كٶكجال باراق كٶتەرگەن تاس

نايمان تايپاسىنىڭ ەرگەنەكتٸ تارماعىنداعى كٶكجارلى رۋىنان شىققان باتىر, قولباسشى كٶكجال باراك شٷرەكۇلى جٶنٸندە بٸرشاما عىلىمي ەڭبەكتەر, كٶركەم شىعارمالار, پوەما مەن تولعاۋلار جازىلعان ەدٸ. باتىر بابامىز جٶنٸندەگٸ اڭىزدار اتادان بالاعا ميراس ەتٸلٸپ ساقتالىپ, وسى كٷنگە دەيٸن ايتىلىپ كەلەدٸ.

«ەسكٸنٸ ەسٸڭە الساڭ, ەسەيگەننٸڭ بەلگٸسٸ» دەگەندەي, باراق بابامىزدىڭ قارا شاڭىراعىنداعى ۇرپاعى بولعان سوڭ, ەسٸمدٸ بٸلەر بٸلمەستەي اتا-ەجەلەرٸمنٸڭ, ۋيگە كەلگەن اتالاستارىمنىڭ اۋزىنان باتىر تۋرالى كٶپتەگەن حيكاياتتاردى ەستٸپ ٶسكەن ەدٸم. ەندٸ مٸنە, ەسەيگەن شاعىمىزدا سول ەڭگٸمەلەردٸڭ بٸرٸن ەسٸمە الىپ وتىرمىن. ەكەمٸز مارقۇم شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ۇلان اۋدانىندا سوۆحوز ديرەكتورى بولىپ جٷرگەنٸندە بٸر تاستىڭ قاسىندا وتىرىپ: «باراق اتاڭنىڭ تاسى» دەپ ايتقانى, سول تاستىڭ ماڭىندا جال-جايانى بايىپپەن كەسٸپ بٸزدٸڭ اۋزىمىزعا سالىپ وتىرعانى عانا ەمٸس-ەمٸس ەسٸمدە قالىپتى. بۇل تاس سٸبە كٶلدەرٸنٸڭ ماڭىنداعى قالماقتاردىڭ قامالىنىڭ ٷستٸندە قالعان. ۇلان اۋدانىنداعى سٸبە كٶلٸنٸڭ ماڭىنداعى جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ ٷلكەندەرٸ بۇل تاس جٶنٸندە اڭىزدىڭ نەشە تٷرلٸ نۇسقالارىن ايتىپ جٷرەدٸ. تاستىڭ ٷلكەندٸگٸ «موسكۆيچ» كٶلٸگٸندەي بولعان دەگەن سيياقتى ەڭگٸمەلەردٸ كٶپ ەستۋشٸ ەدٸك.  ەڭ باستىسى, بۇل تاستىڭ جوڭعارلاردىڭ قامالى دەگەن ابلايكيتتٸڭ ٷستٸندەگٸ ٷلكەن جارتاستا قالعانى انىق. «ابلايكيتتٸڭ ٷستٸندە» دەگەن سوڭ, كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر اداسىپ, ٶسكەمەن قالاسىنا جاتاتىن ابلاكەتكا اۋىلىنىڭ ٷستٸندەگٸ تٶبەدەن بٸر تاستى تاڭداپ الىپ, اتاپ كەتكەندەرٸ دە بولعان. بۇل تٶبە جوڭعاردىڭ ابىلاي تايشىسىنىڭ اتىمەن اتالعانىن بٸلمەگەن كەلٸمسەك ەكٸمدەر وسى جەرگە تۋ تٸگٸپ, تٶبەنٸ «ابىلاي شىققان» دەپ اداسىپ, جوڭعاردىڭ اتىن شىعارىپ كەتكەن ەدٸ. ال ەندٸ, وسى تۋدىڭ استىندا تۇرعان تاس, ەرينە, باراق بابامىز كٶتەرگەن تاس ەمەس. بۇل تاستى ادامدى قويىپ كران دا كٶتەرە الماس.  بابامىزدىڭ كٶتەرگەن تاسى قازٸرگٸ «توچكا» اۋىلىنىڭ قاراما-قارسىسىندا تۇرعان ابلايكيت قامالىنىڭ ٷستٸندەگٸ جارتاستا قالعانىن كٶپتەگەن ەسكٸنٸ ەستٸگەندەر ايتىپ جٷرەدٸ. قامالدىڭ ٶر جاعىنداعى جالپاق جارتاستىڭ ٷستٸندە تۇرعان بۇل تاستى بٸرەۋدٸڭ كٶتەرٸپ قويعانى بٸلٸنٸپ تۇر. بۇل جەرگە كران كٶلٸگٸ كەلە المايدى. سالماعى شامامەن اتان تٷيەنٸڭ سالماعىنداي بولار بۇل تاس نە اسپاننان تٷستٸ, نە بٸرەۋلەر ونى وسى جەرگە ەدەيٸ كٶتەرٸپ ەكەلٸپ قويدى.

