(قازاقتىڭ ٷلكەن اقىنى تىنىشتىقبەكتٸڭ بولمىسى تۋرالى)
«ەدەبيەت دەگەنٸمٸز – ەشقاشان ەسكٸرمەيتٸن جاڭالىق» (ەزرا پاۋندت). ەر جاقسى جازىلعان دٷنيەدەن جاڭا وي تاۋىپ وتىراسىڭ. تٸپتٸ «ابايدى ەر وقىعان سايىن جاڭا قىرىن اشىپ وتىرامىز» دەيتٸن عالىمداردىڭ سٶزٸ دە سٶزدٸڭ ەشقاشان ەسكٸرمەيتٸنٸن ايعاقتاپ تۇرعانداي. ٶنەر ەلەمٸ گالاكتيكا سەكٸلدٸ تٷپسٸز. وندا ەر جارىق جۇلدىزعا, ەلسٸز جۇلدىزعا دا ورىن تابىلادى. سولاردىڭ اراسىندا جارىعىنىڭ شۋاعى كٶپشٸلٸككە پايدالى بولماق. تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸمۇلىنىڭ پوەزيياسى دا شۋاقتى سٶزدٸڭ سەۋلەسٸ ٸسپەتتەس.
باعاشار تۇرسىنبايۇلى: ەدەبيەتتەگٸ شارتتى بولسا دا ايتىلاتىن «بۋىن» دەگەن سٶز بار. ەگەر ونجىلدىقتارمەن جيناقتايتىن بولساق, سٸزدەر توقسانىنشى جىلداردا ەدەبيەت تابالدىرىعىن اتتادىڭىزدار. سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ باسىندا قازاق پوەزيياسىنا ماڭدايى جارقىراي كەلگەن ەكٸ ادام بولسا, سونىڭ بٸرٸ – تىنىشتىقبەك. «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنە «اقشام حاتتارى» دەگەن اتپەن شىققان بٸر توپ ٶلەڭٸ سول كەزدە-اق جوعارى باعالانعانعا ۇقسايدى. كەيٸن وسى اتپەن جىر جيناعى دا شىقتى. سوندان كەيٸنگٸ اقىن بولام دەۋشٸلەردٸڭ تىنىشتىقبەكپەن «اۋىرماعانى» كەمدە كەم شىعار. سٸزدٸڭ بۋىنعا ەبدٸكەكٸمۇلى قالاي ەسەر ەتتٸ?
مارالتاي رايىمبەكۇلى: مەن توقسانىنشى جىلدارى الماتىعا كەلگەندە الماتىداعى ەدەبي ورتا «تىنىشتىقبەك» دەپ دەم الىپ تۇر ەكەن. تىنىشتىقبەك ماعان «ادام» ەمەستەي كٶرٸندٸ. جاستاردىڭ بەرٸنٸڭ اۋزىندا تىنىشتىقبەك. بەرٸنٸڭ جازۋ مەنەرٸ ەبدكەكٸموۆشە. بٷگٸنگٸ بەلگٸلٸ اقىن, ەدەبيەتشٸ ەمٸرحان بالقىبەك, قازىبەك قابجانوۆ, باقىتجان قوسبارماقوۆ تاعى دا باسقا سول كەزدەگٸ «مەنمٸن» دەيتٸن قالام ۇستاعان اقىنداردىڭ بارشاسىنا دەرت جۇعىپتى. ول دەرت – تىنىشتىقبەكشە جازباسا دا, تىنىشتىقبەكشە ويلاۋ مەنەرٸ ەدٸ. سول دەرت كٷللٸ قازاقستاندى مەڭدەدٸ. پاۆلودار جاقتان سەرٸك ەلٸكباي باۋىرىم كٶرٸندٸ. سول دەرت وسى كٷنگە دەيٸن اسقىنباسا جازىلعان جوق. ەدەبيەت اۋلاسىنا كٸرگەن ەربٸر جاس تىنىشتىقبەك ەلەمٸن بٸر اينالماي ٶتكەن ەمەس. تىنىشتىقبەك فەنومەنٸ شىن مەنٸندە نازار اۋدارتپاي تۇرا المايتىن ەدەبي قۇبىلىس. تىنىشتىقبەكپەن پٸكٸرلەسۋ سول كەزدەگٸ ەربٸر جاستىڭ ارمانىنا اينالدى.
