(Qazaqtyń úlken aqyny Tynyshtyqbektiń bolmysy týraly)
«Ádebiet degenimiz – eshqashan eskirmeitin jańalyq» (Ezra Paýndt). Ár jaqsy jazylǵan dúnieden jańa oi taýyp otyrasyń. Tipti «Abaidy ár oqyǵan saiyn jańa qyryn ashyp otyramyz» deitin ǵalymdardyń sózi de sózdiń eshqashan eskirmeitinin aiǵaqtap turǵandai. Óner álemi galaktika sekildi túpsiz. Onda ár jaryq juldyzǵa, álsiz juldyzǵa da oryn tabylady. Solardyń arasynda jaryǵynyń shýaǵy kópshilikke paidaly bolmaq. Tynyshtyqbek Ábdikákimulynyń poeziiasy da shýaqty sózdiń sáýlesi ispettes.
Baǵashar Tursynbaiuly: Ádebiettegi shartty bolsa da aitylatyn «býyn» degen sóz bar. Eger onjyldyqtarmen jinaqtaityn bolsaq, sizder toqsanynshy jyldarda ádebiet tabaldyryǵyn attadyńyzdar. Sekseninshi jyldardyń basynda qazaq poeziiasyna mańdaiy jarqyrai kelgen eki adam bolsa, sonyń biri – Tynyshtyqbek. «Qazaq ádebieti» gazetine «Aqsham hattary» degen atpen shyqqan bir top óleńi sol kezde-aq joǵary baǵalanǵanǵa uqsaidy. Keiin osy atpen jyr jinaǵy da shyqty. Sondan keiingi aqyn bolam deýshilerdiń tynyshtyqbekpen «aýyrmaǵany» kemde kem shyǵar. Sizdiń býynǵa Ábdikákimuly qalai áser etti?
Maraltai Raiymbekuly: Men toqsanynshy jyldary Almatyǵa kelgende Almatydaǵy ádebi orta «Tynyshtyqbek» dep dem alyp tur eken. Tynyshtyqbek maǵan «adam» emestei kórindi. Jastardyń báriniń aýzynda Tynyshtyqbek. Báriniń jazý máneri Ábdkákimovshe. Búgingi belgili aqyn, ádebietshi Ámirhan Balqybek, Qazybek Qabjanov, Baqytjan Qosbarmaqov taǵy da basqa sol kezdegi «menmin» deitin qalam ustaǵan aqyndardyń barshasyna dert juǵypty. Ol dert – tynyshtyqbekshe jazbasa da, tynyshtyqbekshe oilaý máneri edi. Sol dert kúlli Qazaqstandy meńdedi. Pavlodar jaqtan Serik Elikbai baýyrym kórindi. Sol dert osy kúnge deiin asqynbasa jazylǵan joq. Ádebiet aýlasyna kirgen árbir jas Tynyshtyqbek álemin bir ainalmai ótken emes. Tynyshtyqbek fenomeni shyn máninde nazar aýdartpai tura almaityn ádebi qubylys. Tynyshtyqbekpen pikirlesý sol kezdegi árbir jastyń armanyna ainaldy.
Sokratpen kezdesý kezeńinde Platon odan burynǵy natýfilosofiialyq, pifagorlyq, sofistik baǵyttardaǵy oishyldardyń, Geraklittiń, Demokrittiń, ideialarymen jaqsy tanys bolǵan. Filosofiiada ózindik baǵytyn áli aiqyndai qoimaǵan jas jigit óleń, drama jazýmen de ainalysqan. Alaida, Sokratpen kezigip, onyń suhbattaryn tyńdai bastaǵannan keiin ol burynǵy jazǵandaryn otqa órtep jibergen desedi, antikalyq ádebietterde. Tynyshtyqbek te keiingi jastarǵa dál osylai áser etti desem asylyq bolar. Degenmen kókiregi oiaý bozbalalardy dúnieni basqasha qabyldaýǵa jeteledi.