ەندٸ, وسى ابلايكيت قامالىنىڭ تاريحى مەن بۇل تاستىڭ اناۋ جەرگە قالايشا قويىلعانى جٶنٸندە  ايتالىق. رەسمي تاريحتا بۇل قامالدىڭ 1654-شٸ جىلى سالىنىپ, 1671-شٸ جىلى جوڭعارلاردىڭ رۋ ارالىق قاقتىعىستارىندا قالدان سەرەننٸڭ قولىمەن تالقاندالىپ يەن قالعانى ايتىلادى. ەرينە, ورىس ەلشٸسٸ فەدور بايكوۆتىڭ كٶزٸنشە ابلاي تايشىنىڭ سالعان قامالى جٶنٸندەگٸ اقپاراتتار كوممۋنيستٸك دەۋٸردە تولىق بولماعان. كوممۋنيستٸك يدەولوگييا بۇل قامالدى قيراتقانداردىڭ انىعىندا قازاقتار ەكەندەرٸن حالىقتان جاسىرىپ كەلگەن. سوندىقتان دا, كەيٸنگٸ ۇرپاقتارعا بۇل حابار اتالارىمىزدىڭ ايتىپ كەلگەن «سٸبە سوعىسى» تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەڭگٸمەلەر ارقىلى جەتكەن. جەنە, دە سٸبە سوعىسىنىڭ باستى كەيٸپكەرٸ كٶكجال باراق بولعانى تالاي جەردە ايتىلادى. كٶكجال باراق كٶتەرگەن تاس جٶنٸندە دە وسى سوعىسقا قاتىستى ايتىلىپ جٷر.  ال ەندٸ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن بۇل ابلايكيت قامالىنا ارحەولوگييالىق جۇمىستار جٷرگٸزٸلگەن سوڭ, بۇل جەردە تۋريستٸك بيزنەستٸ ۇيىمداستىرۋعا بەت العاندار كوممۋنيستەردەن قالعان دەرەكتەردٸ عانا الدىعا تارتىپ, بۇل قامالدى قالدان سەرەننٸڭ ٶرتەگەنٸن  عانا ايتىپ جٷر. ەرينە, بۇلار دا باسقا جاقتان كەلگەن سوڭ, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ تاريحىن مٷلدە بٸلمەيدٸ, تٸپتٸ, بايقاۋىمىزشا, بٸلگٸلەرٸ دە كەلمەيدٸ. ەيتەۋٸر, بۇل ەكٸم بٸتكەنگە ويراتتىڭ ابىلاي تايشىسىنىڭ ارۋاعى ريزا بولىپ جاتقانى انىق. ورىس ۇلتىنىڭ ٶلكەتانۋشىلارى دا, كەشەگٸ كولونيالدىق ساياساتتان بولعان لاقابتى عانا ايتادى.  تاپسىرىسپەن جازعان بولسا كەرەك, ٶلكەتانۋشى ا.ششەربيك بۇل قامالدىڭ استىندا جوڭعارلاردان قالعان التىن قازىنانىڭ جاسىرىن جاتۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتادى. سول باياعى, قازبا جۇمىستارىنا بٶلٸنگەن قارجى بەكەر ەمەس دەگەندەي. تاريح فاكۋلتەتٸندە وقىپ جٷرگەنٸمدە قازاقستان جەرٸندەگٸ قيماق حاندىعى دەۋٸرٸنٸڭ قورىمدارىنا  ارحەلوگييالىق ەكسپەديتسيياعا بارعانىمىزدا, ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق تاريحي نىسانداردىڭ  پەتر بٸرٸنشٸنٸڭ  زامانىندا تونالىپ كەتكەنٸن رەسەي ارحەولوگتارىنان ەستٸگەن ەدٸك. ال ەندٸ, ابلايكيت قامالى بولسا, وسى زامانعا دەيٸن سان رەت تونالعان. قامالدان الىنعان ەكسپوناتتار قازٸرگٸ تاڭدا پاريج مۋزەيلەرٸندە تۇر. بۇل جەردە قازٸر كٸرپٸشتەر مەن قىش تاقتايشالاردىڭ سىنىقتارىنان باسقا ەش نەرسە قالعان جوق. بۇل قامالدىڭ قازبا جۇمىستارى عىلىمعا دا ەش جاڭالىق ەكەلمەيدٸ.  وسىلاي بولعاندا, بٸزدٸڭ اتالارىمىز كيراتىپ كەتكەن بۇل اتاڭا نەلەت جوڭعاردىڭ بۇتحاناسى مەن قامالى مەملەكەت پەن حالىققا نە ٷشٸن كەرەك? ونى نەگە قايتادان قازىپ الىپ قالپىنا كەلتٸرٸپ جاتىر? بٸزدٸڭ رۋحاني جاڭعىرۋمىز ٷشٸن بۇل قامالدىڭ جالعان تاريحى كٸمگە كەرەك?  مٸنە, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى وسىنداي سۇراقتار مازالاپ جٷر. ونىڭ ٷستٸنە, بۇل ٶلكەنٸڭ تۋريستٸك الاڭعا اينالاتىنىن بٸلگەن جەرگٸلٸكتٸ شولاق بەلسەندٸلەر بولسا كەرەك, عالامتوردا بۇل  قامالدى سٸبە سوعىسىندا ابلاي حاننىڭ تاپسىرماسىمەن تەرٸستاڭبالى جارىلعاپ باتىردىڭ قيراتقانى جٶنٸندە  لاقاب تاراتىپ جٸبەرگەن ەكەن. انىعىندا, سٸبە سوعىسى ٶز جايىنا, قامالعا شابۋىل ٶز جايىنا بولعان. وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى قامالدىڭ تاريحىنان سىر شەرتۋدٸ جٶن كٶردٸك. بۇل قالماقتىڭ قامالى, تۋعان جەرٸن جاۋلارىنان ازات ەتۋ ٷشٸن قان تٶككەن بٸزدٸڭ اتالارىمىزدىڭ جورىق جولدارىنىڭ بٸر كۋەسٸ بولادى.