سوكراتپەن كەزدەسۋ كەزەڭٸندە پلاتون ودان بۇرىنعى ناتۋفيلوسوفييالىق, پيفاگورلىق, سوفيستٸك باعىتتارداعى ويشىلداردىڭ, گەراكليتتٸڭ, دەموكريتتٸڭ, يدەيالارىمەن جاقسى تانىس بولعان. فيلوسوفييادا ٶزٸندٸك باعىتىن ەلٸ ايقىنداي قويماعان جاس جٸگٸت ٶلەڭ, دراما جازۋمەن دە اينالىسقان. الايدا, سوكراتپەن كەزٸگٸپ, ونىڭ سۇحباتتارىن تىڭداي باستاعاننان كەيٸن ول بۇرىنعى جازعاندارىن وتقا ٶرتەپ جٸبەرگەن دەسەدٸ, انتيكالىق ەدەبيەتتەردە. تىنىشتىقبەك تە كەيٸنگٸ جاستارعا دەل وسىلاي ەسەر ەتتٸ دەسەم اسىلىق بولار. دەگەنمەن كٶكٸرەگٸ وياۋ بوزبالالاردى دٷنيەنٸ باسقاشا قابىلداۋعا جەتەلەدٸ.
باعاشار تۇرسىنبايۇلى: ۋمبەرتو ەكو: «ەربٸر كٶركەمدٸك دەۋٸردٸڭ ٶز پوستمودەرنيزمٸ بار» دەيدٸ. ەگەر وسى تاقىرىپتى قاۋزاي قالساق, ٶلەڭ ٶلكەسٸندە الدىمەن كٶزگە تٷسەتٸن دە بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان اقىن. ونىڭ ٶلەڭدەرٸندەگٸ ەبٸش كەكٸلباەۆ «بٸرتٷرلٸ» دەگەن قۇرىلىمى مەن پوەتيكالىق قۋاتى, ٶزٸنە تەن ويلاۋ جٷيەسٸ وقىرمانىن قىزىقتىراي تۇرمايدى. «سەنٸڭ جانارىڭنان ساعىنىشتى كٶردٸم» دەگەن ستەرەوتيپ تٸركەستەردٸ ايتپاي, «سول جاناردان ساعىنىشتىڭ داۋسىن ەستيمٸن» دەپ تىنىشتىقبەك ٶز داۋسىن ەستٸرتەر ەدٸ. تٷننىڭ قۇلاعان مۇرجادان قالقيتقان اقىننىڭ مىنا ٶلەڭ شۋماعىنا ٷڭٸلەيٸكشٸ:
«سٶز سٷيەگٸن ٶلشەمە, مۇڭدى ٶلشەگٸن,
وي – كٶپ, قوبىز-دٸلٸمنٸڭ تٷرتەر ٸشەگٸن.
سارى دالا دٶڭبەكشٸپ كٷن استىندا,
سايتان-ساعىم سورادى بۇل ەمشەگٸن», - دەپ سٶزبەن وبراز جاسايدى. وسى توسىن ويلاردىڭ ٶزٸ جاڭالىق سەكٸلدٸ.
