Foto: Pexels.com
Oiy men óresi jetpegendi ádette biz «bala siiaqty» dep jatamyz. Bir qaraǵanda zilsiz sipat búginde qoǵamnyń dertine ainalyp barady. Sebebi eseiip, el aǵasy bolatyn jasqa jetse de, óz ómirine, otbasyna jaýapkershilik ala almaityn, sheshim shyǵarýda kemshin qalatyn, óz oiy men pikiri joq erler qaýymy qoǵamnyń úlken problemasyna ainaldy. Mundai jaǵdai otbasynyń turaqtylyǵyna, balalardyń tárbiesine jáne jalpy qoǵamnyń damýyna keri áserin tigizýde. Jetilmegen tulǵalyq qasietter men infantildik minez-qulyq erlerdi qoǵamnyń tiregi bolýdan alystatyp, olardyń rólin tómendetip otyr.
Naýqas pen saý adam
Infantilizm týraly aitpas buryn, onyń psihikalyq jáne psihologiialyq túrleri baryn eskergenimiz jón. Tulǵa bolyp qalyptasýda tejelýi bar, minez-qulqy jas ereksheligine sai emes adamdardyki patologiialyq jaǵdai jáne psihiatrdyń emin qajet etedi. Al psihikasy saý, ózine yńǵaily bolǵany úshin ǵana ózin bala siiaqty ustaityn adamdy infantil adam deidi.
Aita ketý kerek, infantilizm áielderde, erlerde jáne jasóspirimderde de kórinis tabýy múmkin. Al balalarda mundai qasietti anyqtaý qiyn, sebebi barlyq bala tabiǵatynan infantil bolyp keledi.
Túbiri balalyq shaqta
Psihologtar infantilizm balalyq shaqta qalyptasatynyn aitady. Onyń birneshe sebebi bolýy múmkin:
• Ata-ananyń shamadan tys qamqorlyǵy. Eger ata-ana balasyn únemi baqylaýda ustap, ózdiginen sheshim qabyldaýǵa jáne qatelesýge múmkindik bermese, bala mundai sheshimderdi árdaiym bireý qabyldaitynyna úirenip ketedi. Osydan keiin ol ómir boiy mańyzdy sheshimderdi ózdiginen qabyldai almaityn bolady. «Anasynyń balalary» dep atalatyndardyń kóbisi infantil bolyp keledi.
• Balalyq shaqta mahabbat pen qamqorlyqtyń jetispeýi. Eger bala óz-ózine «bas-kóz» bolýǵa májbúr bolyp, ata-anasynyń jylýlyǵyn sezinbese, eresek ómirinde ol osy olqylyqtyń ornyn toltyrǵysy keledi. Ol ózin qamqorlyqqa zárý jáne eldiń bári ony qorǵaýy kerek bala siiaqty ustaidy.
• Tolyqqandy baqylaý. Eger jasóspirimdi árdaiym baqylaýda ustap, temir torǵa qamalǵan qustai ustasa jáne árbir qadamy úshin esep berýdi talap etip otyrsa, onyń boiynda narazylyq kúsheiedi. Birtindep infantil qarsylyq paida bolýy múmkin. Ol: «Bárin baqylaǵyń keldi me? Olai bolsa, mine!» degen syńaimen minezin kórsete bastaidy.
• Erte eseiý. Eger bala erte eseiip, otbasyndaǵy kóp jaýapkershilikti óz moinyna alsa, onyń boiynda renish qalyptasýy múmkin. Ata-anasy qansha mahabbat berse de, balalyq shaǵy qamsyz ótpegeni úshin bala olardy báribir kinálaityn bolady. Osylaisha infantilizm arqyly qarymta áreket etip, kek alýy da múmkin.
• Eseigen shaqtaǵy infantilizm. Keide infantildik eresek jasta paida bolady. Mysaly, eger jan jary súiiktisin barlyq qiyndyq pen problemadan (jaqsy nietpen) qorǵaýǵa tyryssa, ýaqyt óte kele ol bul jaǵdaiǵa úirenip ketip, jaýapkershilikti óz moinyna alýdan jáne sheshim qabyldaýdan qashady.
Onyń nesi jaman?
Bala keipinde qalýdyń nesi jaman degen zańdy suraq týyndaýy múmkin. Álbette, infantil adam úshin óz ómiri jaily, ózine unaityn bolýy múmkin. Alaida ol óz is-áreketimen jaqyndaryna kóp qiyndyq ákeledi. Bul qarym-qatynastyń beriktigine keri áser etýi múmkin.
Infantildiktiń negizgi belgileri:
• Mańyzdy sheshimder qabyldai almaý jáne qabyldaǵysy kelmeý. Eger shuǵyl sheshim qabyldaý qajet bolsa, infantil adam bul mindetti basqa bireýdiń moinyna júkteýge tyrysady. Eger ainalasynda eshkim bolmasa, jaǵdaidy óz betinshe sheshilýin kútýi múmkin nemese esh oilanbastan, kezdeisoq sheshim qabyldaýy yqtimal.
• Jalqaýlyq. Infantil adam árdaiym bireýdiń esebinen ómir súrmeýi múmkin. Ol tipti jaqsy tabys tabýy da yqtimal. Alaida turmystyq máselelerde (ydys jýý, kir jýý, tazalaý jáne t.b.) ózin-ózi kútip-baptaýdan qashady jáne osy mindetti bireýdiń moinyna artyp qoiǵysy keledi.