بۇل قامال جٶنٸندە كٸتاپ جازعانداردىڭ بٸرٸ باراق باتىردىڭ بوستان دەگەن ۇلىنان تاراعان ۇرپاعى, كگب-نىڭ بارلاۋ قىزمەتٸنٸڭ ارداگەرٸ, ماماندىعى تاريحشى بولعان پولكوۆنيك سوۆەت جانبوسىنوۆ اعامىز بولاتىن.  سوۆەت اعامىز مارقۇم, باراق باباسىنىڭ جورىق جولدارىن وسى قالماق قامالىنان  باستاپ قىرعىزداعى «جايىل قىرعىنىنا» دەيٸن بايانداعان ەكەن. قازاقتاردىڭ قامالعا شابۋىلى 16 جاسىنان سوعىسقا كٸرگەن  بابامىزدىڭ 25-30 جاستار شاماسىندا بولعان دەسەدٸ. ياعني, بۇل ماڭعا قازاقتار بۇلانتى شايقاسىنان كەيٸن كەلگەن. (1726 جج).  ولاي دەۋٸمٸز, وسى بۇلانتى شايقاسىنان كەيٸن جوڭعارلار باسىپ العان قازاق جەرلەرٸن ازات ەتۋ كەزەڭٸ باستالعان ەدٸ. تۋعان جەرٸن جوڭعارلاردان ازات ەتۋ ٷشٸن الدىمەن كٶكجال باراق باستاعان قول كٶكجال باراقتىڭ قاراۋىل تٶبەسٸ اتالعان ايىرتاۋدىڭ بٶكتەرٸندەگٸ ساتىي باتىردىڭ بۇلاعىنىڭ ماڭىنداعى سەۋەگەي ٷڭگٸرگە كەلٸپ قابانبايدى توسادى. باراق باتىردىڭ قارىنداسى قالامپىر انامىز سەۋەگەي ٷڭگٸرگە كٸرٸپ بال اشىپ, قازاقتاردىڭ قامالعا ٷستٸنەن تٷسەتٸندەرٸن ايتادى. بٸرەر كٷندەردەن كەيٸن ەرتٸستٸ بويلاپ قابانباي باتىر, كەرەي جەنٸبەك پەن سۇلتان باراقتار كەلەدٸ. ول كەزدە سۇلتان باراق - تٶرە تۇقىمى رەتٸندە نايماندى قاراتىپ وتىرعان ەكەن. الاي دا, باراق بابامىز بۇل سۇلتان باراقتى جاقتىرماي, نايماننىڭ تٶرەسٸ قابانباي دەپ سۇلتانمەن ۇستاسىپ قالادى. بۇل جانجالعا  قابانباي باتىردىڭ ٶزٸ اراشا تٷسەدٸ.  وسىدان كەيٸن قازاقتىڭ قالىڭ قولى قامالدىڭ تٷبٸنە كەلەدٸ. قابانباي باتىر ەلشٸ رەتٸندە قامالدىڭ ٸشٸنە كٶكجال باراق پەن كەرەي جەنٸبەك باتىرلاردى جٸبەرەدٸ. ولار قامالعا جاياۋ كٸرٸپ بارىپ قامالدىڭ ساردارىمەن كەزدەسەدٸ. قان تٶگٸلمەس ٷشٸن قامالدى ٶز بەتتەرٸمەن تاستاپ, جوڭعارلار جايىمەن كەتەتٸن بولسا, كەدەرگٸ بولمايتىنىن ايتادى. سول كەزدە قورشاۋدا قالعاندارىن تٷسٸنٸپ, ۋاقىتتى سوزۋ ٷشٸن بە ەكەن, ەيتەۋٸر, قامالدىڭ ساردارى قۋلىققا كٶشٸپ, بۇتحانانىڭ الدىندا جاتقان دەۋ تاستى كٶرسەتٸپ بەس تٸگەدٸ. ەگەر دە, بۇل تاستى قالماقتىڭ باتىرى  كٶتەرٸپ اناۋ جارتاستىڭ  ٷستٸنە  قويسا, وندا, قازاقتار سوقتىقپاي جايىنا كەتە بەرمەك. ەگەر دە, قالماق كٶتەرە الماي, قازاقتىڭ باتىرى تاستى اپارسا, وندا, قالماقتار قامالدى بوساتىپ كەتە بەرمەك بولادى. بٸرٸنشٸ كەزەك قالماقتٸكٸ بولىپ, ول باتىر تاستىڭ استىنا كٸرٸپ كٶتەرٸپ الىپ تٶرت-بەس قادام جاساپ بارىپ شٶگٸپ قالادى. مٸنە, وسىدان كەيٸن كٶكجال باراق بابامىز تاستى كٶتەرٸپ الىپ ەلگٸ جارتاستىڭ ٷستٸنە قويادى دا, بەستٸ جەڭٸپ شىعادى. وسىدان كەيٸن, جوڭعارلار ەرتەسٸندە قامالدى بوساتاتىن بولىپ تاراسادى. الاي دا, ەرتەسٸندە جوڭعارلاردىڭ لاماسى قامالدىڭ ٷستٸنەن ايقايلاپ: «بۇل قامال ەمەس, بۇتحانا, سارداردىڭ قامالعا قاتىستى كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋگە بيلٸگٸ جوق, مەن سەندەرمەن بەستەسكەن جوقپىن, سوندىقتان دا, بۇتحانانى تاستامايمىن, قامالدى بوساتپايمىن!» دەيدٸ. وسىدان كەيٸن عانا قازاقتار قامالعا شابۋىل جاساپ, قاراعايدان باسقىشتار جاساپ الىپ, قالامپىر انامىز ايتقانداي قامالدىڭ ٷستٸنەن تٷسەدٸ. تاۋعا قاراي قاشقان لامانى كٶكجال باراق ەڭ بيٸك جارتاستىڭ ٷستٸنەن ۇستاپ الىپ باسىن كەسٸپ الادى. جوڭعار لاماسىنىڭ ٶلەر الدىنداعى شىڭعىرعانى جان تٷرشٸكتٸرگەن ەكەن. قازاقتار بۇتحانانى ٶرتەسە دە, «بٷلٸنگەننەن بٷلدٸرگٸ الما» دەگەندەي, بۋددا دٸنٸندەگٸ ويراتتاردىڭ قۇدايشىقتارىن الماعان بولسا كەرەك. سوندىقتان دا, كەيٸنگٸ كەلگەن ورىس ساياحاتشىلارى بۇل يەن قالعان قامالدٸڭ ٸشٸنەن  قولا قۇدايشىقتار مەن قۇجاتتاردى تاپقان ەدٸ. ەگەر دە, بۇل قامالدى قالدان سەرەن قيراتىپ كەتسە, وندا, قولادان جاسالعان بۋددا دٸنٸنٸڭ قۇدايشىقتارىن الىپ كەتەرٸ سٶزسٸز.

