يە, شەجٸرەلٸ سەمەيگە, زامانانىڭ كەسكٸنٸ مىڭ قۇبىلعاندا ٶرلٸگٸن جوعالتپاعان ٶر سەمەيگە بارعان سايىن تىلسىمىن يٸرٸمٸنە بٷگٸپ جاتقان قارت ەرتٸستٸڭ جاعاسىنان اعىنعا قارسى سۋدى بۇيرالاي جٷزٸپ جٷرگەن ٷيرەكتەردٸ كٶرگەندە كەمپٸربايدىڭ ارىزى قۇلاعىما كەلٸپ تۇنا قالادى. سۋىرىپ سالما اقىندىعىمەن, ەرٸ ەنشٸلٸگٸمەن اتى شىققان, حالقىنىڭ مول مۇراسىنان سۋسىنداپ اقىندىق ٶنەردٸ دامىتۋعا, بايىتۋعا كەڭ اۋقىمدى ٷلكەس قوسقان نار كەمپٸرباي. «ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى» بولماسا كەمپٸرباي بٶگەمبايۇلى 1834 جىلى قازٸرگٸ قاراعاندى وبلىسى, قارقارالى اۋدانىندا دٷنيەگە كەلٸپ, 1895 جىلى شىعىسقا جەتٸپ, سەمەيدە اۋىر سىرقاتتان كٶز جۇمار ما ەدٸ.
ەسەت اقىننىڭ كەمپٸرباي اۋىرىپ جاتقاندا ارنايى كەلٸپ, ٶلەڭمەن كٶڭٸلٸن سۇراعانى, وعان كەمپٸربايدىن قايتارعان جاۋابى - كٶركەمدٸك جاعىنان قازاق ايتىسىنىڭ تاماشا فولكلورىنا اينالدى.
ەل ٷستٸندە جاتقان ٶنەرپازدىڭ ٶز بويىنداعى اقىندىق دارىنى ٶزٸن بٸرجولاتا تاستاپ ۇشقالى تۇرعان كٶكالا ٷيرەگٸ سەمەيگە بارعان سايىن كٶز الدىما كەلە قالادى. كەمپٸربايدى جەتٸ جاسىنان باستاپ اقىندىقتىڭ يەسٸ - دەۋٸت پايعامبار يەكتەپ, اقىندىق ٶنەردٸ دارىتقانىن:
ەر دەۋٸت جەتٸ جاستا يەكتەگەن,
جاسىننىڭ سۋىن ٸشٸپ قۇدىعىنان.
تەرەڭدەپ سىردىڭ سۋى قاپتاسا دا,
سوندا دا كەلمەۋشٸ ەدٸ جۇلىعىمنان, - دەپ, بەينەلەپ, تۇسپالداپ شەبەر جەتكٸزەدٸ. كەدەي وتباسىنان شىققان «كەدەيلٸكتٸڭ كەنجە ۇلى» نار كەمپٸربايدىڭ:
بٶگەمباي əكەم اتى, كەمپٸر ەدٸم,
ٶلەڭدٸ كəسٸپ قىلىپ تەنتٸرەدٸم.
داۋسىمنىڭ كەلمەي تۇرعان مəنٸسٸ سول,
باقىردان ۇرلىق ەتٸن جەڭكٸرەدٸم, - دەگەن ٶلەڭٸنەن اقىندىقتى جاسىنان سەرٸك قىلىپ, تەك شەشەندٸگٸنٸڭ عانا كۋەسٸ ەمەس, اقىننىڭ تاعدىرىنان دا مەلٸمەت بەرەتٸن دەرەك ەكەنٸن دە تانيمىز. بالا كٷنٸنەن مۇقتاجدىقتى كٶپ كٶرٸپ, ەل ارالاپ, ەتٸنٸڭ تٸرٸلٸگٸمەن كٷنەلتكەن ارمان-شەرٸ كٶپ اقىننىڭ ٶزٸ جايلى:
اتىعاي, قاراۋىل مەن ٶردەگٸ ٷيسٸن,
قارٶتكەل تانىس ەدٸم ەكٸ اراعا
سەمەيدە توپىراعىم بولار بٸلەم,
كەمپٸرباي دۇعا قىلسىن بيشاراعا, - دەگەن ٶلەڭٸنٸڭ دەل كەلگەنٸن قاراشى. وسى بٸر اۋىز ٶلەڭمەن كەمپٸرباي تالاي نەرسەنٸ انىق بولجاعانى ايقىن كٶرٸنٸپ تۇر.