مارالتاي رايىمبەكۇلى: بٸزدٸڭ ەدەبيەتشٸ-عالىمدارىمىزدىڭ ەلٸ اتقارىپ بٸتپەگەن شارۋالارى شاش ەتەكتەن. سونىڭ بٸرٸ ۇلت اقىندارىنىڭ شىعارمالارىن كلاسسيفيكاتسييالاۋ. قازاقستانداعى دەستٷرلٸ ەن مەكتەپتەرٸ سيياقتى قازاق پوەزيياسىنىڭ دا ٶزٸندٸك سان-سالالىق تارامدارى بار. بۇل جٷيەنٸ بٸزدٸڭ ەر اقىنىمىز جاقسى بٸلەدٸ. مەسەلەن, بٸر جاس اقىن بٸر شۋماق جىرىن وقىعان بەتتە-اق, ە, مىناۋ پەلەنشەنٸڭ مەكتەبٸ عوي دەگەن وي كەلەدٸ. ەشكٸمدە اسپاننان سالبىراپ تٷسكەن جوق. بەرٸ دە ەلٸكتەگەن, بەرٸ دە ٷيرەنگەن. سودان كەيٸن بارىپ ٶز سوقپاعىنا تٷسكەن. «جالعىز اياق سوقپاق جاتىر ٸرگەسٸندە ٷيٸمنٸڭ, سوعان شىعۋ قيىنى ەكەن ٶمٸردەگٸ قيىننىڭ» - دەگەندە مۇقاعاليدىڭ نە ويلاعانىن بٸلمەيمٸز. سەن مىسالعا كەلتٸرٸپ وتىرعان تىنىشتىقبەكتٸڭ ٶلەڭٸ مەن جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆتٸڭ مىنا ٶلەڭٸن سالىستىرىپ وقىساڭ جوقتان ەش نەرسەنٸڭ پايدا بولمايتىنىنا كٶز جەتكٸزە تٷسەر ەك:
كەڭ-اۋ, شٸركٸن, مەنٸڭ اتا مەكەنٸم,
ماعان,
ساعان,
وعان دا جەر جەتەدٸ.
قۋىرىلعان جٷگەرٸدەي
اسپاندا
اق جۇلدىزدار ىرشىپ-ىرشىپ كەتەدٸ.
...حاق قولىنا ٶتٸپ كەتٸپ ٸشٸپ-جەم,
قيناپ جٷردٸ سو بٸر كٷنگٸ تٷسٸمدە ەل.
سيرەن-بۇزاۋ مٶڭٸرەدٸ اۋلاقتا,
بوساعادا قىڭسىلادى كٷشٸك-جەل.
ساۋلى ٸنگەن-شىڭ بۇلاق-سٷتٸن لاقتىرىپ,
اعىزدى-اي بٸر,
قالدى اينالا قاق تۇرىپ.
قىر استىندا قۇلىن-كٶڭٸل كٸسٸنەپ,
ەلدەقايدا قاسقىر-پيعىل جاتتى ۇلىپ.
شاقۇر-شۇقىر تاس پەن تەمٸر قىرقىسقان:
ۆۋلكان اتقانەكەن دەيمٸن بٸر تۇستان.
ۋىسىمدا بٸر جاپىراق بۇلت جاتتى, -
تيگەن ٷلەس ەكەن دەيمٸن جىرتىستان.
بۇلاق تاۋدان قاشىپ شىعىپ – قۇتىلماق,
تاستار ٷركٸپ,
جەل جٷگٸردٸ قىپىڭداپ.
كٶكتٶبەلەر مٶڭكٸپ جٷردٸ,
بەتكەيدە
ارقان-جولدار جاتتى ٷزٸلٸپ بىتىرلاپ...
مەنٸڭ بۇل ٶلەڭدٸ ەسٸمە العاندا ايتايىن دەگەن نەگٸزگٸ ويىمدى تاعى دا جۇمەكەڭنٸڭ مىنا بٸر شۋماعى ايقىنداي تٷسەدٸ.
باقىتتى انا – تاپقان انا العاش ۇل,
گٷل ەككەن جان, سەنٸڭ ٸسٸڭ قالدى اسىل.
و, جاساڭدار, العاشقىلار!
ايتام-اۋ,
كەيٸنگٸنٸڭ بەرٸ, بەرٸ قايتالاۋ.