بۇل قامالدى قالدان سەرەننٸڭ دە شاپقانى تاريحي شىندىق, الاي دا, بۋددا دٸنٸندەگٸ لاما دەرەجەسٸندە بولعان قالدان سەرەن قازٸرگٸ تاريحشىلار ايتقانداي بۇتحانانى ٶرتەمەگەن. ول بار بولعانى «التاي كنيازٸ» اتانعان ابىلاي تايشىنى قامالدان قۋىپ جٸبەرگەن. بۇتحانانى قازاقتار «كەپٸردٸڭ ورداسى» دەپ وسى شابۋىلدان كەيٸن ٶرتەگەن. ال ەندٸ, قالدان سەرەننٸڭ بۇل قامالعا شابۋىلىنان كەيٸن بۇل ماڭدا نايماننىڭ كٶكجارلى رۋى قونىس تەپكەن. شەجٸرە دەرەكتەرٸ كٶكجارلىداعى جەركە باتىردىڭ 1720-شى جىلى تاسى قالانعان ٶسكەمەن قامالىنا شابۋىل جاساعانىن ايتادى. جەنە دە, كٶكجال باراق بابامىزدىڭ 1701 جىلى وسى سٸبە كٶلدەرٸنٸڭ باتىس جاعىنداعى شار ٶزەنٸنٸڭ بويىندا دٷنيەگە كەلگەنٸ دە, بۇل ٶڭٸردٸڭ كٶكجارلى رۋىنا قاراپ تۇرعانىن بٸلدٸرەدٸ. «اقتابان شۇبىرىندىعا» دەيٸنگٸ قازاق-قالماق قاقتىعىستارى كەزٸندە, شامامەن 1710-11 جىلدارى تارباعاتاي جاقتان كەلگەن قالماقتار كٶكجال باراقتىڭ ەكەسٸ شٷرەكتٸڭ اۋىلىنا كەنەتتەن شابۋىل جاساپ بولاشاق باتىردىڭ ەكە-شەشەسٸن ٶلتٸرٸپ كەتەدٸ. دەمەك, كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر ايتقانداي, كٶكجارلى رۋى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا دەيٸن سىر بويىندا وتىرعان جوق. ال ەندٸ, جوعارعى جارىلعاپ باتىردىڭ رۋى تەرٸستاڭبالى بولسا, 1754-55-شٸ جىلدارعا دەيٸن سىردارييا, امۋدارييا, جيرەنتٶبە ماڭىندا قونىستانىپ وتىرعان بولعان. تەرٸستاڭبالىنىڭ شاعىن بٶلٸكتەرٸ وسى كٷندەردە دە سول ماڭدى مەكەن ەتەدٸ. تەرٸستاڭبالىمەن ەگٸز قوزىلارداي بٸرگە جٷرگەن  شٷرشەيت رۋىنىڭ دا بٸراز اعايىندارى سول جاقتا قالعان. شەجٸرە دەرەكتەرٸ بالتالىنىڭ تەرسٸتاڭبالىداعى اقتانا مەن اقتوعىستىڭ ٷلكەن اعاسى ەكەنٸن بەكەر ايتپاعان. بۇل شەجٸرە دەرەگٸ دە تەرٸستاڭبالىنىڭ سىر بويىمەن بايلانىسىن ايتىپ تۇر. التىن وردا زامانىنان كەيٸن نايمانداردىڭ قونىسى ۇلىتاۋدان ەسٸلگە دەيٸن ەدٸ. شەجٸرە دەرەكتەرٸ جارىلعاپ باتىردىڭ اتاسى كٷشٸكتٸڭ شىعاي حاننىڭ تٷركٸستانداعى سارايىندا بولعانىن, ونىڭ ۇلى قوجاگەلدٸنٸڭ تەۋكە حاننىڭ تۇسىندا باس باتىر بولىپ حان قاسىندا جٷرگەنٸن, ەكەلٸ-بالالى ەكەۋٸنٸڭ دە, تٷركٸستاندا جەرلەنگەندەرٸن ايتادى.  بۇل دەرەكتەر دە, ول زاماندا تەرٸستاڭبالى رۋىنىڭ  سىر بويىندا جٷرگەنٸن ايتىپ تۇر. سوندىقتان دا, ابىلاي حاننىڭ سٸبەگە تەرٸستاڭبالى جارىلعاپ باتىردى جٸبەردٸ, جارىلعاپ باتىر جوڭعار قامالىن الدى  دەگەندەرٸ سىن كٶتەرمەيدٸ.  ابىلاي حان شامامەن 1733-شٸ جىلدارى ورتا جٷزگە حان بولعان. بۇل كەزدە قابانبايلاردان كەيٸن ابلايكيت قامالى قاڭىراپ يەن قالعان. جەنە دە, جارلىعاپ باتىردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ تاپسىرىسىمەن جىر جازعان تاريحشى سوۆەتحان قاليعوجين, باتىردىڭ جورىق جولىن جىرلاعاندا ابلايكيت قامالىن اتاسا دا, شابۋىلدىڭ ەشبٸر وقيعاسىن كەلتٸرە الماعان.  