Iá, shejireli Semeige, zamananyń keskini myń qubylǵanda órligin joǵaltpaǵan ór Semeige barǵan saiyn tylsymyn iirimine búgip jatqan qart Ertistiń jaǵasynan aǵynǵa qarsy sýdy buiralai júzip júrgen úirekterdi kórgende Kempirbaidyń aryzy qulaǵyma kelip tuna qalady. Sýyryp salma aqyndyǵymen, ári ánshiligimen aty shyqqan, halqynyń mol murasynan sýsyndap aqyndyq ónerdi damytýǵa, baiytýǵa keń aýqymdy úlkes qosqan nar Kempirbai. «Adamnyń basy – allanyń doby» bolmasa Kempirbai Bógembaiuly 1834 jyly qazirgi Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aýdanynda dúniege kelip, 1895 jyly shyǵysqa jetip, Semeide aýyr syrqattan kóz jumar ma edi.
Áset aqynnyń Kempirbai aýyryp jatqanda arnaiy kelip, óleńmen kóńilin suraǵany, oǵan Kempirbaidyn qaitarǵan jaýaby - kórkemdik jaǵynan qazaq aitysynyń tamasha folkloryna ainaldy.
Ál ústinde jatqan ónerpazdyń óz boiyndaǵy aqyndyq daryny ózin birjolata tastap ushqaly turǵan kókala úiregi Semeige barǵan saiyn kóz aldyma kele qalady. Kempirbaidy jeti jasynan bastap aqyndyqtyń iesi - Dáýit paiǵambar iektep, aqyndyq ónerdi darytqanyn:
Er Dáýit jeti jasta iektegen,
Jasynnyń sýyn iship qudyǵynan.
Tereńdep syrdyń sýy qaptasa da,
Sonda da kelmeýshi edi julyǵymnan, - dep, beinelep, tuspaldap sheber jetkizedi. Kedei otbasynan shyqqan «kedeiliktiń kenje uly» nar Kempirbaidyń:
Bógembai əkem aty, Kempir edim,
Óleńdi kəsip qylyp tentiredim.
Daýsymnyń kelmei turǵan mənisi sol,
Baqyrdan urlyq etin jeńkiredim, - degen óleńinen aqyndyqty jasynan serik qylyp, tek sheshendiginiń ǵana kýási emes, aqynnyń taǵdyrynan da málimet beretin derek ekenin de tanimyz. Bala kúninen muqtajdyqty kóp kórip, el aralap, etiniń tiriligimen kúneltken arman-sheri kóp aqynnyń ózi jaily:
Atyǵai, Qaraýyl men órdegi Úisin,
Qarótkel tanys edim eki araǵa
Semeide topyraǵym bolar bilem,
Kempirbai duǵa qylsyn bisharaǵa, - degen óleńiniń dál kelgenin qarashy. Osy bir aýyz óleńmen Kempirbai talai nárseni anyq boljaǵany aiqyn kórinip tur.
Qala turǵyny tobyqty Jankeldiniń úiinde aýyryp, tósekten tura almai jatqan Kempirbai aqyn ómirdi terezeden ǵana kórip, pushaiman halge túskenine qatty nazalanady. Ótken ómirin eske alyp, «tirshiliktiń qadirin kesh bildim» dep, ókinish te bildiredi.
Qazaqtyń ataqty aqyny Kempirbai Bógembaiuly aýyryp jatqanda oǵan qazaqtyń taǵy bir belgili aqyny Áset Naimanbaiuly alystan at arytyp baryp, aǵasynyń hal-jaǵdaiyn óleńmen suraǵanda:
Júlde alǵan júirik edim talai jerde,
Keshegi Kempir edim kóziń kórgen.
Aq úide aiqai salǵan qairan basym,
Qor boldy-aý eki kózim terezeden...
Ómirden qol úzgeli jatqan Kempirbai:
Ásetjan osy aýrýdan ólem bilem,
Allanyń amanatyn berem bilem.
Keýdemnen kókala úirek «hosh» dep ushty,
Sol shirkin, kári jodas óleń bilem.
Basymda otyrdy óksip qimai toqtap,
Kete almai bóten jaqqa ainalsoqtap.
«Serigim hosh-aman bol, Kempirbai» dep
Jylady burynǵy ótken kúndi joqtap. –
dep boiyndaǵy ónerdiń ózin birjola tastap ushqaly turǵan kókala úirek ekenin qamyǵa jetkizedi. Kógala úirek – aqynǵa óleń bop qonǵan kieniń iesi. Kókala úirek sekildi óleńniń de bólek jany bar, bólek denesi bar syi endi aqynnyń keýdesinen ushqaly jatyr.