تىنىشتىقبەك ٶزٸ جىرلاعانداي قوبىز دٸلدٸ قوڭىر! ونىڭ دٸتٸ, پوەتيكالىق قۋاتى «كٷڭٸرەنٸپ كٷن تٷبٸنە جورتادى». ماحامبەت پەن اقتانبەردٸدەن ەرٸ دوسپانبەت پەن قازتۋعانداردىڭ شىڭىراۋىنان زەمزەم تاتتىرادى. «ەگەر ٶتكەن عاسىردا قازاق حالقى ولجاستى تۋدىرماسا ۇيات بولار ەدٸ» - دەگەن بٸر اعامىزدىڭ سٶزٸ راس. سول سيياقتى جاڭا مىڭجىلدىقتار توعىسىندا تىنىشتىقبەك تۇرماسا جەنە ىڭعايسىز بولار ەدٸ. ول الدىنداعىلاردان ٶز ەنشٸسٸن بٶلٸپ العان اقىن. تىنىشتىقبەككە ەلٸكتەۋشٸلەرگە دە وسى جولدى تٸلەر ەدٸم.
باعاشار تۇرسىنبايۇلى: تىنىشتىقبەك ەر وقىرمانى ٷشٸن الدىمەن اقىن. ونىڭ جازىپ جٷرگەن تراكتات سىندى دٷنيەلەرٸنە قارعاندا, ٶلەڭدەرٸ قىمباتىراق. ٶلەڭگە جاڭا لەپ ەكەلگەن اقىن كەسكەندٸ ٶلەڭدەر دە جازدى. بەلكٸم كٶركەمٶنەرمەن قابىسقان سٶز ٶنەرٸ دەرمٸز. «پوەتيچەسكيي سلوۆار» ەڭبەگٸندە كۆياتكوۆسكيي: «كەسكٸندٸ ٶلەڭدەر مارماقتارى, جۇلدىز, كرەست, جٷرەك, ۆازا, ٷشبۇرىشتار, پيراميدا سيياقتى بەلگٸلٸ بٸر كەسكەننٸڭ سىزباسىمەن بەرٸلەدٸ. ٶلەڭنٸڭ وسىنداي فورماسىن العاش جاساۋشى گرەك اقىنى س. رودوسسكيي» دەيدٸ. حح عاسىردىڭ باسىندا ەۋروپانىڭ مودەرنيست اقىندارى ك. مورگەنشتەرن مەن گ. اپپوليناري دە كەسكەندٸ ٶلەڭ تٷرٸنە جٷگٸنٸپتٸ. سونىمەن قاتار تىنىشتىقبەك قازاق ۆەرليبرٸنٸڭ دامۋىنا دا ەڭبەك سٸڭٸرگەن جوق پا?!
مارالتاي رايىمبەكۇلى:«قالىپتاسقان قارا ٶلەڭ قالىبىنان شىعىپ ٶزٸنشە جول ٸزدەۋ بۇرىندا بولعان. مەسەلەن, تٸلەۋجان يسمايلوۆ, جٷسٸپ قىدىروۆ, بايبوتالار وسى باعىتتا ەڭبەكتەندٸ. بٸراق بٷگٸنگٸ تاڭدا ونداي اق ٶلەڭ, ۆەرليبر ت.ب. فورمالار جاقسى قابىلدانبايدى. سەبەبٸ بٸزدٸڭ قالىپتاسقان وقىرماندار ٶلەڭدٸ اباي اتا ايتقانداي «تٸلگە جەڭٸل, جٷرەككە جىلى تيٸپ, تەپ-تەگٸس جۇمىر كەلسٸن اينالاسى» - دەگەن ٶلشەمدە قابىلدايدى.
