Almaty qalasynyń ákimdigi qala turǵyndaryn turmystyq deńgeiden bastap ulttyq rýhta tárbieleýdi qolǵa almaq. Qala biligi mundai joǵarǵy materiialy maqsatqa jetýge 170 million teńgeden astam qarjy jumsamaq.
Qala biligi Almatyda qoqys salatyn jáshikterdiń tapshylyǵyna alańdaýly. Sońǵy kezderi qalany basqan topan sýǵa bir jaǵynan aryqtar men kóshelerde shashylǵan turmystyq qaldyqtar kináli eken. Sheneýnikter buǵan sanasy tómen turǵyndardy kinálaidy. Mundai jandar qoqysqa arnalǵan temir jáishikterdi urlap, kesip áketedi deidi. Alyp kete almaǵandaryn basbuzarlar maiystyryp, jaramsyz etken. Mysaly osydan 8 jyl buryn qala saiabaqtaryna 16 myń sý jańa qoqys jáshigi ornatylsa, qazir keteýi ketken jáshikterdiń sany tazdyń taraǵyndai ǵana qalǵan. Almatynyń aryqtaryna jasyrylǵan armatýra kesindileri men janǵysh shólmekterdi iisshil ittei taba qoiatyn politseiler kúni búginge deiin qoqys jáshigin túbimen kesip áketken birde bir uryny, búldirgen buzaqyny ustai almapty.
Ákimdik ókilderi jaǵdaidy durystaýǵa ýáde berýde. Endi Almatynyń kósheleri men saiabaqtarynda 8 700 jańa qoqys jáshigi ornatylmaq.Jańa qoqys jáshikteri kesip te, tesip te ala almaityndai berik bolmaq. Árqaisysy 20 myń teńgedei turatyn mundai jáshik qala qazynasynan 170 mln teńgeden astam qarjyny qaǵady. Qymbat eken deisiz be? Esesine ár qoqys jáshigine ulttyq oiý-órnek salynady! Endi árqaisymyz sheneýnikterdiń oiynsha, qoqysty joǵary ulttyq sana-sezimmen tastap qana qoimai, sol jerde aq ulttyq óner jádigerlerin tamashalai alamyz. Bálkim, ulttyq bolmystyń isi murnyna barmaityn vandaldar qoqys jáshiginen rýhani azyq tabar? Iaǵni, jumysyna shyǵarmashylyq talap turǵysynan qaraityn sheneýnikterdiń názik jany buzaqylardy qazaqtyń “arqarmúiizi” men “qoshqarmúiizi” toqtata alady dep sanasa kerek.
Áleýmettik jelide sheneýnikterdiń bul bastamasy úlken narazylyq týdyrdy. Biri qoqys, temeki tuqyly men syra shólmegin tastaityn jáshiktiń syrtyna ulttyq oiý-órnektiń ornyna, ulttyq namysty aiaqasty etetin bastamanyń avtorlarynyń aty-jónderin jazyp qoiýdy usynsa, ekinshileri jol jiekteri men sándikke tóseletin tastarǵa da ulttyq oiý salsyn dep keketýde. Osynshama aqshaǵa qoqys jáshigin ornatqansha, qala ortalyǵynda qysylǵanda emge tappaityn ájethana nege salmaidy dep keiigender de bar.
Bizdińshe, másele qala biliginiń sonsha aqshany qoqysqa salǵanynda emes. Saiasattyń isi murnyna barmaityndardan aiyrmashylyǵy, sheneýnikter Aqordadan esken jeldiń qalai soǵaryn jaqsy sezedi. Qala deńgeiinen el kólemine kóterilsek, búkil Qazaqstannyń ózi syrty kók týmen qaptalǵan úlken qoqys jáshigi ispetti. Jahandyq deńgeide oilaý jaǵynan jan balasy janyna mańailai almaityn Qazaqstan prezidenti N.Nazarbaevtyń bastamasymen adamzat balasyn iadrolyq vandaldardan qorǵaý úshin álemdegi iadrolyq qaldyqtardy elimizge kómdiremiz. Esesine, iadrolyq “qoqystyń” ústinde otyrǵan elge eshkim júregi daýalap basyp kire almaidy.
Iadrolyq qarýdan bas tartsaq ta, soǵyssyz aq, iadrolyq otyn qaldyǵymen jaýlarymyzdy úrkitetin qaýqarymyz bar. Álemdegi beibitshilik úshin aianbai ter tógip kele jatqan strategtiń bul saiasatyn Nobel syilyǵyna laiyq emes dep qalai aita alasyń?
Ýly geptilmen ushatyn “Proton” qaldyqtaryn qaida tastaýdy bilmei otyrsyz ba? Qudai aý, bosaǵan syranyń shólmegi sekildi qazaqtyń daliǵan dalasyna laqtyra salyńyz. Esesine zymyran qaldyqtary qulaityn 63 myń gektar alqapty álemdegi eń úlken qoqys jáshigi esebinde rekordtar kitabyna tirkeýge bolady. Bul Resei poligon, bylaisha aitqanda qoqys jáshigi esebinde qoldanyp kelgen qazaqtyń 1,7 mln gektar jerimen salystyrǵanda temekiniń kúlin salǵysh siiaqty ǵana ánsheiin kólem ǵoi. Jáne kórshimiz qoqysyn qur tastamaidy. Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtaǵy áriptesimiz daǵdarystan daǵdarǵan álemdegi Nazarbaevtyń saiasatyndai turaqty valiýta – dollarmen eseptespek. Al ol aqshany ulttyq sana-sezimimizdi, rýhymyzdy kóteretin dúnielerge jumsaimyz. Máselen, elimizdegi eń basty Memlekettik bairaq pen týtuǵyr kólemi jaǵynan túrkimen, iordan jáne soltústik koreialyq jalaýlardan keiingi tórtinshi orynda turǵanyn bilesiz be? Osyndai álemniń mańdaialdy elderiniń týlarymen bizdiń kók bairaǵymyzdyń jaǵalasa jelbirep turǵany qandai ǵanibet. Al mundai qurmetke tegin ie bolmaimyz ǵoi. 111 metr biiktikte jelbirep turǵan Memlekettik tý men týtuǵyrdyń kútimine biyl 38,78 mln teńge jumsalady. Ulttyq rýhtyń salmaǵyn siz ben biz sekildi salyq tóleýshi kóterýimiz kerek. Muny oqyp otyryp, aldymen sheneýnikterdiń basyn qoqystan tazartý kerek dersiz. Kelisemin, biraq ol da biz úshin tym qymbatqa túsip kete me degen qaýip qyltiiady.
Jyldar óte Almatyda ornatylatyn ulttyq naqyshtaǵy qoqys jáshigi biliktiń qazaq halqyna degen qarym-qatynasynyń siýrrealistik eskertkishine ainalýy múmkin. Biraq oǵan deiin osyndai jáshikterdiń qasynan ótken saiyn qoqys deńgeiine túsken ulttyq bolmysymyz týraly oilanýǵa mindettimiz. Sheneýnikterdiń de bar izgi maqsaty siz ben bizdi ulttyq sanaǵa birtaban jaqyndatý emes pe?
Ádil UZAQBAI,
"Jas Alash" gazeti
