Baiqońyrdan ushqan áýe kemesitaǵy apatqa ushyrady. 2 jeltoqsanda tún jarymda kókke órlegen “Progress-MS04” júk ǵarysh kemesiaraǵa alty minýt salyp, áýede jarylyp ketken. Mamandar zymyran zýlai salysymen keiin ile-shala bailanys joǵalǵanyn aityp jatyr. “Roskosmos” bolsa, ǵarysh kemesi Tyva respýblikasynyń taýly aimaǵynda “kók aspanda órtenip ketken” degen boljam jasady. Biraq kúni búginge deiin onyń qaldyǵy esh jerden tabylǵan joq. Bul keme Halyqaralyq ǵarysh stansasyna úsh tonnaǵa jýyq azyq-túlik, kiim-keshek jáne basqa da qajetti júkti jetkizýge tiis bolǵan eken. Belgilisi, Halyqaralyq ǵarysh stansasyna baǵyt alǵan júk kemesi ǵaryshkersiz ushyrylǵan.
Kelesi bir málimetterde júk tielgen “Progress” atmosfera qabatynan shyǵa almai, 190 km biiktikte órtenip ketkeni jóninde jazylýda. Mamandar “zymyrannyń qozǵaltqyshynan aqaý shyqqan” deidi. “Roskosmostyń” janyp ketken “Progresske” ókpe-nazy joq-aý shamasy. Tipti ishi de ashymaǵan syńaily. Óitkeni bul mekeme lám-mim demesten úsh aidan keiin ushýǵa tiis bolǵan taǵy bir “Progressti” daiyndap jatqan syńaily.
Árine, zymyrannyń jarylýy ońai dúnie emes. “Ishi de ashymady” degenimiz ánsheiin sózdiń syralǵysy ǵoi. Áitpese, bir zymyrandy jiyp-qurastyrýǵa qanshama kúsh, qanshama qarjy-qarajat shyǵyndaldy. Dittegen jerine jetpei, kók aspanda kúl-talqany shyqqany kimge abyroi deisiń? Ras, jalǵyz Reseidiń zymyrany joǵalyp, qulap jatqan joq, degenmen “áýe kemesiniń álsin-álsin jarylýy” Reseidiń onsyz da keri ketken bedeline nuqsan. Álgi órtengen áýe kemesiniń zardabyn eshkim ashyp aitpasa da, qorshaǵan ortaǵa tóngen qaýip-qaterin bárimiz shamalai alamyz. Bul joly Qudaiǵa shúkir, aýlymyzdan ári aýyp ketse kerek. Áitse de ǵarysh ailaǵynyń mańaiyndaǵy eldi mekenderdiń qandai áleýmettik-ekologiialyq jaǵdaida otyrǵany ámbege aian.
Baiqońyrdan ushqan ár zymyrannyń zardabyn eshqandai aqshamen toltyra almaisyń. Akademik Qaiyrjan Bekishuly ǵarysh ailaǵynyń jumysy qorshaǵan ortaǵa mynadai keri áseri baryn jazady: ushý úderisinen keiin atmosferanyń tabiǵi rejimi buzylady; atmosferany jáne jer qabattaryn toksindi zymyran maiynyń qaldyqtarymen lastaidy; ozon qabatyn buzady; qyshqyldy jańbyrdyń jaýýyna sebep bolady. Baiqońyr paidalanýǵa berilgen ýaqyttan beri 1300-ge jýyq zymyran ushyrylypty. Nazar aýdaryńyz, kópsatyly “Proton” zymyran jetkizgishiniń alǵashqy blogy (alty bakty blogy bolady) jumysyn aiaqtap, jerge qulaǵanda 1,5 tonnadan – 3,5 tonnaǵa deiin geptil qaldyǵy jerge tógiledi. “Sonda bir ret ushyrylǵanda, orta eseppen 2 tonna geptil jerge tógilgende, 44 jylda 520 000 tonna geptil tógiledi. Ulttyq aeroǵarysh agenttiginiń málimetinshe, qazirgi zymyran jetkizgishiniń jerdi zaqymdaityn geptil mólsheri 150-200 litr shamasynda”, – dep jazady akademik Qaiyrjan Bekishuly.
Aitpaqshy, taiaýda EEK Keńesiniń jumysy aiasynda premer-ministrdiń birinshi orynbasary Asqar Mámin Máskeýde RF úkimeti tóraǵasynyń orynbasary Dmitrii Rogozinmen kezdesý ótkizdi.
Osy basqosýda taraptar eki el arasyndaǵy ǵaryshtyq jáne áskeri-tehnikalyq salalardaǵy yntymaqtastyqtyń damý keleshegi men qazirgi jaǵdaiyn qarastyrdy. Sondai-aq kezdesýde Baiqońyr keshenindegi yntymaqtastyq jónindegi qol qoiýǵa ázirlenip jatqan qujattar boiynsha naqty máseleler talqylandy: Baiqońyr ǵarysh ailaǵyndaǵy yntymaqtastyqty jalǵastyrý Tujyrymdamasyn daiyndaý týraly, Baiqońyr qalasynyń mártebesi týraly memleketaralyq kelisimge ózgerister engizý jóninde jáne t.b. máseleler ortaǵa salyndy.
Buǵan deiin de premer-ministr Baǵytjan Saǵyntaev D.Rogozinmen bir emes, birneshe ret júzdesken edi. Kelissózder barysynda Baiqońyr kesheninde ekologiialyq qaýipsizdikti jáne baqylaýdy qamtamasyz etý, Baiqońyr qalasy men Aqai, Tóretam aýyldarynyń damý basymdyqtary, áskeri-tehnikalyq yntymaqtastyqtyń keleshegi jáne ózge de ózekti sharýalar talqylanǵan edi. Budan basqa, Qazaqstan taraby ǵarysh qyzmeti salasynda ekijaqty yntymaqtastyqtyń 2030 jylǵa deiingi uzaqmerzimdi baǵdarlamasyn ázirlep qabyldaý máselelerin qaraýdy usynǵan. “Báiterek” ǴZK qurý jáne “Proton” ǴZK-ni ekologiialyq qaýipsiz ǵaryshtyq-zymyrandyq keshenge aýystyrý jónindegi máseleler jeke talqylanǵan.
Qalai bolǵanda da, Baiqońyrdyń baǵy bizge emes, Reseige tikelei qatysty. Jalǵa berilgen 49 jyldyń ishinde kóktei kógere me, joq álde “tuqymy tuzdai quri ma?” ol jaǵy bir Qudaiǵa aian. Jer-Ananyń tósine tógilgen geptil ótemaqysyn ótei almai júrgende, Baiqońyrdyń basyna baq qonady deý de ábestik.
G.Nurmoldaqyzy
"Jas Alash" gazeti