جالپى ەلەم ەدەبيەتٸندە فورمالىق ٸزدەنۋدٸڭ تٶرت-بەس قانا نۇسقاسى بار. قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸ وسىلاردىڭ اراسىندا ٶز قازانىندا پٸسٸپ-جەتٸلٸپ دامۋدىڭ شارىقتاۋ شىڭىنا شىققان. ونى ەرٸ قاراي دامىتۋ مٷمكٸن ەمەس!» بۇل ەسەنعاليدىڭ پٸكٸرٸ. ٶكٸنٸشكە وراي سەن ايتىپ وتىرعان كەسكٸندٸ ٶلەڭدەر مەنٸڭ ۇعىمىمدا دا ٶزٸن-ٶزٸ قىزىقتاۋ, سٶزبەن ويناۋ سيياقتى ەسەر قالدىرادى. كەسكٸندٸ ٶلەڭدەردٸ بىلاي قويعاندا جالپى, وسى كٷنگە دەيٸن مەڭدەكەشتٸڭ «ماحامبەتتٸڭ مونولوگى» دەپ اتالاتىن الليتەراتسييالىق ٶلەڭنەن اسقان سەتتٸ دٷنيەنٸ كەزدەستٸرمەگەنٸمدٸ ايتقىم كەلەدٸ. ەدەبيەتتەگٸ كەيبٸر كٶپە-كٶرنەۋ جاساندىلىققا جاقىن, ەدەيٸ قولدان جاسالاتىن فورماشىلدىققا جاتىرقاي قارايمىن. ەلبەتتە, تىنىشتىقبەك بۇل ساپتا جوق. ۇمىتپاسام ونىڭ اق ٶلەڭ ٷلگٸسٸندەگٸ «گەگومونييا» دەگەن ٶلەڭٸ بار:
اجالدارىن ەل ماقتاعان جازىقتا
جەل جىلايدى كٷن سايىن.
مۇرجاسى زور مولادان ٷرپەك باستى ٷرەيٸم
قاراپ وتىر دالاعا.
دٷنيە وعان تەرەزەگە سىيىپ تۇر.
تٶرتبۇرىشتى. تٶرتكٷل دٷنيە ەلەسٸنٸڭ الدىندا
كەشكە تاعى وتىرامىن بۇيىعىپ.
سەنٸكٸ دە, مەنٸكٸ دە
تٶرتبۇرىشتى سۇر قالىپتان قۇيىلعان.
ەرتەڭ تاعى تٶرتبۇرىشتى بٸر زالدا,
تٶرتبۇرىشتى جىلتىر ستول باسىندا
ٷمٸت زامانى سٶز بولماق.
تاعى دا بەرٸنە بٸردەي ٷي سالۋ كەرەك,
نان پٸسٸرۋ كەرەك بەرٸنە بٸردەي, تٶرتبۇرىشتى.
بٸزدٸڭ وسى تٶرتبۇرىشتى ويلارىمىزدى قورلايتىنداردان
تٶرتبۇرىشتى زاڭىمىز بار قورعايتىن.
كٶسەمدەرٸمٸز كٶپ ەدٸ
تٶرتبۇرىشتى رامكلەرٸنٸڭ كەڭٸستٸگٸنەن
اششى اۋا گۋلەپ تۇر.
مەنٸ دە تٶرتبۇرىشتى قابٸر توسىپ جاتقان شىعار بٸر جەردە,
نەسٸ بار, تٶرتبۇرىشتى قىزىل قاعازدارعا
تابىت ساتىپ الامىن ٷشبۇرىشتى.
مٸنە, بۇل دٷنيە بٸزگە جات ەمەس. سەبەبٸ بٸزدٸڭ سانامىزعا باۋىرلاس «بۇدىرايعان ەكٸ شەكەلٸ, بۇزداي ٷلكەن كٶبەلٸ. قار ۇنىمى سۇلتاندايىن جٷرٸستٸ, ادىرناسى شايى جٸبەك وققا كٸرٸستٸ... بۋىرشىننىڭ بۇتا شاينار ازۋى, قالايىلاعان قاستى وردانىڭ سىرىعى»«مۇز ٷستٸنە وت جاعىپ, بۇزباي بۇلان پٸسٸرگەن» بابالار رۋحى اتوي سالادى. تەك قانا اۆتوردان «ٷشبۇرىشتى» تابىتتىڭ مەن جايىن بٸلە سالۋدىڭ ارتىقتىعى جوق. (ەرينە, بۇل ەزٸل)
باعاشار تۇرسىنبايۇلى: «شىنايى جىر جاسىرىنىپ تۇرعان دٷنيە سۇلۋلىعىنىڭ شىمىلدىعىن سىپىرىپ تاستايدى» (شەللي). بايرون: «تابيعاتتى سٷيەم, سۇلۋلىققا باس يەم» دەيدٸ. اباي جيىرما جەتٸنشٸ سٶزٸندە: «ەۋەلٸ كٶزدٸ كٶرسٸن دەپ بەرٸپتٸ, ەگەر كٶز جوق بولسا, دٷنيەدەگٸ كٶرٸكتٸ نەرسەلەردٸڭ كٶركٸنەن لەززات قالاي الار ەدٸك?» دەپ جازدى. ورىس عالىمى ن. دميتريەۆانىڭ پٸكٸرٸنشە جاراتىلىستان سۇلۋلىق ٸزدەۋ ەستەتيكالىق قاسيەتكە جاتادى. سٶز شەبەرلەرٸنٸڭ جاراتىلىس كەرەمەتٸ تۋرالى ايتپاي كەتكەن عاقلييالارى از-اۋ. تىنىشتىقبەك اقىن دا ٶز حەلٸنشە سۇلۋلىققا قۇمار.
