn qurysqan naiman Qaptaǵai batyrǵa arnap jazǵan shyǵarmasynda Ǵabit Músrepov: «Ár el óz erligin kótere aitqanda jeńgen jaýynyń osal emestigin qosa aitady» degen edi. 17 ǵasyrdaǵy jońǵar handyǵy kúsheiip, qazaq jerin túpkilikti jaýlap alý saiasatyn ustanǵan soń baryp osy qamaldy Altaidyń aiasyna turǵyzǵan edi. Osy jerden elimizdi bilep-tóstep otyrmaqshy bolǵan oirat Ablai taishynyń «Altai kniazi» degen ataǵy da, beker bolmaǵan. Iaǵni, jońǵarlar Resei imperiiasynan da buryn qazaq jerlerinde (Sibe, Qalba, Semei) qamaldaryn turǵyzǵan. Bulardyń artynda alpaýyt elderdiń patshalarynyń saiasaty de jatty. Belgili ǵalym S.Kliashtornyi men S. Muqanovtyń jazǵan «Qazaqstan. Letopis trehtysiachiletii» atty monografiiasynan bizder sonaý túrik qaǵanattary zamandarynan qytai eliniń qazaq-qypshaqtarǵa basqa elderdi aidap salyp otyrǵandaryn anyq túsinemiz. 18 ǵasyrdyń bas kezinde de osylai boldy. Mine, osy kezeńde atalmysh qazaq batyrlary tarihi sahnaǵa shyǵyp jońǵardy da, olardyń salǵan qamaldaryn da tas-talqan qyldy. Qazirgi Shamalǵan jerinde de, shapyrashty Naýryzbai buzǵan oirat Jamal hannyń qamaly turǵan edi. Mine, osyndai qalmaq qamalynyń endi kórmege ainalýy, osy bizdiń batyr babalarymyzdyń jeńgen jaýynyń osal bolmaǵanyn keler urpaqtarǵa jetkizý maqsatynda bolmaq. Sondyqtan da, oblys ákimi Danial Kenjetaiulynyń bul bastamysyn oryndy dep túsinemiz. Alai da, bul qamal erteń saiahat-serýen nysanyna ainalǵanda, qamaldy qiratqan batyr babalarymyz jóninde mindetti túrde aqiqaty aitylýy kerek. Al endi, bul qamaldy Qaldan Seren qiratqan degenderi kommýnisterden qalǵan ideologiialyq laqab bolmaq. Joǵarǵy Jarlyǵap batyrǵa keletin bolsaq, onyń batyr bolǵanyna esh kúmánimiz joq. Alai da, Jarylǵap batyr qazaq dalasynda orysqa baǵyný saiasatyn naqty ustanǵan batyrlardyń biri bolǵan soń, onyń aty qamaldy qiratýshy retinde Keńes dáýirinde ádeii aitylyp ketken bolsa kerek. Zertteýshiler aitqandai, Resei imperiiasynyń bodandaryna kún kórsetpegen Kókjal Baraq batyrdyń aty Keńes dáýirinde ashyq atalmaǵan bolǵan. Qyryq jyl Qabanbai batyrǵa erip júrgen babamyz orys biligin Qabanbaimen birge moiyndamaǵan. Keiingi zertteýshilerdiń Qabanbai batyrdyń orysqa bergen sertine berik bolǵanyn aitqandary jalǵan. Kezinde Nuraly han Nepliýevke jazǵan hatynda: «Qazaq elindegi qashqyndardy jáne orys tutqyndaryn bosatyp alý úshin Orta júzdegi Qarakesek rýynyń ókili Qazybek bidiń balalaryn, týystaryn; Qarakerei Naiman rýynyń batyry Qabanbaidyń balalaryn, ne bolmasa jaqyndaryn ustap alý qajet» dep jazady. Osy sózderden-aq bizder Qabanbaidyń Resei imperiiasyn moiyndamaǵanyn túsnemiz. «Alash» tarihi-zertteý ortalyǵynyń tarihshylary Kókjal Baraq batyrdyń Qabanbaidan qol alyp bir bóligi orysqa, bir bóligi qytaiǵa baǵynǵan urynqailardy talqandaǵany úshin Resei men Qytai imperiiasynyń nysanasyna ilingenin aitady. Máselen, Qytai imperatory 1760 jylǵy 4 sáýirde óziniń ámirlerine mynadai jarlyq beredi: «Abylai hanǵa baryp, Baraq batyrdy ustap berý kerektigin betke basyp ait. Abylai ustap bermeitin bolsa, qazaqtardyń ishinen Baraqtyń mekenin anyqtap bilip, habaryn ber. Jańadan barǵan solon myńdyǵyn ústinen túsirer bolsaq, Baraq batyrdyń qolǵa túseri haq».
Mine, osy derekten bizder, «Alash» tarihi-zertteý ortalyǵynyń ǵalymdary aitqandai, Baraq babamyzben Qytai imperatorynyń óziniń sanasqanyn uǵamyz. Abylai han bolsa, Qytai imperatoryna jaýap retinde Baraq batyrǵa keshirim berýdi suraǵan eken.
Qairat Zaryphan,
Shejiretanýshy
.jpg)