قالا تۇرعىنى توبىقتى جانكەلدٸنٸڭ ٷيٸندە اۋىرىپ, تٶسەكتەن تۇرا الماي جاتقان كەمپٸرباي اقىن ٶمٸردٸ تەرەزەدەن عانا كٶرٸپ, پۇشايمان حالگە تٷسكەنٸنە قاتتى نازالانادى. ٶتكەن ٶمٸرٸن ەسكە الىپ, «تٸرشٸلٸكتٸڭ قادٸرٸن كەش بٸلدٸم» دەپ, ٶكٸنٸش تە بٸلدٸرەدٸ.
قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى كەمپٸرباي بٶگەمبايۇلى اۋىرىپ جاتقاندا وعان قازاقتىڭ تاعى بٸر بەلگٸلٸ اقىنى ەسەت نايمانبايۇلى الىستان ات ارىتىپ بارىپ, اعاسىنىڭ حال-جاعدايىن ٶلەڭمەن سۇراعاندا:
جٷلدە العان جٷيرٸك ەدٸم تالاي جەردە,
كەشەگٸ كەمپٸر ەدٸم كٶزٸڭ كٶرگەن.
اق ٷيدە ايقاي سالعان قايران باسىم,
قور بولدى-اۋ ەكٸ كٶزٸم تەرەزەدەن...
ٶمٸردەن قول ٷزگەلٸ جاتقان كەمپٸرباي:
ەسەتجان وسى اۋرۋدان ٶلەم بٸلەم,
اللانىڭ اماناتىن بەرەم بٸلەم.
كەۋدەمنەن كٶكالا ٷيرەك «حوش» دەپ ۇشتى,
سول شٸركٸن, كەرٸ جوداس ٶلەڭ بٸلەم.
باسىمدا وتىردى ٶكسٸپ قيماي توقتاپ,
كەتە الماي بٶتەن جاققا اينالسوقتاپ.
«سەرٸگٸم حوش-امان بول, كەمپٸرباي» دەپ
جىلادى بۇرىنعى ٶتكەن كٷندٸ جوقتاپ. –
دەپ بويىنداعى ٶنەردٸڭ ٶزٸن بٸرجولا تاستاپ ۇشقالى تۇرعان كٶكالا ٷيرەك ەكەنٸن قامىعا جەتكٸزەدٸ. كٶگالا ٷيرەك – اقىنعا ٶلەڭ بوپ قونعان كيەنٸڭ يەسٸ. كٶكالا ٷيرەك سەكٸلدٸ ٶلەڭنٸڭ دە بٶلەك جانى بار, بٶلەك دەنەسٸ بار سىي ەندٸ اقىننىڭ كەۋدەسٸنەن ۇشقالى جاتىر.
ارعى دەۋٸردەگٸ قازاق اقىندارىندا دا ٶزٸنٸڭ دٷنيەدەن ٶتەتٸنٸ تۋرالى كٷنٸبۇرىن بولجام ايتىپ كەتكەندەرٸ عاجاپ. تٸپتٸ, كەيبٸرٸ ٶز اجالىن شابىت بەرەر اڭىزبەن بايلانىستىراتىنى بار. اقىن جامبىل جاباەۆ ٶمٸردەن ٶتەرٸنەن از عانا بۇرىن, «شابىتتانعان شاعىندا كٶزٸنە كٶرٸنەتٸن قىزىل جولبارىسىنىڭ» شاقىرعانىنا قايرىلماي كەتكەنٸن كٶرٸپ, ٶزٸنٸڭ ۇزاماي دٷنيە سالاتىنىن ايتقان ەكەن.
ەي ەسەت, وسىناۋ دەرتتەن مەن ٶلەمٸن,
ناۋقاسىم مەڭدەۋ تارتتى بۇرىنعىدان.
ۇشسا دا قانات بايلاپ اسپانمەنەن,
ٶلٸمنٸڭ كٸم قۇتىلار قۇرىعىنان,
سۇراساڭ حال-جايىمدى, ەسەت جانىم,
جاتىرمىن ۇشايىن دەپ تۇعىرىمنان.
ەسەتجان, وسى اۋرۋ قويماس بٸلەم,
اللانىڭ ەمٸرٸ ەكٸ بولماس بٸلەم.
قامىعىپ «حوش» دەپ جىلاپ ۇشىپ كەتتٸ,
وسى ٶلەڭ سەركەبايعا قونباس بٸلەم, - دەيدٸ.