• Egotsentrizm men egoizm. Infantil adamdar ózin han siiaqty ustaidy jáne eldiń bári solardyń aitqanymen júrip-turyp, solardyń jaǵdaiyn jasaýy tiistei kóredi. Kómek surasańyz, bas tartýdyń san túrli sebebin tabady. Biraq ózderi basqalardan kómek suraýǵa beiim jáne barlyq adam olarǵa mindetti dep oilaidy.
• Qarym-qatynastaǵy qiyndyqtar. Infantil adamdar ómir aǵynymen júrýge beiimdelgendikten, adamdarmen aralasýda jii qiyndyqtarǵa tap bolady. Serigi infantil adamnyń eshteńege qabiletsiz ekenin túsinip, ony ózgertýge tyrysady. Biraq infantil adam óz boiyndaǵy kemshilikti moiyndamasa jáne ózgerýge tyryspasa, bári beker.
• Oiyn-saýyqqa qumar. Mundai adamdar oiyn-saýyqty óte jaqsy kóredi jáne ony basty orynǵa qoiady. Qyzyqty ári kóńildi usynys tússe, úidiń sharýasyn ysyryp qoiyp olar birden kelisedi.
• Jumys ornyn jii aýystyrý. Infantil adam jumys ornyn jii aýystyrýy múmkin. Birinshiden, jumys sheshim qabyldaýdy jáne áreket etýdi talap etedi. Ekinshiden, ol oiyn-saýyqqa jáne rahat ómir súrýge kedergi keltiredi.
• Bir kúndik ómir salty. Mundai adamdar tek búginimen ómir súredi, erteń, birneshe aidan keiin ne bolatyny týraly oilamaidy. Sondyqtan qor jasamaidy, aqsha jinamaidy, tońazytqyshta azyq-túlik bolmaýy olarǵa qalypty jaǵdai.
• Ózin-ózi damytýǵa qulyqsyzdyq. Infantil adam damýǵa nemese ózin jetildirýge umtylmaidy. Oǵan osy ómiri unaidy, ózin jetildirýdi ol qiyn jumys kóredi.
Ózińe sen, ózińdi alyp shyǵar...
Infantil ómir saltyn ustanatyn adamnyń áp-sátte eseie qalýy ekitalai. Alaida, niet bolsa, óz ómirińe jaýapkershilik alyp, qyzyqty da, úilesimdi ómir súrýge bolady.
Infantilizmnen shyǵýdyń joldary:
1. Problemany moiyndaý. Kúresti bastamas buryn, máseleniń bar ekenin túsinip, ony moiyndaý qajet.
2. Qatty serpilis qajet bolýy múmkin. Infantil adamdy túbegeili ózgerister bolashaǵyn oilaýǵa itermeleýi múmkin. Mysaly, jumys ornyn aýystyrý nemese basqa qalaǵa kóshý. Al shyn mánindegi mańyzdy ózgeris – basqa elge kóshý. Eger adam endi oǵan eshkim kómektespeitinin túsinse, ol áreket etip, birtindep sheshim qabyldaýǵa jáne jaýapkershilik alýǵa úirenedi.
3. Sheshim qabyldaýdy qajet etetin jumys tabý. Árine, adamnyń taǵdyry sheshiletin jaýapty laýazym bolmasa da, kassir siiaqty jumystar ájeptáýir jaýapkershilikti talap etedi.
4. Jalǵyz turyp kórý. Eger infantil adam ata-anasymen nemese serigimen birge tursa, jeke shyǵyp, ózin-ózi qamtamasyz etýge tyrysa bastaidy. Birneshe aidan keiin ol ózin kútip-baptaýdy, biýdjet josparlaýdy jáne erteńgi kún týraly oilaýdy qolǵa alady. Munda da bastysy eshkim kómektesýge qulyqsyz bolýy mańyzdy.
5. Maqsattar qoiyp, olarǵa jetý. Aldymen kishigirim maqsattardan bastaý kerek, mysaly, belgili bir jalaqyǵa qol jetkizý nemese bir zat satyp alý. Sodan keiin úlkenirek jetistikterge umtylýǵa bolady.
6. Úi janýaryn asyraý. Iá, osyndai bolmashy áreket te jaýapkershilikke úiretýi múmkin. Eger adam janýarǵa qamqorlyq jasaý óz mindetinde ekenin túsinse, ol birtindep jaýapty adam bola bastaidy jáne odan qoryqpaityn bolady.
7. Psihologqa júginý. Psihologpen jumys isteý arqyly máseleniń sebepterin anyqtap, olardy joiýǵa bolady. Mysaly, máseleniń túp-tamyry balalyq shaqta bolsa, onyń qandai tetikterdi iske qosqanyn túsiný qajet. Balalyqtyń artta qalǵanyn, al eresek ómirdiń múldem basqa ekenin túsiný mańyzdy. Sheshim qabyldaý eresek ómirdiń ajyramas bóligi bolsa da, ol shyn máninde sonshalyqty qorqynyshty emes ekenine birtindep úirený qajet.
Bir-aq ret berilgen ómirdi maǵynaly ári mándi etip súrý ár adamnyń óz qolynda. Úilesimdi qarym-qatynas qurýǵa, baqytty urpaq tárbieleýge de ár adamnyń shamasy jetkilikti. Ol úshin úzdiksiz ózińdi damytý qajet. Búgingi daiyndaǵan maqalamyz sizge osy baǵytta damýǵa kómektesedi dep senemiz.
Anara Baýyrjanqyzy