«...شۋىل قۇراپ قالىڭ شي, ىزىڭ قۇراپ,
جولعا شىقتىم ٸڭٸردە قىزىلقۇلاق.
داۋىلداتقان دەل وسى كٷن سەكٸلدٸ
ٶزٸمنٸڭ دە كەلەدٸ بۇزىلعىم-اق!
قايران مەنٸڭ ٶز تاۋىم, ٶز قىراتىم,
سايتان بار ما سەنٸ دە ازعىراتىن?
بۇل قاي داۋىل?!...قۇيرىعى قۇمعا اينالىپ,
قىزعىلتتانىپ قىلشىعى كٶزگە ۇراتىن?
جولعا شىقتىم ال ەندٸ قانىم تاسىپ,
قالىڭ شىعار, بٸلمەيمٸن, سورىم دا شىن.
قايداسىڭ سەن, باۋىرىم – قوڭىر تاۋىم?!
قايداسىڭ سەن, سامال جەل – قارىنداسىم?!».
كٶردٸڭٸز بە? بٸزگە قاراعاندا تىنىشتىقبەككە جاقىن ۇرپاقسىزدار عوي. اقىن بٸر ٶلەڭٸندە: «ٶتٸرٸك بوپ تا ويسىزعا «وقىلارمىز», ٶسەكتەردٸڭ الدىندا سان اقتالىپ» دەپ جازادى. وسى بٸر «اقتاۋلى» دەگەن سٶزدٸڭ ار جاعىندا ٷلكەن بٸر قايعى جاتقانداي ما?..جالپى اقىن اتاۋلىنىڭ نەگٸزگٸ ارمان-مۇراتى نە?
مارالتاي رايىمبەكۇلى: باعى جانىپ اينالىمعا تٷسپەي جٷرگەندەرٸ بولماسا, ينشاللا قازاقتا دا ۇلى اقىندار جەتەرلٸك. سولاردىڭ بٸرٸ جۇماتاي جاقىپباەۆ «بٸر قۇداي بار بٷگٸنگە ەرتەڭ دەگەن. ەرتەڭگە جەت بٷگٸنگە كەگٸڭ بولسا» - دەپ ەدٸ. جاراتىلىس پەن جان سۇلۋلىعىن دا بٸر اقىنداي جىرلاعان وسى جۇماتاي بولاتىن. «ادام ساياسي حايۋان» دەگەن كٸم ەدٸ? «ەيەل تٶسەكتە كٶيلەگٸمەن بٸرگە ۇياتىن دا شەشٸپ تاستاۋ كەرەك» - دەگەن مەن ەمەس. ەركٸم سۇلۋلىقتى ەرقالاي تانيدى. سامال جەلگە قارىنداس, قوڭىر تاۋعا باۋىر دەپ قارايتىن تىنىشتىقبەكتٸڭ تانىمى بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەمٸزدٸڭ ٶزەگٸ, دەي تۇرعانمەن بارشا اقىننىڭ ارمان-مۇراتى بٸر ارناعا توعىسا بەرە مە?!
بۇل فەنيدە بار-جوعى بەيمەلٸم ەدٸل بوتپانوۆ:
يەم بولساڭ كٶكٸرەككە سالعان جان,
جاتىرقاماي جىلىتساڭشى بوپ پانا.