ال ەندٸ, جارلىعاپ باتىردىڭ ۇرپاعى الدييار ەۋبەكٸروۆ بولسا, «جارىلعاپ باتىر» جىرىندا ابلايكيت قامالىنىڭ ٷستٸنەن سارىجومارتتىق تاناش باتىردىڭ تٷسكەنٸن ايتادى. بۇل سٶزدٸڭ جانى بار, ٶيتكەنٸ, تاناش باتىر ٶمٸر بويى كٶكجال باراققا ەرٸپ جٷرگەن, جەنە دە كٶكجال باراق سارىجومارت, كٶكجارلى, بۋرا رۋلارىنىڭ بٸرٸككەن قوسىنىنا قولباسشى بولعان. كٶكجال باراقتىڭ كەگٸن قىرعىزدان العانداردىڭ بٸرٸ دە, وسى تاناش باتىر ەدٸ. تاناش باتىردى جەكپە-جەكتە ٶزٸ ٶلتٸرگەن قىرعىزدىڭ باتىرىنىڭ قارىنداسى قاپىدا ساداقپەن اتىپ ٶلتٸرگەن ەكەن.  ەل اۋىزىنان جينالعان دەرەكتەردٸڭ نەگٸزٸندە ەرتٸس ماڭىنداعى سوعىستى ايتقاندا بەدەل تۇرسىنبايۇلى اعامىز «باراق باتىر, ابىلاي» اتتى داستانىندا: «ەر تاناش, ەر جەنٸبەك, باتىر باراق, اقىرىپ ارىستانداي جاۋعا شاپتى» دەپ جىرلايدى. ەر جەنٸبەك دەگەنٸ باراقپەن بٸرگە قامالعا كٸرگەن كەرەي جەنٸبەك بەردەۋلەتۇلى بولادى. شەجٸرە دەرەكتەرٸ جەنٸبەكتٸڭ ەكەسٸ بەردەۋلەتتٸڭ قابانبايدىڭ جەزدەسٸ بولعانىن ايتادى. كٶكجال باراق بولسا, بايجٸگٸت-ساتى دەۋلەتباي باتىرمەن بٸرگە  قابانبايدىڭ تٷمەنٸندە مىڭباسى بولىپ جورىق جولدارىن باستاعان. بۇل ٷش باتىردىڭ قالماق قامالىنا بٸرگە كەلۋٸ وسىدان بولعان. باراق بابامىزدان: «قىرىق جىل قابانبايدىڭ قاسىندا جٷردٸم» دەگەن سٶز قالعان.

بٸزدٸڭشە, قالدان سەرەننٸڭ شابۋىلىنان كەيٸن بۇل قامال جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا, ياعني, 1723-شٸ جىلعا دەيٸن يەن تۇرعان. پەتر بٸرٸنشٸنٸڭ زامانىنداعى ي.د. بۋحگولتستىڭ (1715-1716 جج), جەنە دە ٶسكەمەن قامالىنىڭ ٸرگەتاسىن قالاتقان ي.م.ليحارەۆتٸڭ (1720) ەكسپەديتسييالارى وسى يەن قالعان قامالدان قۇجاتتاردى الىپ پاتشالارىنا جٶنەلتكەن ەكەن. «اقتابان شۇبىرىندى» باستالعاندا كٶكجارلى رۋى دا وسى ماڭنان ٷدەرە كٶشٸپ جەزقازعان  ٶڭٸرٸندەگٸ  قازٸرگٸ باراقكٶلدٸڭ ماڭىنا كەلەدٸ. مٸنە, وسى كەزدە جوڭعارلار قامالعا قايتا كەلگەن بولسا كەرەك. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەردٸڭ سٸبە سوعىسىنداعى قازاقتاردىڭ قامالعا  شابۋىلىن 1752-55 جىلدارعا اپارىپ جٷرگەندەرٸ جالعان ەڭگٸمە. قابانباي باتىر مەن كٶكجال باراق 1726 جىلعى بۇلانتى شايقاسىنان كەيٸن, 1730 جىلى تارباعاتاي جەرٸندەگٸ شورعا سوعىسىنا قاتىسقان. مٸنە, وسى ەكٸ ارادا, ياعني, 1726-30 جىلداردا قابانباي باتىر مەن كٶكجال باراق قيراتىپ  كەتكەن بۇل بۇتحانانى ورىس گەودەزيسٸ ۆاسيليي شيشكوۆ 1735-شٸ جىلى كٶرٸپ يەن تۇرعانىن انىقتاعان ەدٸ. وسىمەن قاتار ورىس ساياحاتشىلارى – سترالەنبەرگ 1730 جىلى, ميللەر 1750 جىلى, گمەلين 1751 جىلى بۇل قامالدىڭ قيراپ جاتقانىن جازىپ كەتكەن. سٸبە سوعىسى بولسا, 1752 جىلى بولعان. بەلكٸم, جارىلعاپ باتىر بۇل سوعىسقا قاتىسقان دا شىعار, الاي دا, ونىڭ قامالدى الدى دەگەندەرٸ ويدان شىعارىلعان ەڭگٸمە. ول كەزەڭدە كٶكجال باراق پەن قابانبايلار قيراتىپ كەتكەن قالماق قامالى جوڭعارلارعا بەكٸنٸس بولا الماعان. ياعني, قازاقتار 1726-30 جىلدارى جوڭعارلاردى قىرىپ, قامالدى قيراتىپ تاستاعاننان كەيٸن جوڭعارلار بۇل قامالعا قايتا كەلمەگەن. ال ەندٸ, جوڭعار حاندىعى جويىلعاننان كەيٸن, 1770-شٸ جىلدارعى