فوتو: Pexels.com
ويى مەن ٶرەسٸ جەتپەگەندٸ ەدەتتە بٸز «بالا سيياقتى» دەپ جاتامىز. بٸر قاراعاندا زٸلسٸز سيپات بٷگٸندە قوعامنىڭ دەرتٸنە اينالىپ بارادى. سەبەبٸ ەسەيٸپ, ەل اعاسى بولاتىن جاسقا جەتسە دە, ٶز ٶمٸرٸنە, وتباسىنا جاۋاپكەرشٸلٸك الا المايتىن, شەشٸم شىعارۋدا كەمشٸن قالاتىن, ٶز ويى مەن پٸكٸرٸ جوق ەرلەر قاۋىمى قوعامنىڭ ٷلكەن پروبلەماسىنا اينالدى. مۇنداي جاعداي وتباسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, بالالاردىڭ تەربيەسٸنە جەنە جالپى قوعامنىڭ دامۋىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزۋدە. جەتٸلمەگەن تۇلعالىق قاسيەتتەر مەن ينفانتيلدٸك مٸنەز-قۇلىق ەرلەردٸ قوعامنىڭ تٸرەگٸ بولۋدان الىستاتىپ, ولاردىڭ رٶلٸن تٶمەندەتٸپ وتىر.
ناۋقاس پەن ساۋ ادام
ينفانتيليزم تۋرالى ايتپاس بۇرىن, ونىڭ پسيحيكالىق جەنە پسيحولوگييالىق تٷرلەرٸ بارىن ەسكەرگەنٸمٸز جٶن. تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋدا تەجەلۋٸ بار, مٸنەز-قۇلقى جاس ەرەكشەلٸگٸنە ساي ەمەس ادامداردىكٸ پاتولوگييالىق جاعداي جەنە پسيحياتردىڭ ەمٸن قاجەت ەتەدٸ. ال پسيحيكاسى ساۋ, ٶزٸنە ىڭعايلى بولعانى ٷشٸن عانا ٶزٸن بالا سيياقتى ۇستايتىن ادامدى ينفانتيل ادام دەيدٸ.
ايتا كەتۋ كەرەك, ينفانتيليزم ەيەلدەردە, ەرلەردە جەنە جاسٶسپٸرٸمدەردە دە كٶرٸنٸس تابۋى مٷمكٸن. ال بالالاردا مۇنداي قاسيەتتٸ انىقتاۋ قيىن, سەبەبٸ بارلىق بالا تابيعاتىنان ينفانتيل بولىپ كەلەدٸ.
تٷبٸرٸ بالالىق شاقتا
پسيحولوگتار ينفانتيليزم بالالىق شاقتا قالىپتاساتىنىن ايتادى. ونىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بولۋى مٷمكٸن:
• اتا-انانىڭ شامادان تىس قامقورلىعى. ەگەر اتا-انا بالاسىن ٷنەمٸ باقىلاۋدا ۇستاپ, ٶزدٸگٸنەن شەشٸم قابىلداۋعا جەنە قاتەلەسۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەسە, بالا مۇنداي شەشٸمدەردٸ ەردايىم بٸرەۋ قابىلدايتىنىنا ٷيرەنٸپ كەتەدٸ. وسىدان كەيٸن ول ٶمٸر بويى ماڭىزدى شەشٸمدەردٸ ٶزدٸگٸنەن قابىلداي المايتىن بولادى. «اناسىنىڭ بالالارى» دەپ اتالاتىنداردىڭ كٶبٸسٸ ينفانتيل بولىپ كەلەدٸ.
• بالالىق شاقتا ماحاببات پەن قامقورلىقتىڭ جەتٸسپەۋٸ. ەگەر بالا ٶز-ٶزٸنە «باس-كٶز» بولۋعا مەجبٷر بولىپ, اتا-اناسىنىڭ جىلۋلىعىن سەزٸنبەسە, ەرەسەك ٶمٸرٸندە ول وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعىسى كەلەدٸ. ول ٶزٸن قامقورلىققا زەرۋ جەنە ەلدٸڭ بەرٸ ونى قورعاۋى كەرەك بالا سيياقتى ۇستايدى.