ارمان, مۇڭى - وسى قادٸرلٸ سىيدىڭ ۇرپاعىنا قونباي, مۇنىڭ ەۋلەتٸنەن بٸرجولا جوعالىپ كەتۋٸ. ٶمٸرٸنٸڭ جالعاسى, بالاسىنىڭ قاسيەتتٸ ٶنەرٸنە يە بولا الماعاندىعىن «ۇرپاعىم ٶنەرٸمدٸ جالعامادى, كيەم ۇشىپ كەتەتٸن بولدى» دەگەن اقىندىق سىرىن تەك اقىنعا عانا جايىپ سالادى. «ەر دەۋٸت جەتٸ جاستا يەكتەگەن» كەۋدەسٸندەگٸ ٶلەڭنٸڭ كٶك الا ٷيرەگٸن ۇشىرار سەتٸندەگٸ اللانىڭ اماناتىن ۇرپاعىنا بەرە الماعان ٶكٸنٸشٸن وبرازدى تٷردە بەينەلەيدٸ. اقىننىڭ ورىندالماي بارا جاتقان ٷلكەن ارمانى – ۇلى سەركەبايعا اقىندىق ٶنەردٸڭ «قونباعاندىعى». ٶلەڭ ارىزىنىڭ سوڭىندا كەمپٸرباي اقىن بٷكٸل زامانداس اقىندارىمەن قوشتاسادى, ٶزٸنٸڭ سوڭعى تٸلەگٸ رەتٸندە سول اقىنداردىڭ «سەمەيدەگٸ توپىراعىنىڭ» باسىنا كەلٸپ دۇعا وقىپ تۇرۋىن قالايتىندىعىن ايتادى.
اقىن ٶمٸرٸنٸن سوڭعى سəتٸ سەمەيدە ٶتٸپ, سوندا جەرلەنگەنٸ بەلگٸلٸ. ٶكٸنٸشكە وراي كەمپٸربايدىڭ مولاسى باياعىدا تاپتالعان. ورنىنا ەت كومبيناتىنىڭ قاساپحاناسى سالىنىپ, سول كەزدەرٸ قازاقتىڭ مىڭعىرعان مالىنىڭ قان-جوسا بولىپ سويىلاتىن مەكەنٸنە اينالعان. شەجٸرەلٸ سەمەيدٸڭ نار كەمپٸرباي جايلى تولعاپ ايتاتىن زييالى قاۋىمىنىڭ قاتارى ۋاقىت ٶتكەن سايىن سيرەپ بارادى.
بٸر جىلدارى تۇرسىن اعامەن كەزدەسكەندە ەڭگٸمە ايتىپ وتىرىپ, كەمپٸرباي جايلى توقتادى.
– جاستاۋ كەزٸم, ابايتانۋشى-عالىم قايىم مۇحامەتحانوۆ ەشتەمە ايتپاستان سەمەي ەت كومبيناتىنىڭ قاساپحانا جانىنا ەرتٸپ بارىپ, تٸزەرلەي وتىرا قالىپ قۇران وقىدى. بٸراز ٷنسٸز وتىرعان سوڭ, سۇراپ ەدٸم:
- بۇل جەردە سۋىرىپ سالما شەشەن اقىن نار كەمپٸرباي جەرلەنگەن. ماعان
بۇل جەردٸ, بۇل ٶنەگەنٸ مۇحتار ەۋەزوۆ كٶرسەتكەن, - دەپتٸ.
سودان بەرٸ «ارقاداعى حان-قاراعا سەلەم ايتىپ», قارا ەرتٸس, قارقارالى دۇعا ەتسٸن دەپ, ٶردەگٸ ٷيسٸن قاراٶتكەلگە سەمەيدٸڭ توپىراعى بۇيىراتىنىن ايتىپ كەتكەن دٸلمەر اقىن كەمپٸربايدىڭ دٷنيەدەن وزعانىنا دا 123 جىل بولىپتى. سەمەي توپىراعىنىڭ باسىنا كەلٸپ دۇعا وقىپ تۇراتىن اقىن ارمانى ورىندالۋ ٷشٸن كەمپٸرباي جاتقان توپىراققا بٸر بەلگٸ قويىلىپ, وعان اقىننىڭ:
سەلەم ايت ارقاداعى حان-قاراعا,
قارا ەرتٸس, قارقارالى جانداراعا.
اتىعاي, قاراۋىل مەن ٶردەگٸ ٷيسٸن,
قاراٶتكەل تانىس ەدٸم ەكٸ اراعا.
سەمەيدە توپىراعىم بولار, بٸلەم,
كەمپٸرباي دۇعا قىلسىن بەيشاراعا – دەگەن ارىزىن جازىپ قويۋ كەرەك!
ايتىلماعان ەڭگٸمەنٸڭ جيٸ اۋىزعا الا بەرمەيتٸن, اينالىپ ٶتەر اقيقاتى بولادى.
سەمەيگە قاشان بارسام دا زورلىق, زومبىلىقتىڭ الۋان تٷرٸن كٶرگەن ٶلكەدەن ٷركٸپ, كٶك الا ٷيرەك كەمپٸربايدى جوقتاپ, ۇشىپ جٷرگەن سيياقتى بولادى دا تۇرادى...
الماحان مۇحامەتقاليقىزى
استانا قالاسى