Baǵashar Tursynbaiuly: Ýmberto Eko: «árbir kórkemdik dáýirdiń óz postmodernizmi bar» deidi. Eger osy taqyrypty qaýzai qalsaq, óleń ólkesinde aldymen kózge túsetin de biz sóz etip otyrǵan aqyn. Onyń óleńderindegi Ábish Kekilbaev «birtúrli» degen qurylymy men poetikalyq qýaty, ózine tán oilaý júiesi oqyrmanyn qyzyqtyrai turmaidy. «Seniń janaryńnan saǵynyshty kórdim» degen stereotip tirkesterdi aitpai, «sol janardan saǵynyshtyń daýsyn estimin» dep Tynyshtyqbek óz daýsyn estirter edi. Túnnyń qulaǵan murjadan qalqitqan aqynnyń myna óleń shýmaǵyna úńileiikshi:
«Sóz súiegin ólsheme, muńdy ólshegin,
Oi – kóp, qobyz-dilimniń túrter ishegin.
Sary dala dóńbekship kún astynda,
Saitan-saǵym sorady bul emshegin», - dep sózben obraz jasaidy. Osy tosyn oilardyń ózi jańalyq sekildi.
Maraltai Raiymbekuly: Bizdiń ádebietshi-ǵalymdarymyzdyń áli atqaryp bitpegen sharýalary shash etekten. Sonyń biri ult aqyndarynyń shyǵarmalaryn klassifikatsiialaý. Qazaqstandaǵy dástúrli án mektepteri siiaqty qazaq poeziiasynyń da ózindik san-salalyq taramdary bar. Bul júieni bizdiń ár aqynymyz jaqsy biledi. Máselen, bir jas aqyn bir shýmaq jyryn oqyǵan bette-aq, e, mynaý pálensheniń mektebi ǵoi degen oi keledi. Eshkimde aspannan salbyrap túsken joq. Bári de eliktegen, bári de úirengen. Sodan keiin baryp óz soqpaǵyna túsken. «Jalǵyz aiaq soqpaq jatyr irgesinde úiimniń, Soǵan shyǵý qiyny eken ómirdegi qiynnyń» - degende Muqaǵalidyń ne oilaǵanyn bilmeimiz. Sen mysalǵa keltirip otyrǵan Tynyshtyqbektiń óleńi men Jumeken Nájimedenovtiń myna óleńin salystyryp oqysań joqtan esh nárseniń paida bolmaitynyna kóz jetkize túser ek:
Keń-aý, shirkin, meniń ata mekenim,
maǵan,
saǵan,
oǵan da jer jetedi.
Qýyrylǵan júgeridei
aspanda
Aq juldyzdar yrshyp-yrshyp ketedi.
...Haq qolyna ótip ketip iship-jem,
qinap júrdi so bir kúngi túsimde el.
Siren-buzaý móńiredi aýlaqta,
bosaǵada qyńsylady kúshik-jel.
Saýly ingen-shyń bulaq-sútin laqtyryp,
aǵyzdy-ai bir,
qaldy ainala qaq turyp.
Qyr astynda qulyn-kóńil kisinep,
áldeqaida qasqyr-piǵyl jatty ulyp.
Shaqur-shuqyr tas pen temir qyrqysqan:
výlkan atqaneken deimin bir tustan.
Ýysymda bir japyraq bult jatty, -
tigen úles eken deimin jyrtystan.
Bulaq taýdan qashyp shyǵyp – qutylmaq,
tastar úrkip,
jel júgirdi qypyńdap.
Kóktóbeler móńkip júrdi,
betkeide
arqan-joldar jatty úzilip bytyrlap...
Meniń bul óleńdi esime alǵanda aitaiyn degen negizgi oiymdy taǵy da Jumekeńniń myna bir shýmaǵy aiqyndai túsedi.
Baqytty ana – tapqan ana alǵash ul,
Gúl ekken jan, seniń isiń qaldy asyl.
O, jasańdar, alǵashqylar!
Aitam-aý,
Keiinginiń bári, bári qaitalaý.
Tynyshtyqbek ózi jyrlaǵandai qobyz dildi Qońyr! Onyń diti, poetikalyq qýaty «Kúńirenip kún túbine jortady». Mahambet pen Aqtanberdiden ári Dospanbet pen Qaztýǵandardyń shyńyraýynan zámzám tattyrady. «Eger ótken ǵasyrda qazaq halqy Oljasty týdyrmasa uiat bolar edi» - degen bir aǵamyzdyń sózi ras. Sol siiaqty jańa myńjyldyqtar toǵysynda Tynyshtyqbek turmasa jáne yńǵaisyz bolar edi. Ol aldyndaǵylardan óz enshisin bólip alǵan AQYN. Tynyshtyqbekke elikteýshilerge de osy joldy tiler edim.