پاللاستىڭ دەرەكتەرٸندە بۇل قامالدا ورىستاردىڭ اتتى ەسكەر ەسكادرونى تۇرعان ەكەن. وسىدان بٸز, بۇل قامالدى العاشىندا جوڭعاردىڭ, كەيٸن ورىستاردىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ بەلگٸسٸ دەپ سانايمىز. بۇل قامال سالىنىپ جاتقاندا ورىستىڭ پاتشاسى الەكسەي ميحايلوۆيچتٸڭ ەلشٸسٸ بايكوۆ ابىلاي تايشىعا ٶز پاتشاسىنان كٶپتەگەن سىيلىقتار مەن ەرماكتىڭ ساۋىتىن ەكەلٸپ بەرگەن ەكەن. ورىستاردىڭ جوڭعارلارمەن اۋىز جالاسۋلارى وسىدان باستالعان ەدٸ. ەندٸ, «اقتابان شۇبىرىندى» الاپاتىنىڭ العى شارتتارى جٶنٸندە بٸرەر سٶز.

يسپانيياداعى مادريد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى سامات ٶتەنييازوۆ تاريحي دەرەكتەردٸڭ نەگٸزٸندە ورىس پاتشاسى پەتر بٸرٸنشٸنٸڭ ارام پيعىلىنىڭ كەسٸرٸنەن «اقتابان شۇبىرىندىنىڭ» باستالعانىن ايتادى. ياعني, بۇل پاتشا قازاقتار مەسەلەسٸن تٷبەگەيلٸ شەشٸپ تاستاۋ ٷشٸن جوڭعارلاردى وق قارۋمەن قارۋلاندىرىپ, زەڭبٸرەكتەردٸ دە بەرٸپ, الدىمەن جايىق بويىنداعى ورىس-كازاكتارى مەن ەدٸل قالماقتارىن قازاقتارعا ايداپ سالادى. سونىڭ ٷشٸن ەبٸلقايىر حان كٸشٸ جٷزدٸ كٶتەرٸپ,  شاپقىنشىلاردىڭ تاس-تالقاندارىن شىعارىپ تويتارىس بەرەدٸ. (1723 ج.). ورىس تاريحشىسى ي.ۆ. ەروفەەۆا وسى سوعىستا قالماقتاردىڭ لەكبەي تايشىسىنىڭ ۇلىسىنان 2 مىڭ تٷتٸنٸن قازاقتار  تۇتقىنعا الىپ, مالدارىن ايداپ كەتكەندەرٸن ايتادى. ەبٸلقايىر حان جايىق قالاشىعىن قورشاۋعا الىپ, ەسكەرٸن ەدٸل مەن جايىقتىڭ اراسىندا ورنالاستىرعان ەكەن. «كالمىتسكيي حان ايۋكە ي كازاچي وتريادى نە زنالي, كاك سپاستيس وت ابۋلحايرا» دەپ جازادى سامات ٶتەنييازوۆ. مٸنە, وسى كەزەڭدە قىتاي جاقتان جوڭعارلار قازاق جەرٸنە شابۋىل جاساپ زور الاپات ەكەلەدٸ. ورىستار مەن ەدٸل قالماقتارىنىڭ, جەنە دە, جوڭعارلاردىڭ اراسىندا كەلٸسٸم بولعانى سٶزسٸز. وسى جٶنٸندە «اقىر جەنٸبەك» اتتى كٸتەبٸندە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ماڭعول ەلٸنٸڭ ازاماتى سۇلتان تەۋكەيۇلى دا جازادى. شوقان دا: «جوڭعارلار, ەدٸل بويىنداعى قالماقتار تۇس-تۇستان قازاق ۇلىستارىن قىرعىنعا ۇشىراتتى...» دەپ جازادى. مٸنە, سوندىقتان دا, كٸشٸ جٷز دە, ەبٸلقايىر دا, ورتا جٷز بەن ۇلى جٷزگە كٶمەككە كەلە الماي, ٶزدەرٸنٸڭ  ار جاعىنداعى جاۋلارىنا الاڭداپ قالادى.  ال ەندٸ, كوممۋنيستٸك دەۋٸردەگٸ يدەولوگتار بولسا, وسى جاعدايلاردى حالىقتان جاسىرىپ, «ول كەزەڭدە قازاقتا بٸرلٸك بولماعان» دەپ, جالانىڭ بەرٸن قازاقتىڭ باي-شونجارلارى, بيلەرٸ مەن حاندارىنا جابادى. بٸر سىدىرعى شەجٸرەشٸ, اقىن-جازۋشى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جٷزگە جۋىق عىلىمي, ەتنوگرافييالىق ەڭبەكتەردٸڭ اۆتورى يمانعازى نۇراحمەتۇلى دا, دانيال احمەتوۆقا جٶنەلتكەن حاتىندا: «الاي دا, كەڭەستەر وداعى كەزٸندە جازىلعان ەدەبي رومانداردا قازاقتىڭ ٷش جٷزٸ بٸرٸنە بٸرٸ جاۋ بولعان دەپ دەرٸپتەلدٸ. حاندار, جاۋىز, بايلار قاتىگەز بولىپ سۋرەتتەلدٸ. وعان جازۋشىلار ايىپتى ەمەس, زامان سونى تالاپ ەتتٸ, جازباسقا امال قالعان جوق» دەيدٸ.