ٶز-ٶزٸنە تەڭ تاپپاعان جالعاننان,
سەن ەمەس قوي تەك قانا – دەپ تەڭٸرٸنە ارزۋ ايتادى. جيىرما بٸر جاسار ارتىعالي «ادامدار سييار تابىتقا, اقىندار بٸراق سيمايدى» دەپ شورت كەستٸ.
مەنٸڭ بايلامىم:
توپىراقتان شىعىپ ەڭ,
توپىراققا باراسىڭ.
توپىراقتىڭ استىندا,
توپىراق بوپ قالاسىڭ.
ال, بەرٸنەن وسىلايشا كٷدەر ٷزسەك ٶمٸردٸ نە ٷشٸن سٷرٸپ, نە ٷشٸن ٶلەڭ جازىپ جٷرمٸز...
تەڭٸز جۇلدىزى دەگەن جەنتٸك بار. تەڭٸز جۇلدىزى جۇمىرتقاسىن سۋعا ەمەس قۇمداۋىت جاعاعا سالادى ەكەن. جۇلدىزدىڭ كٸشكەنتاي بالالارى جۇمىرتقاسىن جارىپ شىعا ساپ تەڭٸزگە قاراي اسىعادى. ٶكٸنٸشكە وراي مىڭ-ميلليون بالا-جۇلدىزداردىڭ ساناۋلىسى عانا سۋعا جەتٸپ ٷلگەرەدٸ. ال, قالعاندارى تٷرلٸ سەبەپ-سالداردان وپات بولىپ كەتەدٸ ەكەن.
اقىننىڭ ارمانى, اقىننىڭ مۇراتى دا وسى تەڭٸز قويناۋىنا اسىققان كٸشكەنتاي جۇلدىزدار سەكٸلدٸ. ول تەڭٸزدٸڭ اتى اللانىڭ شاپاعاتى, ەكٸنشٸسٸ, ەرينە, حالىقتىڭ ماحابباتى.
باعاشار تۇرسىنبايۇلى: «بٸر كٷن از با?
كٶپ بولا ماجەتٸكٷن?»
ەي, قىزىلتٸل, كەلەبەرەركٶكٸگٸڭ.
بٸر «كاپيتال» – جٷز ميلليون قۇربان جان!..
ورتاق? مەنشٸك?
ەجەلدەنجاۋەكٸۇعىم?
«كوممۋنيستٸك ورتاق قۇرىلىس» – كەشەگٸم,
باس سٷيەكتەنتۇرعىزىلعان, ەسەبٸ.
كٸلقىزىلسٶز!
ساياساتتاركٶشٸەدٸ...
بٷگٸنگٸمٸز – ساۋداگەرلەرشەشەتٸن
ورتاق? مەنشٸك?
ول – «شىعاي»?
سەن – «كٶسەسٸڭ»?
«شىعايبايلار» جٸبەرمەيدٸەسەسٸن!» دەگەن ساياسي سارىنداعى ٶلەڭدەر قاراپايىم وقىرمانعا قانشالىقتى ٶتٸمدٸ?
مارالتاي رايىمبەكۇلى: ەگەر ولار سەن ايتىپ وتىرعانداي قاراپايىم وقىرمان بولسا, ەندەشە ولار قاراپايىم اقىنداردى وقىسىن. تالانت توبىردىڭ دەڭگەيٸنە تٷسۋگە تيٸستٸ ەمەس. جالپى, پوەزييا ەدەبيەتشٸ-عالىمداردىڭ ايتۋىنشا ٷلكەن ٷش ۇستىن: وبراز, ەۋەز جەنە ويعا قۇرىلادى. ال, سەن تٸلگە تيەك ەتٸپ وتىرعان دٷنيەدە وسىنىڭ بەرٸ بار...