Arǵy dáýirdegi qazaq aqyndarynda da óziniń dúnieden ótetini týraly kúniburyn boljam aityp ketkenderi ǵajap. Tipti, keibiri óz ajalyn shabyt berer ańyzben bailanystyratyny bar. Aqyn Jambyl Jabaev ómirden óterinen az ǵana buryn, «shabyttanǵan shaǵynda kózine kórinetin qyzyl jolbarysynyń» shaqyrǵanyna qairylmai ketkenin kórip, óziniń uzamai dúnie salatynyn aitqan eken.
Ái Áset, osynaý dertten men ólemin,
Naýqasym meńdeý tartty burynǵydan.
Ushsa da qanat bailap aspanmenen,
Ólimniń kim qutylar quryǵynan,
Surasań hal-jaiymdy, Áset janym,
Jatyrmyn ushaiyn dep tuǵyrymnan.
Ásetjan, osy aýrý qoimas bilem,
Allanyń ámiri eki bolmas bilem.
Qamyǵyp «hosh» dep jylap ushyp ketti,
Osy óleń Serkebaiǵa qonbas bilem, - deidi.
Arman, muńy - osy qadirli syidyń urpaǵyna qonbai, munyń áýletinen birjola joǵalyp ketýi. Ómiriniń jalǵasy, balasynyń qasietti ónerine ie bola almaǵandyǵyn «Urpaǵym ónerimdi jalǵamady, kiem ushyp ketetin boldy» degen aqyndyq syryn tek aqynǵa ǵana jaiyp salady. «Er Dáýit jeti jasta iektegen» keýdesindegi óleńniń kók ala úiregin ushyrar sátindegi allanyń amanatyn urpaǵyna bere almaǵan ókinishin obrazdy túrde beineleidi. Aqynnyń oryndalmai bara jatqan úlken armany – uly Serkebaiǵa aqyndyq ónerdiń «qonbaǵandyǵy». Óleń aryzynyń sońynda Kempirbai aqyn búkil zamandas aqyndarymen qoshtasady, óziniń sońǵy tilegi retinde sol aqyndardyń «Semeidegi topyraǵynyń» basyna kelip duǵa oqyp turýyn qalaityndyǵyn aitady.
Aqyn ómirinin sońǵy səti Semeide ótip, sonda jerlengeni belgili. Ókinishke orai Kempirbaidyń molasy baiaǵyda taptalǵan. Ornyna et kombinatynyń qasaphanasy salynyp, sol kezderi qazaqtyń myńǵyrǵan malynyń qan-josa bolyp soiylatyn mekenine ainalǵan. Shejireli Semeidiń nar Kempirbai jaily tolǵap aitatyn ziialy qaýymynyń qatary ýaqyt ótken saiyn sirep barady.
Bir jyldary Tursyn aǵamen kezdeskende áńgime aityp otyryp, Kempirbai jaily toqtady.
– Jastaý kezim, Abaitanýshy-ǵalym Qaiym Muhamethanov eshteme aitpastan Semei et kombinatynyń qasaphana janyna ertip baryp, tizerlei otyra qalyp quran oqydy. Biraz únsiz otyrǵan soń, surap edim:
- Bul jerde sýyryp salma sheshen aqyn nar Kempirbai jerlengen. Maǵan
bul jerdi, bul ónegeni Muhtar Áýezov kórsetken, - depti.
Sodan beri «arqadaǵy han-qaraǵa sálem aityp», qara Ertis, Qarqaraly duǵa etsin dep, órdegi Úisin Qaraótkelge Semeidiń topyraǵy buiyratynyn aityp ketken dilmár aqyn Kempirbaidyń dúnieden ozǵanyna da 123 jyl bolypty. Semei topyraǵynyń basyna kelip duǵa oqyp turatyn aqyn armany oryndalý úshin Kempirbai jatqan topyraqqa bir belgi qoiylyp, oǵan aqynnyń:
Sálem ait Arqadaǵy han-qaraǵa,
Qara Ertis, Qarqaraly jandaraǵa.
Atyǵai, Qaraýyl men órdegi Úisin,
Qaraótkel tanys edim eki araǵa.
Semeide topyraǵym bolar, bilem,
Kempirbai duǵa qylsyn beisharaǵa – degen aryzyn jazyp qoiý kerek!
Aitylmaǵan áńgimeniń jii aýyzǵa ala bermeitin, ainalyp óter aqiqaty bolady.
Semeige qashan barsam da zorlyq, zombylyqtyń alýan túrin kórgen ólkeden úrkip, kók ala úirek Kempirbaidy joqtap, ushyp júrgen siiaqty bolady da turady...
Almahan Muhametqaliqyzy
Astana qalasy