سونىمەن, كەزٸندە (1771 ج) ەدٸل قالماقتارى قازاق جەرٸ ارقىلى قىتاي ەلٸنە ٶتٸپ كەتپەكشٸ بولعاندارىندا قازاقتاردىڭ ولاردى اياماي قىرعاندارىنىڭ سەبەبٸ تٷسٸنٸكتٸ بولدى. ورىس شوۆينيستەرٸ بولسا, وسى قىرعىن ٷشٸن قازاقتارعا «توناۋشى» دەگەن جالا جاپقان. وسىمەن قاتار كەيبٸر قازاق زەرتەۋشٸلەرٸ دە, سونىڭ ٸشٸندە مۇحتار ماعاۋين دە بار, بۇل ورىستان قاشقان ەدٸل قالماقتارىن «جازىقسىزدارعا» جاتقىزعان. كەزٸندە, ابىلاي حان «شاڭدى جورىقتا»  قازاقتارعا تۇتقىنعا تٷسكەن قالماقتاردى بوساتۋدى سۇراعان قىتاي يمپەراتورىنىڭ حاتىنا بەرگەن جاۋابىندا: «جەنە دە بۇرىنعى كەزدە قالماقتار قازاقتارعا كٶپ جاۋلىق كٶرسەتٸپ, قازاقتاردى قىرعان, تالاپ توناعان. سوندىقتان, قازاقتار بۇل قالماقتاردى وڭايلىقپەن بەرمەيدٸ» دەگەن ەدٸ. (ومبى مۇراعاتى. 1-ق, 1-تٸزبە, 184-ٸس, 235-پار). وسىدان دا, بٸزدەر سول زاماندا قازاقتىڭ الدىندا جازىقسىز قالماق اتاۋلىنىڭ  بولماعانىن تٷسنەمٸز. سوندىقتان دا, شەجٸرە دەرەكتەرٸ قازاقتاردىڭ قالماقتاردى بالحاش كٶلٸ ماڭىندا قورشاۋعا العاندا, ولاردى  تٷپ-تامىرىمەن قىرىپ تاستاماقشى بولعاندارىن ايتادى. وسى كەزدە قالماقتاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ  باي قازىنالارىن جەر قويناۋىنا بەرٸپ, قازاقتار الاڭسىز وتىرعاندا قورشاۋدى بۇزىپ قاشىپ قۇتىلادى. «شاڭدى جورىقتى» زەرتتەۋشٸلەر كٶكجال باراقتىڭ بۇل قالماقتاردى شار ٶزەنٸنٸڭ ماڭىندا كٷتٸپ الىپ قىرعانىن ايتادى. «قازاق باتىرلارى» اتتى توپتامادا باتىردىڭ قالماققا دەگەن قاتىگەزدٸگٸنٸڭ وسى شايقاستا  ايقىن بٸلٸنگەنٸن جازادى. «قالماقتى قويشا قىرعان قولدان قاماپ, كەلٸپتٸ كٶكجارلىدان كٶكجال باراق» دەگەن سٶزدەر, بابامىزدىڭ بۇل ويرات-قالماقتاردى وسى ابلايكيت قامالىنا  قاماپ الىپ «قويشا قىرعان» كەزٸندەگٸ دە قاتىگەزدٸگٸن ايتقاندارى بولسا كەرەك.

ال ەندٸ, قازٸرگٸ تاڭدا وسى قالماقتىڭ قامالىن قايتا قالپىنا كەلتٸرٸپ جاتقانىمىز بەكەر ەمەس. كەزٸندە, قازاق حاندىعىن قۇرىسقان نايمان قاپتاعاي باتىرعا ارناپ جازعان شىعارماسىندا عابيت مٷسرەپوۆ: «ەر ەل ٶز ەرلٸگٸن كٶتەرە ايتقاندا جەڭگەن جاۋىنىڭ وسال ەمەستٸگٸن قوسا ايتادى» دەگەن ەدٸ. 17 عاسىرداعى جوڭعار حاندىعى كٷشەيٸپ, قازاق جەرٸن تٷپكٸلٸكتٸ  جاۋلاپ الۋ ساياساتىن ۇستانعان سوڭ بارىپ وسى قامالدى التايدىڭ اياسىنا تۇرعىزعان ەدٸ. وسى جەردەن ەلٸمٸزدٸ بيلەپ-تٶستەپ وتىرماقشى بولعان ويرات ابلاي تايشىنىڭ «التاي كنيازٸ» دەگەن اتاعى دا, بەكەر بولماعان. ياعني, جوڭعارلار رەسەي يمپەريياسىنان دا بۇرىن قازاق جەرلەرٸندە (سٸبە, قالبا, سەمەي) قامالدارىن تۇرعىزعان. بۇلاردىڭ ارتىندا الپاۋىت ەلدەردٸڭ  پاتشالارىنىڭ ساياساتى دە جاتتى.  بەلگٸلٸ عالىم س.كلياشتورنىي مەن س. مۇقانوۆتىڭ جازعان «قازاقستان. لەتوپيس ترەحتىسياچيلەتيي» اتتى مونوگرافيياسىنان بٸزدەر سوناۋ تٷرٸك قاعاناتتارى زاماندارىنان قىتاي ەلٸنٸڭ قازاق-قىپشاقتارعا باسقا ەلدەردٸ ايداپ سالىپ وتىرعاندارىن انىق تٷسٸنەمٸز. 