Baǵashar Tursynbaiuly: Tynyshtyqbek ár oqyrmany úshin aldymen aqyn. Onyń jazyp júrgen traktat syndy dúnielerine qarǵanda, óleńderi qymbatyraq. Óleńge jańa lep ákelgen aqyn keskendi óleńder de jazdy. Bálkim kórkemónermen qabysqan sóz óneri dermiz. «Poeticheskii slovar» eńbeginde Kviatkovskii: «Keskindi óleńder marmaqtary, juldyz, krest, júrek, vaza, úshburyshtar, piramida siiaqty belgili bir keskenniń syzbasymen beriledi. Óleńniń osyndai formasyn alǵash jasaýshy grek aqyny S. Rodosskii» deidi. HH ǵasyrdyń basynda Eýropanyń modernist aqyndary K. Morgenshtern men G. Appolinari de keskendi óleń túrine júginipti. Sonymen qatar Tynyshtyqbek qazaq verlibriniń damýyna da eńbek sińirgen joq pa?!
Maraltai Raiymbekuly:«Qalyptasqan qara óleń qalybynan shyǵyp ózinshe jol izdeý burynda bolǵan. Máselen, Tileýjan Ismailov, Júsip Qydyrov, Baibotalar osy baǵytta eńbektendi. Biraq búgingi tańda ondai aq óleń, verlibr t.b. formalar jaqsy qabyldanbaidy. Sebebi bizdiń qalyptasqan oqyrmandar óleńdi Abai ata aitqandai «Tilge jeńil, júrekke jyly tiip, Tep-tegis jumyr kelsin ainalasy» - degen ólshemde qabyldaidy.
Jalpy álem ádebietinde formalyq izdenýdiń tórt-bes qana nusqasy bar. Qazaqtyń qara óleńi osylardyń arasynda óz qazanynda pisip-jetilip damýdyń sharyqtaý shyńyna shyqqan. Ony ári qarai damytý múmkin emes!» Bul Esenǵalidyń pikiri. Ókinishke orai sen aityp otyrǵan keskindi óleńder meniń uǵymymda da ózin-ózi qyzyqtaý, sózben oinaý siiaqty áser qaldyrady. Keskindi óleńderdi bylai qoiǵanda jalpy, osy kúnge deiin Meńdekeshtiń «Mahambettiń monology» dep atalatyn alliteratsiialyq óleńnen asqan sátti dúnieni kezdestirmegenimdi aitqym keledi. Ádebiettegi keibir kópe-kórneý jasandylyqqa jaqyn, ádeii qoldan jasalatyn formashyldyqqa jatyrqai qaraimyn. Álbette, Tynyshtyqbek bul sapta joq. Umytpasam onyń aq óleń úlgisindegi «Gegomoniia» degen óleńi bar:
Ajaldaryn el maqtaǵan jazyqta
Jel jylaidy kún saiyn.
Murjasy zor moladan úrpek basty úreiim
Qarap otyr dalaǵa.
Dúnie oǵan terezege syiyp tur.
Tórtburyshty. Tórtkúl dúnie elesiniń aldynda
Keshke taǵy otyramyn buiyǵyp.
Seniki de, meniki de
Tórtburyshty sur qalyptan quiylǵan.
Erteń taǵy tórtburyshty bir zalda,
Tórtburyshty jyltyr stol basynda
Úmit zamany sóz bolmaq.
Taǵy da bárine birdei úi salý kerek,
Nan pisirý kerek bárine birdei, tórtburyshty.
Bizdiń osy tórtburyshty oilarymyzdy qorlaityndardan
Tórtburyshty zańymyz bar qorǵaityn.
Kósemderimiz kóp edi
Tórtburyshty ramkleriniń keńistiginen
Ashy aýa gýlep tur.
Meni de tórtburyshty qabir tosyp jatqan shyǵar bir jerde,
Nesi bar, tórtburyshty qyzyl qaǵazdarǵa
Tabyt satyp alamyn úshburyshty.