باعاشار تۇرسىنبايۇلى: ەبٸل سەرٸك ەبٸلقاسىم ەلياكپارۇلى دەگەن كٸسٸ: «تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸمۇلى – پٸسپەگەن ەدەبيەت تەورەتيكسىماقتارى شىعارماشىلىعىنىڭ تٷپسٸز تەرەڭٸنە بويلاي الماي, ەيتەۋٸر وسىعان بٸر باعا بەرۋ كەرەك قوي دەگەن سىڭايدا اۋىزدارىنا الا سالعان «بٷرتٷرلٸ اقىن» ەمەس, زامانىمىزدىڭ زاڭعار فيلوسوف-اقىنى. شەكەرٸم مەن مەشھٷردٸڭ تٸل-كٶزدەن امان قالعان سوڭعى تۇياعى, قازاق اقىلماندىعىنىڭ موگيكانى. بٸزگە ەكٸنشٸ تىنىشتىقبەك 1000 جىلدا بٸر كەلەر, كەلمەسە مٷلدە جوق. ...ال بٸز قولدا بار التىننىڭ قادٸرٸن بٸرەۋلەردٸڭ «بٸر تٷرلٸ اقىن» دەگەنٸ ٷشٸن ارىعا بارماي وتىرمىز» دەپ ٶزٸ دە ارىعا بارماي, وسىلاي تىم «بيٸكتەن» سٶيلەيدٸ. ەبٸل سەرٸكتٸڭ ٶزٸنٸڭ «قاس ساق اڭقىماسىن قانشالىقتى تٷسٸنە قويعانىن كٸم بٸلسٸن... تەگەندە سەرٸكبول قوندىباي اعامىز قايتىس بولعاننان كەيٸن سونى تٷسٸنەتٸن ادامنىڭ قالعانىنا مەنٸڭ دە كٷمەنٸم بار. «بٸرتٷرلٸ اقىن» دەگەن سٶزدٸ ايتقان ەبٸش اقساقال. جەنە ول سٶزدٸ ايتۋ ارقىلى نەنٸ مەڭزەگەنٸن اقساقال تەپتٸشتەپ ايتقان ەدٸ. سوندىقتان بٷگٸنگٸ ٷلكەن اقساقالدىڭ اتىن «بٸرەۋلەر» دەمەي-اق تۋرا اتاسا بولادى. وسى باۋىرىمىزدىڭ بەرگەن باعاسىنىڭ ٶزٸ قانشالىقتى ەدٸل? تەگٸ بٸز بٸرەۋدٸ ماقتاساق جالپاق سٶزگە جٷگٸنٸپ, سىڭار ەزۋ ات سەكٸلدٸ بٸر جاققا شابا بەرەمٸز. تىنىشتىقبەك قازاق ەدەبيەتٸندە «قاس ساق اڭقىماسىنىڭ» ٷش كٸتابىمەن ەمەس, جازىپ جٷرگەن تراكتات تاقىلەتتەس دٷنيەلەرٸمەن ەمەس, «اقشام» حاتتارى مەن «ىراۋانىمەن» قالادى دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ سەنٸمٸ ايقىن.
مارالتاي رايىمبەكۇلى: تىنىشتىقبەك ەرٸسٸ ادامزات, بەرٸسٸ ۇلتتىڭ رۋحاني جادىسىن تٸرٸلتۋگە تالپىنىپ جٷر. تىنىشتىقبەكتٸڭ قارا سٶزدەن گٶرٸ ٶلەڭ جازعانىن قالايتىن شىنايى جاناشىرلارى بار ەكەنٸندە بٸلەمٸن. «اقشام حاتتارى» تىنىشتىقبەكتٸڭ باس قۇجاتى. ال, ونىڭ تانىمدىق جازبالارىنىڭ باعاسىن بولاشاق تارازىلاي جاتار.
مەن تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸمۇلى تۋرالى مىنا سٶزدٸ ايتقىم كەلەدٸ: «ەبدٸلدا تەجٸباەۆ جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆتٸ «بٸزدٸڭ ەندٸ اشىلاتىن التىن ساندىعىمىز دەپتٸ» – دەيدٸ قازاقتىڭ قاراجال قالامگەرٸ راقىمجان وتارباەۆ, – «بٸز سول ساندىقتى اشا الماي قويدىق».
"قازاق ەدەبيەتٸ"