• تولىققاندى باقىلاۋ. ەگەر جاسٶسپٸرٸمدٸ ەردايىم باقىلاۋدا ۇستاپ, تەمٸر تورعا قامالعان قۇستاي ۇستاسا جەنە ەربٸر قادامى ٷشٸن ەسەپ بەرۋدٸ تالاپ ەتٸپ وتىرسا, ونىڭ بويىندا نارازىلىق كٷشەيەدٸ. بٸرتٸندەپ ينفانتيل قارسىلىق پايدا بولۋى مٷمكٸن. ول: «بەرٸن باقىلاعىڭ كەلدٸ مە? ولاي بولسا, مٸنە!» دەگەن سىڭايمەن مٸنەزٸن كٶرسەتە باستايدى.
• ەرتە ەسەيۋ. ەگەر بالا ەرتە ەسەيٸپ, وتباسىنداعى كٶپ جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا السا, ونىڭ بويىندا رەنٸش قالىپتاسۋى مٷمكٸن. اتا-اناسى قانشا ماحاببات بەرسە دە, بالالىق شاعى قامسىز ٶتپەگەنٸ ٷشٸن بالا ولاردى بەرٸبٸر كٸنەلايتىن بولادى. وسىلايشا ينفانتيليزم ارقىلى قارىمتا ەرەكەت ەتٸپ, كەك الۋى دا مٷمكٸن.
• ەسەيگەن شاقتاعى ينفانتيليزم. كەيدە ينفانتيلدٸك ەرەسەك جاستا پايدا بولادى. مىسالى, ەگەر جان جارى سٷيٸكتٸسٸن بارلىق قيىندىق پەن پروبلەمادان (جاقسى نيەتپەن) قورعاۋعا تىرىسسا, ۋاقىت ٶتە كەلە ول بۇل جاعدايعا ٷيرەنٸپ كەتٸپ, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الۋدان جەنە شەشٸم قابىلداۋدان قاشادى.
ونىڭ نەسٸ جامان?
بالا كەيپٸندە قالۋدىڭ نەسٸ جامان دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىنداۋى مٷمكٸن. ەلبەتتە, ينفانتيل ادام ٷشٸن ٶز ٶمٸرٸ جايلى, ٶزٸنە ۇنايتىن بولۋى مٷمكٸن. الايدا ول ٶز ٸس-ەرەكەتٸمەن جاقىندارىنا كٶپ قيىندىق ەكەلەدٸ. بۇل قارىم-قاتىناستىڭ بەرٸكتٸگٸنە كەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
ينفانتيلدٸكتٸڭ نەگٸزگٸ بەلگٸلەرٸ:
• ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلداي الماۋ جەنە قابىلداعىسى كەلمەۋ. ەگەر شۇعىل شەشٸم قابىلداۋ قاجەت بولسا, ينفانتيل ادام بۇل مٸندەتتٸ باسقا بٸرەۋدٸڭ موينىنا جٷكتەۋگە تىرىسادى. ەگەر اينالاسىندا ەشكٸم بولماسا, جاعدايدى ٶز بەتٸنشە شەشٸلۋٸن كٷتۋٸ مٷمكٸن نەمەسە ەش ويلانباستان, كەزدەيسوق شەشٸم قابىلداۋى ىقتيمال.
• جالقاۋلىق. ينفانتيل ادام ەردايىم بٸرەۋدٸڭ ەسەبٸنەن ٶمٸر سٷرمەۋٸ مٷمكٸن. ول تٸپتٸ جاقسى تابىس تابۋى دا ىقتيمال. الايدا تۇرمىستىق مەسەلەلەردە (ىدىس جۋۋ, كٸر جۋۋ, تازالاۋ جەنە ت.ب.) ٶزٸن-ٶزٸ كٷتٸپ-باپتاۋدان قاشادى جەنە وسى مٸندەتتٸ بٸرەۋدٸڭ موينىنا ارتىپ قويعىسى كەلەدٸ.