18 عاسىردىڭ باس  كەزٸندە دە وسىلاي بولدى. مٸنە, وسى كەزەڭدە اتالمىش قازاق باتىرلارى تاريحي ساحناعا شىعىپ جوڭعاردى دا, ولاردىڭ سالعان قامالدارىن دا تاس-تالقان قىلدى. قازٸرگٸ شامالعان جەرٸندە دە, شاپىراشتى ناۋرىزباي بۇزعان ويرات جامال حاننىڭ قامالى تۇرعان ەدٸ. مٸنە, وسىنداي  قالماق قامالىنىڭ ەندٸ كٶرمەگە اينالۋى, وسى بٸزدٸڭ باتىر بابالارىمىزدىڭ جەڭگەن جاۋىنىڭ وسال بولماعانىن كەلەر ۇرپاقتارعا جەتكٸزۋ ماقساتىندا بولماق. سوندىقتان دا, وبلىس ەكٸمٸ دانيال كەنجەتايۇلىنىڭ بۇل باستامىسىن ورىندى دەپ تٷسٸنەمٸز. الاي دا, بۇل قامال ەرتەڭ ساياحات-سەرۋەن نىسانىنا اينالعاندا, قامالدى قيراتقان باتىر بابالارىمىز جٶنٸندە مٸندەتتٸ تٷردە اقيقاتى ايتىلۋى كەرەك. ال ەندٸ, بۇل قامالدى قالدان سەرەن قيراتقان دەگەندەرٸ كوممۋنيستەردەن قالعان يدەولوگييالىق لاقاب بولماق. جوعارعى جارلىعاپ باتىرعا كەلەتٸن بولساق, ونىڭ باتىر بولعانىنا ەش كٷمەنٸمٸز جوق. الاي دا, جارىلعاپ باتىر قازاق دالاسىندا ورىسقا باعىنۋ ساياساتىن ناقتى ۇستانعان باتىرلاردىڭ بٸرٸ  بولعان سوڭ, ونىڭ اتى قامالدى قيراتۋشى رەتٸندە كەڭەس دەۋٸرٸندە ەدەيٸ ايتىلىپ كەتكەن بولسا كەرەك.  زەرتتەۋشٸلەر ايتقانداي, رەسەي يمپەريياسىنىڭ بوداندارىنا كٷن كٶرسەتپەگەن كٶكجال باراق باتىردىڭ اتى كەڭەس دەۋٸرٸندە اشىق اتالماعان بولعان.  قىرىق جىل قابانباي باتىرعا ەرٸپ جٷرگەن بابامىز ورىس بيلٸگٸن قابانبايمەن بٸرگە مويىنداماعان. كەيٸنگٸ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ قابانباي باتىردىڭ ورىسقا بەرگەن سەرتٸنە بەرٸك بولعانىن ايتقاندارى جالعان. كەزٸندە نۇرالى حان نەپليۋەۆكە جازعان حاتىندا: «قازاق ەلٸندەگٸ قاشقىنداردى جەنە ورىس تۇتقىندارىن بوساتىپ الۋ ٷشٸن ورتا جٷزدەگٸ قاراكەسەك رۋىنىڭ ٶكٸلٸ قازىبەك بيدٸڭ بالالارىن, تۋىستارىن; قاراكەرەي نايمان رۋىنىڭ باتىرى قابانبايدىڭ بالالارىن, نە بولماسا جاقىندارىن ۇستاپ الۋ قاجەت» دەپ جازادى. وسى سٶزدەردەن-اق بٸزدەر قابانبايدىڭ رەسەي يمپەريياسىن مويىنداماعانىن تٷسنەمٸز. «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ تاريحشىلارى كٶكجال باراق باتىردىڭ قابانبايدان قول الىپ بٸر بٶلٸگٸ ورىسقا, بٸر بٶلٸگٸ قىتايعا باعىنعان ۇرىنقايلاردى تالقانداعانى ٷشٸن رەسەي مەن قىتاي يمپەريياسىنىڭ نىساناسىنا ٸلٸنگەنٸن ايتادى. مەسەلەن, قىتاي يمپەراتورى 1760 جىلعى 4 سەۋٸردە ٶزٸنٸڭ ەمٸرلەرٸنە مىناداي جارلىق بەرەدٸ: «ابىلاي حانعا بارىپ, باراق باتىردى ۇستاپ بەرۋ كەرەكتٸگٸن بەتكە باسىپ ايت. ابىلاي ۇستاپ بەرمەيتٸن بولسا, قازاقتاردىڭ ٸشٸنەن باراقتىڭ مەكەنٸن انىقتاپ بٸلٸپ, حابارىن بەر. جاڭادان بارعان سولون مىڭدىعىن ٷستٸنەن تٷسٸرەر بولساق, باراق باتىردىڭ قولعا تٷسەرٸ حاق».

مٸنە, وسى دەرەكتەن بٸزدەر, «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عالىمدارى ايتقانداي, باراق بابامىزبەن قىتاي يمپەراتورىنىڭ ٶزٸنٸڭ ساناسقانىن ۇعامىز. ابىلاي حان بولسا, قىتاي يمپەراتورىنا جاۋاپ رەتٸندە باراق باتىرعا كەشٸرٸم بەرۋدٸ سۇراعان ەكەن.  

قايرات زارىپحان,

شەجٸرەتانۋشى