Mine, bul dúnie bizge jat emes. Sebebi bizdiń sanamyzǵa baýyrlas «Budyraiǵan eki shekeli, Buzdai úlken kóbeli. Qar unymy sultandaiyn júristi, Adyrnasy shaiy jibek oqqa kiristi... Býyrshynnyń buta shainar azýy, Qalaiylaǵan qasty ordanyń syryǵy»«Muz ústine ot jaǵyp, buzbai bulan pisirgen» babalar rýhy atoi salady. Tek qana avtordan «Úshburyshty» tabyttyń mán jaiyn bile salýdyń artyqtyǵy joq. (Árine, bul ázil)
Baǵashar Tursynbaiuly: «Shynaiy jyr jasyrynyp turǵan dúnie sulýlyǵynyń shymyldyǵyn sypyryp tastaidy» (Shelli). Bairon: «tabiǵatty súiem, sulýlyqqa bas iem» deidi. Abai Jiyrma jetinshi sózinde: «Áýeli kózdi kórsin dep beripti, eger kóz joq bolsa, dúniedegi kórikti nárselerdiń kórkinen lázzat qalai alar edik?» dep jazdy. Orys ǵalymy N. Dmitrievanyń pikirinshe jaratylystan sulýlyq izdeý estetikalyq qasietke jatady. Sóz sheberleriniń jaratylys keremeti týraly aitpai ketken ǵaqliialary az-aý. Tynyshtyqbek aqyn da óz hálinshe sulýlyqqa qumar.
«...Shýyl qurap qalyń shi, yzyń qurap,
Jolǵa shyqtym ińirde qyzylqulaq.
Daýyldatqan dál osy kún sekildi
Ózimniń de keledi buzylǵym-aq!
Qairan meniń óz taýym, óz qyratym,
Saitan bar ma seni de azǵyratyn?
Bul qai daýyl?!...Quiryǵy qumǵa ainalyp,
Qyzǵylttanyp qylshyǵy kózge uratyn?
Jolǵa shyqtym al endi qanym tasyp,
Qalyń shyǵar, bilmeimin, sorym da shyn.
Qaidasyń sen, baýyrym – qońyr taýym?!
Qaidasyń sen, samal jel – qaryndasym?!».
Kórdińiz be? Bizge qaraǵanda Tynyshtyqbekke jaqyn urpaqsyzdar ǵoi. aqyn bir óleńinde: «ótirik bop ta oisyzǵa «oqylarmyz», ósekterdiń aldynda san aqtalyp» dep jazady. Osy bir «aqtaýly» degen sózdiń ar jaǵynda úlken bir qaiǵy jatqandai ma?..Jalpy aqyn ataýlynyń negizgi arman-muraty ne?
Maraltai Raiymbekuly: Baǵy janyp ainalymǵa túspei júrgenderi bolmasa, inshAlla qazaqta da uly aqyndar jeterlik. Solardyń biri Jumatai Jaqypbaev «Bir qudai bar búginge erteń degen. Erteńge jet búginge kegiń bolsa» - dep edi. Jaratylys pen jan sulýlyǵyn da bir aqyndai jyrlaǵan osy Jumatai bolatyn. «Adam saiasi haiýan» degen kim edi? «Áiel tósekte kóilegimen birge uiatyn da sheship tastaý kerek» - degen men emes. Árkim sulýlyqty árqalai tanidy. Samal jelge qaryndas, Qońyr taýǵa baýyr dep qaraityn Tynyshtyqbektiń tanymy búgingi áńgimemizdiń ózegi, dei turǵanmen barsha aqynnyń arman-muraty bir arnaǵa toǵysa bere me?!
Bul fánide bar-joǵy beimálim Ádil Botpanov:
Iem bolsań kókirekke salǵan jan,
Jatyrqamai jylytsańshy bop pana.
Óz-ózine teń tappaǵan jalǵannan,
Sen emes qoi tek qana – dep Táńirine arzý aitady. Jiyrma bir jasar Artyǵali «Adamdar siiar tabytqa, Aqyndar biraq simaidy» dep short kesti.
Meniń bailamym:
Topyraqtan shyǵyp eń,
Topyraqqa barasyń.
Topyraqtyń astynda,
Topyraq bop qalasyń.
Al, bárinen osylaisha kúder úzsek ómirdi ne úshin súrip, ne úshin óleń jazyp júrmiz...
Teńiz juldyzy degen jántik bar. Teńiz juldyzy jumyrtqasyn sýǵa emes qumdaýyt jaǵaǵa salady eken. Juldyzdyń kishkentai balalary jumyrtqasyn jaryp shyǵa sap teńizge qarai asyǵady. Ókinishke orai myń-million bala-juldyzdardyń sanaýlysy ǵana sýǵa jetip úlgeredi. Al, qalǵandary túrli sebep-saldardan opat bolyp ketedi eken.
Aqynnyń armany, aqynnyń muraty da osy teńiz qoinaýyna asyqqan kishkentai juldyzdar sekildi. Ol teńizdiń aty Allanyń shapaǵaty, ekinshisi, árine, halyqtyń mahabbaty.