• ەگوتسەنتريزم مەن ەگويزم. ينفانتيل ادامدار ٶزٸن حان سيياقتى ۇستايدى جەنە ەلدٸڭ بەرٸ سولاردىڭ ايتقانىمەن جٷرٸپ-تۇرىپ, سولاردىڭ جاعدايىن جاساۋى تيٸستەي كٶرەدٸ. كٶمەك سۇراساڭىز, باس تارتۋدىڭ سان تٷرلٸ سەبەبٸن تابادى. بٸراق ٶزدەرٸ باسقالاردان كٶمەك سۇراۋعا بەيٸم جەنە بارلىق ادام ولارعا مٸندەتتٸ دەپ ويلايدى.
• قارىم-قاتىناستاعى قيىندىقتار. ينفانتيل ادامدار ٶمٸر اعىنىمەن جٷرۋگە بەيٸمدەلگەندٸكتەن, ادامدارمەن ارالاسۋدا جيٸ قيىندىقتارعا تاپ بولادى. سەرٸگٸ ينفانتيل ادامنىڭ ەشتەڭەگە قابٸلەتسٸز ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, ونى ٶزگەرتۋگە تىرىسادى. بٸراق ينفانتيل ادام ٶز بويىنداعى كەمشٸلٸكتٸ مويىنداماسا جەنە ٶزگەرۋگە تىرىسپاسا, بەرٸ بەكەر.
• ويىن-ساۋىققا قۇمار. مۇنداي ادامدار ويىن-ساۋىقتى ٶتە جاقسى كٶرەدٸ جەنە ونى باستى ورىنعا قويادى. قىزىقتى ەرٸ كٶڭٸلدٸ ۇسىنىس تٷسسە, ٷيدٸڭ شارۋاسىن ىسىرىپ قويىپ ولار بٸردەن كەلٸسەدٸ.
• جۇمىس ورنىن جيٸ اۋىستىرۋ. ينفانتيل ادام جۇمىس ورنىن جيٸ اۋىستىرۋى مٷمكٸن. بٸرٸنشٸدەن, جۇمىس شەشٸم قابىلداۋدى جەنە ەرەكەت ەتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. ەكٸنشٸدەن, ول ويىن-ساۋىققا جەنە راحات ٶمٸر سٷرۋگە كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ.
• بٸر كٷندٸك ٶمٸر سالتى. مۇنداي ادامدار تەك بٷگٸنٸمەن ٶمٸر سٷرەدٸ, ەرتەڭ, بٸرنەشە ايدان كەيٸن نە بولاتىنى تۋرالى ويلامايدى. سوندىقتان قور جاسامايدى, اقشا جينامايدى, توڭازىتقىشتا ازىق-تٷلٸك بولماۋى ولارعا قالىپتى جاعداي.
• ٶزٸن-ٶزٸ دامىتۋعا قۇلىقسىزدىق. ينفانتيل ادام دامۋعا نەمەسە ٶزٸن جەتٸلدٸرۋگە ۇمتىلمايدى. وعان وسى ٶمٸرٸ ۇنايدى, ٶزٸن جەتٸلدٸرۋدٸ ول قيىن جۇمىس كٶرەدٸ.
ٶزٸڭە سەن, ٶزٸڭدٸ الىپ شىعار...
ينفانتيل ٶمٸر سالتىن ۇستاناتىن ادامنىڭ ەپ-سەتتە ەسەيە قالۋى ەكٸتالاي. الايدا, نيەت بولسا, ٶز ٶمٸرٸڭە جاۋاپكەرشٸلٸك الىپ, قىزىقتى دا, ٷيلەسٸمدٸ ٶمٸر سٷرۋگە بولادى.
ينفانتيليزمنەن شىعۋدىڭ جولدارى:
1. پروبلەمانى مويىنداۋ. كٷرەستٸ باستاماس بۇرىن, مەسەلەنٸڭ بار ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, ونى مويىنداۋ قاجەت.