Baǵashar Tursynbaiuly: «Bir Kún az ba?
Kóp bola majetiKún?»
Ái, qyzylTil, kelebererkókigiń.
BIR «KAPITAL» – JÚZ MILLION QURBAN JAN!..
Ortaq? Menshik?
Ejeldenjaýekiuǵym?
«KOMMÝNISTIK ORTAQ QURYLYS» – keshegim,
Bas Súiektenturǵyzylǵan, esebi.
KilQyzylSóz!
Saiasattarkóshiedi...
Búgingimiz – saýdagerlersheshetin
Ortaq? Menshik?
Ol – «Shyǵai»?
Sen – «Kósesiń»?
«Shyǵaibailar» jibermeidiesesin!» degen saiasi saryndaǵy óleńder qarapaiym oqyrmanǵa qanshalyqty ótimdi?
Maraltai Raiymbekuly: Eger olar sen aityp otyrǵandai qarapaiym oqyrman bolsa, endeshe olar qarapaiym aqyndardy oqysyn. Talant tobyrdyń deńgeiine túsýge tiisti emes. Jalpy, poeziia ádebietshi-ǵalymdardyń aitýynsha úlken úsh ustyn: obraz, áýez jáne oiǵa qurylady. Al, sen tilge tiek etip otyrǵan dúniede osynyń bári bar...
Baǵashar Tursynbaiuly: Ábil Serik Ábilqasym Áliakparuly degen kisi: «Tynyshtyqbek Ábdikákimuly – pispegen ádebiet teoretiksymaqtary shyǵarmashylyǵynyń túpsiz tereńine boilai almai, áiteýir osyǵan bir baǵa berý kerek qoi degen syńaida aýyzdaryna ala salǵan «búrtúrli aqyn» emes, zamanymyzdyń zańǵar filosof-aqyny. Shákárim men Máshhúrdiń til-kózden aman qalǵan sońǵy tuiaǵy, qazaq aqylmandyǵynyń mogikany. Bizge ekinshi Tynyshtyqbek 1000 jylda bir keler, kelmese múlde joq. ...Al biz qolda bar altynnyń qadirin bireýlerdiń «bir túrli aqyn» degeni úshin aryǵa barmai otyrmyz» dep ózi de aryǵa barmai, osylai tym «biikten» sóileidi. Ábil Seriktiń óziniń «Qas Saq ańqymasyn qanshalyqty túsine qoiǵanyn kim bilsin... tegende Serikbol Qondybai aǵamyz qaitys bolǵannan keiin sony túsinetin adamnyń qalǵanyna meniń de kúmánim bar. «Birtúrli aqyn» degen sózdi aitqan Ábish aqsaqal. Jáne ol sózdi aitý arqyly neni meńzegenin aqsaqal táptishtep aitqan edi. Sondyqtan búgingi úlken aqsaqaldyń atyn «bireýler» demei-aq týra atasa bolady. Osy baýyrymyzdyń bergen baǵasynyń ózi qanshalyqty ádil? Tegi biz bireýdi maqtasaq jalpaq sózge júginip, syńar ezý at sekildi bir jaqqa shaba beremiz. Tynyshtyqbek qazaq ádebietinde «Qas Saq ańqymasynyń» úsh kitabymen emes, jazyp júrgen traktat taqylettes dúnielerimen emes, «Aqsham» hattary men «Yraýanymen» qalady dep oilaimyn. Óitkeni búgingi qazaqtyń senimi aiqyn.
Maraltai Raiymbekuly: Tynyshtyqbek árisi Adamzat, berisi ulttyń rýhani jadysyn tiriltýge talpynyp júr. Tynyshtyqbektiń qara sózden góri óleń jazǵanyn qalaityn shynaiy janashyrlary bar ekeninde bilemin. «Aqsham hattary» Tynyshtyqbektiń bas qujaty. Al, onyń tanymdyq jazbalarynyń baǵasyn bolashaq tarazylai jatar.
Men Tynyshtyqbek Ábdikákimuly týraly myna sózdi aitqym keledi: «Ábdilda Tájibaev Jumeken Nájimedenovti «Bizdiń endi ashylatyn altyn sandyǵymyz depti» – deidi qazaqtyń qarajal qalamgeri Raqymjan Otarbaev, – «Biz sol sandyqty asha almai qoidyq».
"Qazaq ádebieti"