2. قاتتى سەرپٸلٸس قاجەت بولۋى مٷمكٸن. ينفانتيل ادامدى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر بولاشاعىن ويلاۋعا يتەرمەلەۋٸ مٷمكٸن. مىسالى, جۇمىس ورنىن اۋىستىرۋ نەمەسە باسقا قالاعا كٶشۋ. ال شىن مەنٸندەگٸ ماڭىزدى ٶزگەرٸس – باسقا ەلگە كٶشۋ. ەگەر ادام ەندٸ وعان ەشكٸم كٶمەكتەسپەيتٸنٸن تٷسٸنسە, ول ەرەكەت ەتٸپ, بٸرتٸندەپ شەشٸم قابىلداۋعا جەنە جاۋاپكەرشٸلٸك الۋعا ٷيرەنەدٸ.
3. شەشٸم قابىلداۋدى قاجەت ەتەتٸن جۇمىس تابۋ. ەرينە, ادامنىڭ تاعدىرى شەشٸلەتٸن جاۋاپتى لاۋازىم بولماسا دا, كاسسير سيياقتى جۇمىستار ەجەپتەۋٸر جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ.
4. جالعىز تۇرىپ كٶرۋ. ەگەر ينفانتيل ادام اتا-اناسىمەن نەمەسە سەرٸگٸمەن بٸرگە تۇرسا, جەكە شىعىپ, ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسا باستايدى. بٸرنەشە ايدان كەيٸن ول ٶزٸن كٷتٸپ-باپتاۋدى, بيۋدجەت جوسپارلاۋدى جەنە ەرتەڭگٸ كٷن تۋرالى ويلاۋدى قولعا الادى. مۇندا دا باستىسى ەشكٸم كٶمەكتەسۋگە قۇلىقسىز بولۋى ماڭىزدى.
5. ماقساتتار قويىپ, ولارعا جەتۋ. الدىمەن كٸشٸگٸرٸم ماقساتتاردان باستاۋ كەرەك, مىسالى, بەلگٸلٸ بٸر جالاقىعا قول جەتكٸزۋ نەمەسە بٸر زات ساتىپ الۋ. سودان كەيٸن ٷلكەنٸرەك جەتٸستٸكتەرگە ۇمتىلۋعا بولادى.
6. ٷي جانۋارىن اسىراۋ. يە, وسىنداي بولماشى ەرەكەت تە جاۋاپكەرشٸلٸككە ٷيرەتۋٸ مٷمكٸن. ەگەر ادام جانۋارعا قامقورلىق جاساۋ ٶز مٸندەتٸندە ەكەنٸن تٷسٸنسە, ول بٸرتٸندەپ جاۋاپتى ادام بولا باستايدى جەنە ودان قورىقپايتىن بولادى.
7. پسيحولوگقا جٷگٸنۋ. پسيحولوگپەن جۇمىس ٸستەۋ ارقىلى مەسەلەنٸڭ سەبەپتەرٸن انىقتاپ, ولاردى جويۋعا بولادى. مىسالى, مەسەلەنٸڭ تٷپ-تامىرى بالالىق شاقتا بولسا, ونىڭ قانداي تەتٸكتەردٸ ٸسكە قوسقانىن تٷسٸنۋ قاجەت. بالالىقتىڭ ارتتا قالعانىن, ال ەرەسەك ٶمٸردٸڭ مٷلدەم باسقا ەكەنٸن تٷسٸنۋ ماڭىزدى. شەشٸم قابىلداۋ ەرەسەك ٶمٸردٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولسا دا, ول شىن مەنٸندە سونشالىقتى قورقىنىشتى ەمەس ەكەنٸنە بٸرتٸندەپ ٷيرەنۋ قاجەت.
بٸر-اق رەت بەرٸلگەن ٶمٸردٸ ماعىنالى ەرٸ مەندٸ ەتٸپ سٷرۋ ەر ادامنىڭ ٶز قولىندا. ٷيلەسٸمدٸ قارىم-قاتىناس قۇرۋعا, باقىتتى ۇرپاق تەربيەلەۋگە دە ەر ادامنىڭ شاماسى جەتكٸلٸكتٸ. ول ٷشٸن ٷزدٸكسٸز ٶزٸڭدٸ دامىتۋ قاجەت. بٷگٸنگٸ دايىنداعان ماقالامىز سٸزگە وسى باعىتتا دامۋعا كٶمەكتەسەدٸ دەپ سەنەمٸز.
انارا باۋىرجانقىزى
